بررسی نقش بانوان در جامعه در گفت‌وگو با بانوی عالمه، زهره صفاتی حاجیه خانم زهره صفاتی 57 سال پیش در خانواده‌ای مذهبی و مبارز در آبادان متولد شد و همزمان با دروس دبیرستان در سال 1345 به تحصیل دروس حوزوی مشغول شد و از محضر اساتیدی چون حضرات آیات شهیدی، حقی، مشکینی و احمدی فقیه بهره برده است.

از این بانوی عالمه علاوه بر چندین مقاله تحقیقی، کتاب‌های متعددی از جمله پرتو ولایت (شرحی بر زیارت عاشورا) نوآوری‌های فقهی در احکام بانوان، شرحی بر دماء ثلاثه عروةالوثقی، جلوه‌های اجتهاد، شهادت در حدود و معاد به چاپ رسیده است.

خانم صفاتی در گفت‌وگو سرویس علمی و فرهنگی حوزه با مرکز خبر حوزه، نگاه متفاوت اسلام به جایگاه زن و نیز نحوه حضور زن مسلمان در اجتماع را تشریح و تبیین نمود.

توجه مخاطبان ارجمند را به این گفت‌وگو جلب می‌کنیم:

*در ابتدای بحث بفرمایید در فرهنگ و اندیشه اسلام زن از چه جایگاه و منزلتی برخوردار است؟

نگاهی که اسلام به مقوله زن دارد از جامعیت برخوردار است و در تمام دستورات و فرامینی که برای ارتقاء انسان و قرب الی‌الله از طرف دین صادر شده است، قاعدتا زن هم در آن فرامین شریک است زیرا خداوند انسان را مخاطب قرار داده و در آیین اسلام، انسان اعم از زن و مرد است و دستورات اسلام اختصاص به زن یا مرد ندارد.

در این بخش که زن و مرد هر دو در انجام دستورات دینی و آیین اسلام شریک هستند، تردیدی نیست ولی به شکل واضح و روشنی، خداوند در برخی از مسایل، تفاوت‌هایی را که برای زن قائل شده به لحاظ ویژگی‌های فطری و طبیعی او برمی‌گردد، پرداختن به جزئیات این امر، بحث مفصل و نگاه جامعی می‌طلبد تا دریابیم تفاوت‌ها در کجاست و علت آنها چیست، اساسا اینها یک تفاوت ماهوی نیست و به خاطر مصالحی، بعضی از مسئولیت‌ها از زن برداشته شده و مسئولیت‌های دیگری بر عهده او قرار داد.

*آیا تفاوت‌هایی که زن و مرد از همدیگر دارند در رسیدن به کمال آنها تاثیر دارد، یا اینکه هر دو برای نیل به کمال از شرایط یکسانی برخوردارند؟

برای رسیدن به کمال نه تنها مانعی برای زن وجود ندارد، بلکه روح لطیف و عاطفی زن می‌تواند او را برای رسیدن به مسایل بلند معرفتی کمک کند، چرا که روح لطیف، انسان را به لطافت‌های معنوی می‌رساند و چون خداوند، لطافت روحی بیشتری به زن بخشیده است، لذا زمینه و اقتضاء رسیدن به اوج کمال در او بیشتر از مردان است.

مردها مظهر جلال الهی هستند، ولی زن‌ مظهر جمال الهی است و این جمال به همان نکته ظریفی که عرض کردم برمی‌گردد، چون مرد بیشتر با امور سخت‌افزاری سروکار دارد لذا رسیدن به لطافت‌های روحی برای مرد سخت‌تر و دشوارتر است.

*نظر اسلام در مورد حضور زن در جامعه چیست و آیا محدودیتی برای حضور او در تعاملات اجتماعی وجود دارد؟

در فرهنگ اسلام برای حضور زن در عرصه‌های اجتماعی محدودیت خاصی نمی‌بینیم، ولی خداوند برای حضور او در عرصه‌های اجتماعی ضوابطی قرار داده، اگر زن آن شرایط و ضوابط را حفظ کند محدودیتی برای او نخواهد بود، برخی از امور سخت‌افزاری که با شخصیت زن سازش ندارد، اسلام مسئولیت‌های آن را از عهده زن برداشته است، برای اینکه بتواند نقش خود را در خانواده به خوبی ایفا کند.

زن مسئولیت سنگینی در خانواده دارد، مسئولیت تربیت و رشد فرزند برعهده مادر است لذا خداوند مسئولیت او را در امور دیگر سبک‌تر کرده است و این نشانگر ارزش و اهمیت نقش زن در خانواده است.

چرا که هر جا حضور زنان در جامعه بسیار پر رنگ شده، مشاهده می‌کنیم  حضور او در خانواده و مسئولیت پذیری در خانه کمرنگ و یا حذف شده است و این امر  آسیب‌های زیادی به خانواده‌ها و جامعه وارد‌ می‌کند.

*شخصیت حضرت زهرا‌(س) در بین معصومین و اهل‌بیت‌(ع) نقش پر رنگی دارد و به نوعی ایشان در میان اهل‌بیت‌(ع) محوریت دارند علت این امر چیست؟

به طوری کلی «مادر» یا «ام» نقش کلیدی و محوری دارد و همه ما از کودکی و بزرگسالی این محوریت را حس می‌کنیم، ولی شخصیت حضرت زهرا‌(س) یک ویژگی خاصی داشت چنانکه ایشان‌ حتی نقش محوری برای پیامبر‌(ص) داشتند و رسول اکرم‌(ص) حضرت زهرا‌(س) را مادر خطاب می‌کردند و ایشان را «ام‌ابیها» می‌خواندند.

اینکه چرا حضرت زهرا‌(س) اینقدر نقش محوری پر رنگی دارند، باید در این امر جستجو کرد که از اساسی‌ترین محورهای مکتب پیامبر‌(ص) و برنامه‌های ایشان، وجود حضرت صدیقه‌طاهره‌(س) است معنای ظریف‌تری دارد،زیرا اگر وجود حضرت زهرا‌(س) نبود، اهداف پیامبر‌(ص) و برنامه‌های عالی او تداوم نمی‌یافت و ابتر و بی‌ثمر می‌ماند. این  یک نکته اساسی است که حضرت زهرا‌(س) حلقه وصل نبوت و امامت بودند و اگر وجود ایشان نبود، ما نمی‌توانستیم نبوت را به امامت پیوند دهیم و این محوریت را کاملاً در فرازهایی از حدیث کساء می‌توان دریافت.

نکته دیگر در منزلت ایشان این است که تکوّن وجود صدیقه طاهره‌(س) در شرایط ویژه‌ای برای پیامبر‌(ص) محقق می‌شود، بعد از بعثت و پس از معراج که اوج اتصال به حضرت حق‌تعالی است، مقدمات بسیار پیچیده خلقت حضرت زهرا‌(س) تحقق پیدا می‌کند و این امر بعد از چهل روز خلوت و عبادت با خدا و پس از تناول غذاهای بهشتی برای پیامبر‌(ص) حاصل می‌شود، از این مسایل معلوم می‌شود که شخصیت حضرت زهرا‌(س) موضوعیت دارد و اینجاست که ما نقش محوری ایشان را در می‌یابیم.

*زن به طور کلی چه وظایفی در خانواده و جامعه دارد؟

«مادر» اساس و بنیان جریان خانواده است و نقش کلیدی او برای هیچ کس پوشیده نیست، تولد کودک، بزرگ کردن و حضانت او، حفظ و نگهداری و ارتزاق او بر عهده مادر است و در فطرت مادر نهفته است که بچه را در آغوش بگیرد و صدای ضربان قلب او برای کودک آشناست؛ اینها همه نشانگر مسئولیت مادر در تربیت و رشد نسل‌هاست و این مسئولیت بسیار مهمی است و اگر بخواهیم زن را وارد عرصه‌های اجتماعی بکنیم باید دقت داشته باشیم که نقش او در کانون خانواده حفظ شود.

*آیا نظام جمهوری اسلامی در رابطه با ورود زن به عرصه‌های اجتماعی نقش خود را به خوبی ایفا کرده است؟

در نظام جمهوری اسلامی تلاش‌های زیادی برای ورود زن به عرصه‌های اجتماعی شده، مجلس شورای اسلامی و سیاستگذاران اسلامی در تلاش هستند که با تدوین قوانین و مقررات لازم، حضور زن در خانواده کمرنگ نشود.

ولی متاسفانه سیاستگذاران در این عرصه وحدت رویه ندارند، مثلا در حوزه‌ها یک دید مطرح است و صدا و سیما حرف دیگری می‌زند و در اجرا هم متفاوت عمل می‌کند و حرف و عمل مطابق هم نیست، ما تا زمانی که به اجماع صحیحی در این مسایل نرسیم نمی‌توانیم این مشکل را حل بکنیم و لازم است اندیشمندان و مسئولین به یک وحدت رویه متناسب با زمان و یا حفظ حدود و مسایل شرعی برسند و گرنه در تمام عرصه‌ها با مشکل روبرو خواهیم بود.

*به طور کلی دیدگاه اسلام در مورد اشتغال زن در بیرون از خانه چیست؟    

در آیین اسلام دیدگاه ویژه‌ای در مورد اشتغال زنان نمی‌بینیم و منع شرعی در این مورد وجود ندارد، مگر در بعضی امور از جمله جهاد و ... که از زنان برداشته شده است.

و همچنین بعضی از کارهای سخت افزاری  که با روحیه لطیف زنان سازگار نیست، ولی باید توجه داشته باشیم که شرایط خاصی برای زنان لحاظ شده و لازم است زن برای حضور در جامعه شرایط و شئونات خود را حفظ کند که پرهیز از اختلاط زن و مرد و رعایت مسایل شرعی از جمله ضوابط لازم برای ظهور روز به روز زن در بیرون از خانه است که باید رعایت شود.

متاسفانه در حال حاضر بحث اشتغال زنان در جامعه ما بسیار رواج پیدا کرده و زنان برای یک وجه اندک و ثمن بخس، تمام وقتشان را برای کار بیرون از خانه قرار می‌دهند و گاهی آن ثمن بخس هم خرج مسایل دیگر می‌شود و این مساله از این زاویه قابل تامل است، وقتی ما می‌گوییم اشتغال زنان منع شرعی ندارد لزوم رعایت شئونات او هم لحاظ می‌شود و در حال حاضر با شرایطی روبرو می‌شویم که حتی اگر بگوییم برخی از کارها به لحاظ حفظ نکردن شرایط و شئونات اسلامی حرمت دارد.

*اینکه در روایات آمده است کار خانه برای زن است و کار بیرون برای مرد، آیا این مطلب را نمی‌رساند که اشتغال زن در بیرون از خانه بدون ضرورت مناسب نیست؟

حضرت زهرا‌(س) می‌فرماید، بهترین زنان، زنی است که نه مردی را ببیند و نه مردی او را ببیند اینکه اسلام گفته کار زن در خانه باشد به ارزش کار زن در خانه برمی‌گردد و نقش کلیدی و محوری دارد ولی اگر ضرورت اقتضا کند که زن در عرصه‌های اجتماعی حضور داشته باشد که در حال حاضر ضرورت‌ها کم نیستند، نباید حضور او در بیرون از خانه به گونه‌ای باشد که به اصل قضیه لطمه وارد شود و بر نقش کلیدی زن در خانه تاثیر‌گذار باشد.

ما الان ضرورت‌هایی را در مورد حضور زن در بیرون از خانه داریم که نمی‌توانیم آنها را حذف کنیم از جمله طبابت، آموزش، مددکار اجتماعی، مشاوره‌ها و ... که حضور زنان در آنها ضروری است.

در بحث اشتغال زنان ما سه مساله و محور اساسی داریم که در حکم سه زاویه مثلث است، اول مساله خانواده است که زن اصالتا برای خانواده است و مهمترین رسالت او مربوط به اموری است که در خانه صورت می‌گیرد، مساله دوم توجه به ضرورت‌هایی است که موجب لزوم حضور زن در بعضی مشاغل می‌شود و این هم یک امر اساسی است و مساله دیگر در اشتغال زن این است که زن خود را حفظ کند و در ایفای نقش همسری و مادری که رسالت اصلی اوست تاثیرمنفی نگذارد.

*با حفظ این شرایط از نظر شرعی ممنوعیتی برای اشتغال زن وجود ندارد ولی اگر یک خانمی احساس کرد که اشتغال او به بدنه خانواده لطمه جدی وارد می‌شود تکلیفش چیست؟

مسلم است که او باید حفظ کیان خانواده را بر اشتغال ترجیح بدهد و لذا دستوراتی که در شرع صادر شده، ناظر به این مسئله است و حضرت زهرا‌(س) وقتی که پیامبر اکرم‌(ص) در تقسیم کار وظایف خانه را به او واگذار کردند احساس خشنودی نمودند.

*نوعا مساله اشتغال زن زمانی مطرح می‌شود که نقش او را در خانه کمرنگ و بی اهمیت جلوه می‌دهند و گاهی می‌بینیم کار بیرون از خانه با هدف استقلال مالی زن از شوهر صورت می‌گیرد نظرتان در این مورد چیست؟

من به عنوان یک مادر معقتد هستم که زن هیچ‌وقت در خانه بیکار نیست و این فرهنگ غلطی است که فکر می‌کنیم کار زن در خانه فقط آشپزی، نظافت منزل و کارهای مربوط به خانه است این خیلی دید ضعیفی در مورد رسالت زن در خانه است، حقیقت این است که ما زن را نشناختیم که زن کیست و کارش چیست؛ اگر انسان بخواهد به دنبال تکمیل نفس خود باشد هیچ وقت بیکار نخواهد بود و حتی وقت کم می‌آورد.

مادر امام رضا‌(ع) از شوهرش امام موسی‌بن‌جعفر‌(ع) تقاضا می‌کند که برای کمک به کارهای خانه برایم خدمتکاری استخدام کن و اظهار می‌کند که بچه‌داری باعث شده به عبادت و راز و نیاز با خدا کمتر می‌رسم، شما توجه داشته باشید که او همسر امام معصوم است، قطعا می‌داند که یک کار کوچک زن در منزل چقدر اجر و ثواب دارد و بچه‌داری زن، جهاد اکبر است، ولی او می‌خواهد که خودش را رشد دهد و فقط به دنبال ثواب و مزد نیست، بنابراین اگر کسی بخواهد در این حوزه‌ها قدم بردارد و بخواهد خودش را رشد بدهد اصلا فرصت اضافی پیدا نمی‌کند و این به تربیت ناصحیح برمی‌گردد که زن‌‌ها و فرزندانمان را طوری تربیت کرده‌ایم که برای رفع خستگی و تنهایی به تلفن و تلویزیون پناه می‌برند و از مسایل معرفتی و رشد و ترقی معنوی غافل هستند.

*به نظر شما رسانه‌ها از جمله صدا و سیما در فرهنگ‌سازی در امور زنان چقدر تاثیرگذارند و آیا تاکنون در این عرصه موفق بوده‌‌اند یا نه ؟

در مسایل مربوط به زنان، الگوسازی خیلی مهم است و این الگوسازی می‌تواند به صورت مستقیم و آشکار و یا غیر‌مستقیم و نامحسوس صورت بگیرد که صدا و سیما به صورت مستقیم و غیر مستقیم می‌تواند الگوسازی کند و همچنین علاوه بر تاثیرگذاری محتوای برنامه‌های صدا و سیما عملکرد و رفتار عوامل صدا و سیما از جمله گویندگان، فیلمسازان، بازیگران و ... در رسانه و در محیط جامعه برای مردم تاثیرگزار است.

عملکرد ما در عرصه‌ رسانه‌ای نباید به گونه‌ای باشد که در ظاهر از اسلام حرف بزنیم و مسایل اسلامی را مطرح بکنیم، ولی به طور غیر مستقیم با نوع پوشش و رفتار و کردارمان علیه اسلام عمل بکنیم که در این صورت الگوسازی مثبت صورت نگرفته و چه بسا تاثیر منفی داشته باشد.

نمی‌شود گفت که صدا و سیما در این عرصه کلا موفق نبوده است، ولی در الگو‌سازی، خصوصا الگوسازی غیر مستقیم ضعیف عمل کرد و احساس می‌شود در پرورش نیروی متعهد در این عرصه نا موفق بوده‌ایم، افراد غیر متعهد که دغدغه دینی ندارند وارد این عرصه‌ها می‌شوند و لازم است این فضا عوض شود.

* نکته آخر را بفرمایید. 

الان هجمه وسیع فرهنگی علیه جهان اسلام مخصوصا علیه کشور ما صورت می‌گیرد که تیر اصلی این حربه به سمت خانواده است و دشمنان در صدد متلاشی کردن کانون خانواده هستند و در مقابل این هجمه فرهنگی زنان نقشی اساسی دارند و با آگاهی بخشی مناسب به فرزندان و نسل جوان بسیار می‌توانند موثر و موفق باشند.

گفت‌وگو: علی حاجی

انتهای پیام