به گزارش خبرگزاری حوزه، در بحث «اخلاق پژوهش»، یکی از مهمترین معیارها، توجه به رویکردهای حاکم بر فرایند تحقیق است. در این میان، رویکرد فضیلتمحور میکوشد نسبت پژوهش را با فضایل و رذایل اخلاقی بررسی کند و نشان دهد که یک تحقیق تا چه اندازه از دقت، انصاف، تواضع علمی و تأمل برخوردار است. در همین چارچوب، سلسلهجلسات «اخلاق علمی» با موضوع «مخاطبشناسی جوان و نوجوان» و با ارائه کارشناس اقای محمدجواد فلاح، میکوشد به این پرسش پاسخ دهد که پژوهش اخلاقی در این حوزه چه مختصاتی دارد و چگونه میتوان آن را بر پایه فضیلتگرایی ارزیابی کرد.
آنچه در باب «اخلاق پژوهش» میتواند بهعنوان شاخص مورد توجه قرار گیرد، «رویکردها»ست. یعنی میتوان یکبار با رویکرد فضیلتگرایانه این پرسش را طرح کرد که: پژوهش و بهطور خاص این نوع پژوهش و مطالعهای که در حال انجام است با کدام فضیلت اخلاقی پیوند دارد و یا به کدام رذیلت اخلاقی گره خورده است.
از این منظر، رذایلی مانند تنبلی، شتابزدگی، بیدقتی، تقلید کورکورانه، بیانصافی و بیعدالتی میتوانند در فرایند تحقیق اثرگذار باشند. برای مثال، وقتی میگوییم یک پژوهش «بیانصافانه» است، دقیقاً یعنی چه؟ یعنی پژوهشگر در کار خود نسبت به پژوهشهای دیگران بیاعتناست.
فرض کنید همکار من مطالعهای انجام داده و اتفاقاً به نتایج خوبی رسیده است، اما من در پژوهش خودم آن نتایج را نادیده میگیرم یا اساساً به آن توجهی نمیکنم. گاهی این بیاعتنایی از سر حسادت است: میبینم نتایج او ارزشمند و قابل طرح است، اما با خود میگویم اگر اکنون آن را مطرح کنم، او شناخته میشود یا بعداً روشن میشود تحقیقش تحقیقِ قابل قبولی بوده است؛ و در نتیجه، در رقابت علمی، من عقب میمانم.
این رویکرد نشان میدهد که ورود رذایلی چون بیعدالتی، حسادت، تکبر، تنبلی و شتابزدگی به ساحت تحقیق، تا چه اندازه ناپسند و آسیبزاست. در مقابل، اگر با نگاهی «فضیلتگرایانه» به امر پژوهش بنگریم، درخواهیم یافت که یک تحقیق اصیل، نیازمند آراستگی پژوهشگر به سجایای اخلاقی و روحی است.
در واقع، حاکمیت فضایل اخلاقی در جانِ محقق است که به یک «پژوهش اخلاقی» منجر میشود. در این ساحت، قضاوت ما بر پایه ویژگیهایی همچون تواضع علمی، بردباری، سعهصدر و رعایت عدالت در بهرهگیری از منابع و تحقیقات دیگران استوار است.
لذا اگر پژوهشگری این فضایل را در خود نهادینه کند، به معنای واقعی کلمه به نتایج ماندگار و ارزشمند دست خواهد یافت. بر این اساس، میتوان اخلاق پژوهش را با شاخص «فضیلتگرایی» سنجید و این پرسش کلیدی را مطرح کرد که: این مدل از پژوهش و فرایندی که محقق طی میکند، با کدامیک از فضایل اخلاقی همسوست و در نهایت، منجر به بروز و ظهور کدام کمالات انسانی در ساحت علم میشود؟
گاهی میتوان این مسئله را از زاویهای دیگر نیز بررسی کرد؛ یعنی پرسید این نوع پژوهش با چه رذایل اخلاقی همسو و همراه است. از این جهت، این شاخص اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا هم خود پژوهشگر و هم دیگران میتوانند با تکیه بر آن، پژوهش را ارزیابی و داوری کنند.
اگر یک پژوهش در نهایت به تقویت فضایل اخلاقی مانند سعهصدر، دقتنظر، تأمل و بردباری منجر شود، میتوان آن را پژوهشی اخلاقی دانست. اما اگر نتیجه یا فرایند آن با رذایلی همچون بیدقتی، شتابزدگی، بیانصافی، حسادت یا تکبر همراه باشد، نشان میدهد که از مسیر اخلاقی فاصله گرفته است. بنابراین، این نگاه، نگاهی مهم، دقیق و کاملاً استاندارد برای سنجش اخلاق پژوهش است.
نظر شما