به گزارش خبرگزاری حوزه، حجت الاسلام والمسلمین مصطفی همدانی از محققین و پژوهشگران حوزه علمیه قم در مقاله ای بر نحوست ماه صفر و وظایف مومنان در این ماه بر اساس نگاه توحیدی دعای «یا شدید القوی...» به هستی، انسان و خیر و شر پرداخته است که در ادامه می خوانید:
بسم الله الرحمن الرحیم
تحلیلی بر نحوست ماه صفر و وظایف مومنان در این ماه بر اساس نگاه توحیدی دعای «یا شدید القوی...» به هستی، انسان و خیر و شر
بحث هستی شناختی توحیدی چه چرا دعا با اسما الله شروع شده چون حقیقت از سوی او ریزان است و خزاین نزد اوست در هرم هستی شناختی صحیح نه واژگونه و خیر و ضر از اوست و اسما وسایط فیض او هستند تناسب ایما با حاجت مهم است در رساله ذاکر مذکور هست و همین از ادله نحوست ماه صفر است البته از اعمال انسان است طایرکم معکم این ماه اعمال به انسان بیشتر میرسد تا بیدار شود. گردش ایام برای اصلاح انسان است.
شرح و تفسیر دعای ماه صفر
قرآن وحدیث ایام نحس
آیا نحسی ماه صفر حقیقت دارد یا خرافی است؟
اولاً: روایتی نیافتیم که کل ماه صفر را نحس بداند.
ثانیاً: در برخی از روایات به نحوست چهارشنبه آخر ماه صفر اشاره شده است.
ثالثاً: راههایی چون دعا و صدقه برای ایمنی از پیامدهای نحوست برخی از ایام توصیه شده است.
متن کامل (https://www.porseman.com/!۱۷۳۹۲۰)
تازه های پرسمان
فتوای ساخت سلاح هسته ای (https://www.porseman.com/!۲۰۸۳۳۰)
مدیون امام شهیدیم (https://eitaa.com/porseman_com/۱۶۵۵)
چالش والدین با حجاب نوجوان (https://eitaa.com/porseman_com/۱۶۵۸)
پرسمان؛ پاسخگوی سوالات دانشگاهیان
سایت porseman.com
پیامک : ۳۰۰۰۱۶۱۹
کانال @porseman_com
تلگرام https://t.me/porseman_org
القمر : ۱۹ إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ ریحاً صَرْصَراً فی یَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ
ما تندباد وحشتناک و سردی را در یک روز شوم مستمر بر آنان فرستادیم ... (۱۹)
ما تندباد وحشتناک و سردی را در یک روز شوم مستمر بر آنان فرستادیم ... (۱۹)
تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، ج۱۲، ص: ۵۴۰، بإسناده إلی عثمان بن عیسی، رفعه إلی أبی عبد اللَّه- علیه السّلام- قال: الأربعاء یوم نحس مستمرّ، لأنّه أول یوم و آخر یوم من الأیّام الّتی
۱- کذا فی أنوار التنزیل ۲/ ۴۳۶. و فی النسخ زیادة: أتی.
۲- الکافی ۸/ ۹۱، ح ۶۳.
۳- فی ق، ش، م، زیادة: اللَّه.
۴- لیس فی ق، ش، م، ت.
۵- المصدر: فیهیج.
۶- العلل/ ۳۸۱، ح ۲.
تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، ج۱۲، ص: ۵۴۱قال اللَّه- تعالی-: سَخَّرَها عَلَیْهِمْ سَبْعَ لَیالٍ وَ ثَمانِیَةَ أَیَّامٍ حُسُوماً.
تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، ج۱۲، ص: ۵۴۱
..... و فی مجمع البیان «۱»: یَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ قیل: إنّه کان فی یوم أربعاء فی آخر الشّهر لا یدور ... رواه العیّاشی بالإسناد عن أبی جعفر- علیه السّلام-.
تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، ج۱۲، ص: ۵۴۱
..... و فی کتاب الخصال «۲»، فیما علّم أمیر المؤمنین- علیه السّلام- أصحابه من الأربعمائة باب ممّا یصلح للمسلم فی دینه و دنیاه: توقّوا الحجامة و النّورة یوم الأربعاء، فإنّ یوم الأربعاء یوم نحس مستمرّ، و فیه خلقت جهنّم.
تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، ج۱۲، ص: ۵۴۱
..... و فی عیون الأخبار «۳»، فی باب ما جاء عن الرّضا- علیه السّلام- من خبر الشّامیّ و ما سأل عنه أمیر المؤمنین- علیه السّلام- حدیث طویل، و فیه: ثمّ قام إلیه رجل آخر فقال: یا أمیر المؤمنین، أخبرنی عن یوم الأربعاء و تطیّرنا منه و ثقله، و أیّ أربعاء هو؟
قال: آخر أربعاء فی الشّهر، و هو المحاق، و فیه قتل قابیل هابیل «۴» أخاه.
... إلی أن قال- علیه السّلام-: و یوم الأربعاء أرسل اللَّه- عزّ و جلّ- الرّیح علی قوم عاد.
المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص: ۷۰
قوله تعالی: «إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی یَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ» بیان لما استفهم عنه فی قوله: «فَکَیْفَ کانَ عَذابِی وَ نُذُرِ» و الصرصر- علی ما فی المجمع،- الریح الشدیدة الهبوب، و النحس بالفتح فالسکون مصدر کالنحوسة بمعنی الشؤم، و مُسْتَمِرٍّ صفة لنحس، و معنی إرسال الریح فی یوم نحس مستمر إرسالها فی یوم متلبس بالنحوسة و الشأمة بالنسبة إلیهم المستمرة علیهم لا یرجی فیه خیر لهم و لا نجاة.
و المراد بالیوم قطعة من الزمان لا الیوم الذی یساوی سبع الأسبوع لقوله تعالی فی موضع آخر من کلامه: «فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی أَیَّامٍ نَحِساتٍ»: حم السجدة ۱۶، و فی موضع آخر: «سَخَّرَها عَلَیْهِمْ سَبْعَ لَیالٍ وَ ثَمانِیَةَ أَیَّامٍ حُسُوماً»: الحاقة: ۷.
و فسر بعضهم النحس بالبرد.
(کلام فی سعادة الأیام و نحوستها و الطیرة و الفأل فی فصول)
۱- فی سعادة الأیام و نحوستها:
نحوسة الیوم أو أی مقدار من الزمان أن لا یعقب الحوادث الواقعة فیه إلا الشر و لا یکون الأعمال أو نوع خاص من الأعمال فیه مبارکة لعاملها، و سعادته خلافه.
و لا سبیل لنا إلی إقامة البرهان علی سعادة یوم من الأیام أو زمان من الأزمنة و لا نحوسته و طبیعة الزمان المقداریة متشابهة الأجزاء و الأبعاض، و لا إحاطة لنا بالعلل و الأسباب الفاعلة المؤثرة فی حدوث الحوادث و کینونة الأعمال حتی یظهر لنا دوران الیوم أو القطعة من الزمان من علل و أسباب تقتضی سعادته أو نحوسته، و لذلک کانت التجربة الکافیة غیر متأتیة لتوقفها علی تجرد الموضوع لأثره حتی یعلم أن الأثر أثره و هو غیر معلوم فی المقام.
و لما مر بعینه لم یکن لنا سبیل إلی إقامة البرهان علی نفی السعادة و النحوسة کما لم یکن سبیل إلی الإثبات و إن کان الثبوت بعیدا فالبعد غیر الاستحالة. هذا بحسب النظر العقلی.
و أما بحسب النظر الشرعی ففی الکتاب ذکر من النحوسة و ما یقابلها، قال تعالی:
«إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی یَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ»: القمر: ۱۹، و قال: «فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی أَیَّامٍ نَحِساتٍ»: حم السجدة: ۱۶، لکن لا یظهر من سیاق القصة و دلالة الآیتین أزید من کون النحوسة و الشؤم خاصة بنفس الزمان الذی کانت تهب علیهم فیه الریح عذابا و هو سبع لیال و ثمانیة أیام متوالیة یستمر علیهم فیها العذاب من غیر أن تدور بدوران الأسابیع و هو ظاهر و إلا کان جمیع الزمان نحسا، و لا بدوران الشهور و السنین.
و قال تعالی: «وَ الْکِتابِ الْمُبِینِ إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةٍ مُبارَکَةٍ»: الدخان: ۳، و المراد بها لیلة القدر التی یصفها الله تعالی بقوله: «لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ»: القدر: ۳، و ظاهر
المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص: ۷۲
أن مبارکة هذه اللیلة و سعادتها إنما هی بمقارنتها نوعا من المقارنة لأمور عظام من الإفاضات الباطنیة الإلهیة و أفاعیل معنویة کإبرام القضاء و نزول الملائکة و الروح و کونها سلاما، قال تعالی: «فِیها یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ»: الدخان: ۴، و قال: «تَنَزَّلُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ فِیها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ أَمْرٍ سَلامٌ هِیَ حَتَّی مَطْلَعِ الْفَجْرِ»: القدر: ۵.
و یئول معنی مبارکتها و سعادتها إلی فضل العبادة و النسک فیها و غزارة ثوابها و قرب العنایة الإلهیة فیها من المتوجهین إلی ساحة العزة و الکبریاء.
و أما السنة فهناک روایات کثیرة جدا فی السعد و النحس من أیام الأسبوع و من أیام الشهور العربیة و من أیام شهور الفرس و من أیام الشهور الرومیة، و هی روایات بالغة فی الکثرة مودعة فی جوامع الحدیث «۱» أکثرها ضعاف من مراسیل و مرفوعات و إن کان فیها ما لا یخلو من اعتبار من حیث إسنادها.
أما الروایات العادة للأیام النحسة کیوم الأربعاء و الأربعاء لا تدور «۲» و سبعة أیام من کل شهر عربی و یومین من کل شهر رومی و نحو ذلک، ففی کثیر منها و خاصة فیما یتعرض لنحوسة أیام الأسبوع و أیام الشهور العربیة تعلیل نحوسة الیوم بوقوع حوادث مرة غیر مطلوبة بحسب المذاق الدینی کرحلة النبی ص و شهادة الحسین ع و إلقاء إبراهیم ع فی النار و نزول العذاب بأمة کذا و خلق النار و غیر ذلک.
و معلوم أن فی عدها نحسة مشئومة و تجنب اقتراب الأمور المطلوبة و طلب الحوائج التی یلتذ الإنسان بالحصول علیها فیها تحکیما للتقوی و تقویة للروح الدینیة و فی عدم الاعتناء و الاهتمام بها و الاسترسال فی الاشتغال بالسعی فی کل ما تهواه النفس فی أی وقت کان إضرابا عن الحق و هتکا لحرمة الدین و إزراء لأولیائه فتئول نحوسة هذه الأیام إلی جهات من الشقاء المعنوی منبعثة عن علل و أسباب اعتباریة مرتبطة نوعا من الارتباط بهذه الأیام تفید نوعا من الشقاء الدینی علی من لا یعتنی بأمرها.
و أیضا قد ورد فی عدة من هذه الروایات الاعتصام بالله بصدقة أو صوم أو دعاء أو قراءة شیء من القرآن أو غیر ذلک لدفع نحوسة هذه الأیام کما
عن مجالس ابن الشیخ، بإسناده
__________________________________________________
(۱) أوردت منها فی الجزء الرابع عشر من کتاب البحار أحادیث جمة.
(۲) أربعاء لا تدور هی آخر أربعاء فی الشهر.
المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص: ۷۳
عن سهل بن یعقوب الملقب بأبی نواس عن العسکری ع فی حدیث: قلت: یا سیدی فی أکثر هذه الأیام قواطع عن المقاصد- لما ذکر فیها من النحس و المخاوف- فتدلنی علی الاحتراز من المخاوف فیها- فإنما تدعونی الضرورة إلی التوجه فی الحوائج فیها؟ فقال لی: یا سهل إن لشیعتنا بولایتنا لعصمة- لو سلکوا بها فی لجة البحار الغامرة- و سباسب «۱» البیداء الغائرة بین سباع و ذئاب- و أعادی الجن و الإنس- لآمنوا من مخاوفهم بولایتهم لنا، فثق بالله عز و جل و أخلص فی الولاء لأئمتک الطاهرین- و توجه حیث شئت و اقصد ما شئت. الحدیث.
ثم أمره ع بشیء من القرآن و الدعاء أن یقرأه- و یدفع به النحوسة و الشأمة و یقصد ما شاء.
و فی الخصال، بإسناده عن محمد بن ریاح الفلاح قال: رأیت أبا إبراهیم ع یحتجم یوم الجمعة- فقلت: جعلت فداک تحتجم یوم الجمعة؟ قال: أقرأ آیة الکرسی- فإذا هاج بک الدم لیلا کان أو نهارا- فاقرأ آیة الکرسی و احتجم.
و فی الخصال، أیضا بإسناده عن محمد بن أحمد الدقاق قال: کتبت إلی أبی الحسن الثانی ع- أسأله عن الخروج یوم الأربعاء لا تدور، فکتب ع: من خرج یوم الأربعاء لا تدور- خلافا علی أهل الطیرة- وقی من کل آفة و عوفی من کل عاهة- و قضی الله له حاجته.
و کتب إلیه مرة أخری یسأله- عن الحجامة یوم الأربعاء لا تدور، فکتب ع: من احتجم فی یوم الأربعاء لا تدور- خلافا علی أهل الطیرة عوفی من کل آفة، و وقی من کل عاهة، و لم «۲» تخضر محاجمه.
و فی معناها ما فی تحف العقول،: قال الحسین بن مسعود: دخلت علی أبی الحسن علی بن محمد ع- و قد نکبت إصبعی و تلقانی راکب و صدم کتفی، و دخلت فی زحمه فخرقوا علی بعض ثیابی- فقلت: کفانی الله شرک من یوم فما أیشمک. فقال ع لی:
یا حسن هذا- و أنت تغشانا ترمی بذنبک من لا ذنب له؟.
قال الحسن: فأثاب إلی عقلی و تبینت خطئی- فقلت: یا مولای أستغفر الله. فقال:
__________________________________________________
(۱) السباسب جمع سبسب: المفازة.
(۲) هذه الجملة إشارة إلی نفی ما فی عدة من الروایات أن من احتجم فی یوم الأربعاء أو یوم الأربعاء لا تدور اخضرت محاجمه، و فی بعضها خیف علیه أن تخضر محاجمه.
المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص: ۷۴
یا حسن ما ذنب الأیام- حتی صرتم تتشاءمون بها إذا جوزیتم بأعمالکم فیها؟ قال الحسن:
أنا أستغفر الله أبدا، و هی توبتی یا بن رسول الله.
قال: ما ینفعکم و لکن الله یعاقبکم بذمها- علی ما لا ذم علیها فیه. أ ما علمت یا حسن- أن الله هو المثیب و المعاقب و المجازی- بالأعمال عاجلا و آجلا؟ قلت: بلی یا مولای. قال:
لا تعد- و لا تجعل للأیام صنعا فی حکم الله. قال الحسن: بلی یا مولای.
و الروایات السابقة- و لها نظائر فی معناها- یستفاد منها أن الملاک فی نحوسة هذه الأیام النحسات هو تطیر عامة الناس بها و للتطیر تأثیر نفسانی کما سیأتی، و هذه الروایات تعالج نحوستها التی تأتیها من قبل الطیرة بصرف النفس عن الطیرة إن قوی الإنسان علی ذلک، و بالالتجاء إلی الله سبحانه و الاعتصام به بقرآن یتلوه أو دعاء یدعو به إن لم یقو علیه بنفسه.
و حمل بعضهم هذه الروایات المسلمة لنحوسة بعض الأیام علی التقیة، و لیس بذاک البعید فإن التشاؤم و التفاؤل بالأزمنة و الأمکنة و الأوضاع و الأحوال من خصائص العامة یوجد منه عندهم شیء کثیر عند الأمم و الطوائف المختلفة علی تشتتهم و تفرقهم منذ القدیم إلی یومنا و کان بین الناس حتی خواصهم فی الصدر الأول فی ذلک روایات دائرة یسندونها إلی النبی ص لا یسع لأحد أن یردها
کما فی کتاب المسلسلات، بإسناده عن الفضل بن الربیع قال: کنت یوما مع مولای المأمون- فأردنا الخروج یوم الأربعاء فقال المأمون: یوم مکروه سمعت أبی الرشید یقول: سمعت المهدی یقول: سمعت المنصور یقول: سمعت أبی محمد بن علی یقول: سمعت أبی علیا یقول: سمعت أبی عبد الله بن عباس یقول: سمعت رسول الله ص یقول: إن آخر الأربعاء فی الشهر یوم نحس مستمر.
و أما الروایات الدالة علی الأیام السعیدة من الأسبوع و غیرها فالوجه فیها نظیر ما تقدمت إلیه الإشارة فی الأخبار الدالة علی نحوستها من الوجه الأول فإن فی هذه الأخبار تعلیل برکة ما عده من الأیام السعیدة بوقوع حوادث متبرکة عظیمة فی نظر الدین کولادة النبی ص و بعثته
و کما ورد: أنه ص دعا فقال: اللهم بارک لأمتی فی بکورها یوم سبتها و خمیسها
، و ما ورد: أن الله ألان الحدید لداود ع یوم الثلاثاء، و أن النبی ص کان یخرج للسفر یوم الجمعة، و أن الأحد من أسماء الله تعالی.
فتبین مما تقدم علی طوله أن الأخبار الواردة فی سعادة الأیام و نحوستها لا تدل علی أزید
المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص: ۷۵
من ابتنائهما علی حوادث مرتبطة بالدین توجب حسنا و قبحا بحسب الذوق الدینی أو بحسب تأثیر النفوس، و أما اتصاف الیوم أو أی قطعة من الزمان بصفة المیمنة أو المشأمة و اختصاصه بخواص تکوینیة عن علل و أسباب طبیعیة تکوینیة فلا، و ما کان من الأخبار ظاهرا فی خلاف ذلک فإما محمول علی التقیة أو لا اعتماد علیه.
۲- فی سعادة الکواکب و نحوستها
و تأثیر الأوضاع السماویة فی الحوادث الأرضیة سعادة و نحوسة. الکلام فی ذلک من حیث النظر العقلی کالکلام فی سعادة الأیام و نحوستها فلا سبیل إلی إقامة البرهان علی شیء من ذلک کسعادة الشمس و المشتری و قران السعدین و نحوسة المریخ و قران النحسین و القمر فی العقرب.
نعم کان القدماء من منجمی الهند یرون للحوادث الأرضیة ارتباطا بالأوضاع السماویة مطلقا أعم من أوضاع الثوابت و السیارات، و غیرهم یری ذلک بین الحوادث و بین أوضاع السیارات السبع دون الثوابت و أوردوا لأوضاعها المختلفة خواص و آثارا تسمی بأحکام النجوم یرون عند تحقق کل وضع أنه یعقب وقوع آثاره.
و القوم بین قائل بأن الأجرام الکوکبیة موجودات ذوات نفوس حیة مریدة تفعل أفاعیلها بالعلیة الفاعلیة، و قائل بأنها أجرام غیر ذات نفس تؤثر أثرها بالعلیة الفاعلیة، أو هی معدات لفعله تعالی و هو الفاعل للحوادث أو أن الکواکب و أوضاعها علامات للحوادث من غیر فاعلیة و لا إعداد، أو أنه لا شیء من هذه الارتباطات بینها و بین الحوادث حتی علی نحو العلامیة و إنما جرت عادة الله علی أن یحدث حادثة کذا عند وضع سماوی، کذا.
و شیء من هذه الأحکام لیس بدائمی مطرد بحیث یلزم حکم کذا وضعا کذا فربما تصدق و ربما تکذب لکن الذی بلغنا من عجائب القصص و الحکایات فی استخراجاتهم یعطی أن بین الأوضاع السماویة و الحوادث الأرضیة ارتباطا ما إلا أنه فی الجملة لا بالجملة کما أن بعض الروایات الواردة عن أئمة أهل البیت ع یصدق ذلک کذلک.
و علی هذا لا یمکن الحکم البتی بکون کوکب کذا أو وضع کذا سعدا أو نحسا و أما أصل ارتباط الحوادث و الأوضاع السماویة و الأرضیة بعضها ببعض فلیس فی وسع الباحث الناقد إنکار ذلک.
و أما القول بکون الکواکب أو الأوضاع السماویة ذوات تأثیر فیما دونها سواء قیل المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص: ۷۶
بکونها ذوات نفوس ناطقة أو لم یقل فلیس مما یخالف شیئا من ضروریات الدین إلا أن یقال بکونها خالقة موجدة لما دونها من غیر أن ینتهی ذلک إلیه تعالی فیکون شرکا لکنه لا قائل به حتی من وثنیة الصابئة التی تعبد الکواکب، أو أن یقال بکونها مدبرة للنظام الکونی مستقلة فی التدبیر فیکون ربوبیة تستعقب المعبودیة فیکون شرکا کما علیه الصابئة عبدة الکواکب.
و أما الروایات الواردة فی تأثیر النجوم سعدا و نحسا و تصدیقا و تکذیبا فهی کثیرة جدا علی أقسام:
منها: ما یدل بظاهره علی تسلیم السعادة و النحوسة فیها
کما فی الرسالة الذهبیة، عن الرضا ع: اعلم أن جماعهن و القمر فی برج الحمل- أو الدلو من البروج أفضل- و خیر من ذلک أن یکون فی برج الثور- لکونه شرف القمر.
و فی البحار، عن النوادر بإسناده عن حمران عن أبی عبد الله ع قال: من سافر أو تزوج و القمر فی العقرب لم یر الحسنی
الخبر،
و فی کتاب النجوم، لابن طاووس عن علی ع: یکره أن یسافر الرجل فی محاق الشهر- و إذا کان القمر فی العقرب.
و یمکن حمل أمثال هذه الروایات علی التقیة علی ما قیل، أو علی مقارنة الطیرة العامة کما ربما یشعر به ما فی عدة من الروایات من الأمر بالصدقة لدفع النحوسة
کما فی نوادر الراوندی، بإسناده عن موسی بن جعفر عن أبیه عن جده فی حدیث: إذا أصبحت فتصدق بصدقة تذهب عنک نحس ذلک الیوم، و إذا أمسیت فتصدق بصدقة- تذهب عنک نحس تلک اللیلة
الخبر، و یمکن أن یکون ذلک لارتباط خاص بین الوضع السماوی و الحادثة الأرضیة بنحو الاقتضاء.
و منها: ما یدل علی تکذیب تأثیرات النجوم فی الحوادث و النهی الشدید عن الاعتقاد بها و الاشتغال بعلمها
کما فی نهج البلاغة،: المنجم کالکاهن و الکاهن کالساحر- و الساحر کالکافر و الکافر فی النار.
و یظهر من أخبار أخر تصدقها و تجوز النظر فیها أن النهی عن الاشتغال بها و البناء علیها إنما هو فیما اعتقد لها استقلال فی التأثیر لتأدیته إلی الشرک کما تقدم.
و منها: ما یدل علی کونه حقا فی نفسه غیر أن قلیله لا ینفع و کثیره لا یدرک کما فی
الکافی، بإسناده عن عبد الرحمن بن سیابة قال: قلت لأبی عبد الله ع: جعلت فداک
المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص: ۷۷
إن الناس یقولون: إن النجوم لا یحل النظر فیها و هو یعجبنی- فإن کانت تضر بدینی فلا حاجة لی فی شیء یضر بدینی، و إن کانت لا تضر بدینی- فو الله إنی لأشتهیها و أشتهی النظر فیها. فقال: لیس کما یقولون لا یضر بدینک- ثم قال: إنکم تنظرون فی شیء منها- کثیرة لا یدرک و قلیله لا ینتفع به.
الخبر.
و فی البحار، عن کتاب النجوم لابن طاووس عن معاویة بن حکیم عن محمد بن زیاد عن محمد بن یحیی الخثعمی قال: سألت أبا عبد الله ع عن النجوم حق هی؟ قال لی: نعم- فقلت له: و فی الأرض من یعلمها؟ قال: نعم و فی الأرض من یعلمها،: و فی عدة من الروایات:
ما یعلمها إلا أهل بیت من الهند- و أهل بیت من العرب: و فی بعضها: من قریش.
و هذه الروایات تؤید ما قدمناه من أن بین الأوضاع و الأحکام ارتباطا ما فی الجملة.
نعم
ورد فی بعض هذه الروایات: أن الله أنزل المشتری علی الأرض فی صورة رجل- فلقی رجلا من العجم- فعلمه النجوم حتی ظن أنه بلغ- ثم قال له انظر أین المشتری؟ فقال: ما أراه فی الفلک و ما أدری أین هو؟ فنحاه و أخذ بید رجل من الهند- فعلمه حتی ظن أنه قد بلغ و قال: انظر إلی المشتری أین هو؟ فقال: إن حسابی لیدل علی أنک أنت المشتری- قال: فشهق شهقة فمات و ورث علمه أهله- فالعلم هناک.
الخبر، و هو أشبه بالموضوع.
۳- فی التفاؤل و التطیر
و هما الاستدلال بحادث من الحوادث علی الخیر و ترقبه و هو التفاؤل أو علی الشر و هو التطیر و کثیرا ما یؤثران و یقع ما یترقب منهما من خیر أو شر و خاصة فی الشر و ذلک تأثیر نفسانی.
و قد فرق الإسلام بین التفاؤل و التطیر فأمر بالتفاؤل و نهی عن التطیر، و فی ذلک تصدیق لکون ما فیهما من التأثیر تأثیرا نفسانیا.
أما التفاؤل ففیما روی
عن النبی ص: تفاءلوا بالخیر تجدوه، و کان ص کثیر التفاؤل نقل عنه ذلک فی کثیر من مواقفه «۱».
و أما التطیر فقد ورد فی مواضع من الکتاب نقله عن أمم الأنبیاء فی دعواتهم لهم حیث کانوا یظهرون لأنبیائهم أنهم اطیروا بهم فلا یؤمنون، و أجاب عن ذلک أنبیاؤهم
__________________________________________________
(۱) کما ورد فی قصة الحدیبیة: جاء سهیل بن عمرو فقال صلی اللَّه علیه و آله: قد سهل علیکم أمرکم.
و کما فی قصة کتابه الی خسرو برویز یدعوه الی الإسلام فمزق کتابه و أرسل إلیه قبضة من تراب فتفاءل صلی اللَّه علیه و آله منه أن المؤمنین سیملکون أرضهم.
المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص: ۷۸
بما حاصله أن التطیر لا یقلب الحق باطلا و لا الباطل حقا، و أن الأمر إلی الله سبحانه لا إلی الطائر الذی لا یملک لنفسه شیئا فضلا عن أن یملک لغیره الخیر و الشر و السعادة و الشقاء قال تعالی: «قالُوا إِنَّا تَطَیَّرْنا بِکُمْ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا لَنَرْجُمَنَّکُمْ وَ لَیَمَسَّنَّکُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِیمٌ قالُوا طائِرُکُمْ مَعَکُمْ»: یس: ۱۹، أی ما یجر إلیکم الشر هو معکم لا معنا، و قال: «قالُوا اطَّیَّرْنا بِکَ وَ بِمَنْ مَعَکَ قالَ طائِرُکُمْ عِنْدَ اللَّهِ»: النمل: ۴۷، أی الذی یأتیکم به الخیر أو الشر عند الله فهو الذی یقدر فیکم ما یقدر لا أنا و من معی فلیس لنا من الأمر شیء.
و قد وردت أخبار کثیرة فی النهی عن الطیرة و فی دفع شؤمها بعدم الاعتناء أو بالتوکل و الدعاء، و هی تؤید ما قدمناه من أن تأثیرها من التأثیرات النفسانیة
ففی الکافی، بإسناده عن عمرو بن حریث قال: قال أبو عبد الله ع: الطیرة علی ما تجعلها إن هونتها تهونت، و إن شددتها تشددت، و إن لم تجعلها شیئا لم تکن شیئا.
و دلالة الحدیث علی کون تأثیرها من التأثیرات النفسانیة ظاهرة،
و مثله الحدیث المروی من طرق أهل السنة: ثلاث لا یسلم منها أحد: الطیرة و الحسد و الظن. قیل: فما نصنع؟ قال: إذا تطیرت فامض، و إذا حسدت فلا تبغ، و إذا ظننت فلا تحقق.
و فی معناه ما فی الکافی، عن القمی عن أبیه عن النوفلی عن السکونی عن أبی عبد الله ع قال: قال رسول الله ص: کفارة الطیرة التوکل.
الخبر و ذلک أن فی التوکل إرجاع أمر التأثیر إلی الله تعالی، فلا یبقی للشیء أثر حتی یتضرر به، و فی معناه ما ورد من طرق أهل السنة
علی ما فی نهایة ابن الأثیر،: الطیرة شرک و ما منا إلا و لکن الله یذهبه بالتوکل.
و فی المعنی السابق ما روی عن موسی بن جعفر ع أنه قال: الشؤم للمسافر فی طریقه سبعة أشیاء: الغراب الناعق عن یمینه، و الکلب الناشر لذنبه، و الذئب العاوی الذی یعوی فی وجه الرجل- و هو مقع علی ذنبه ثم یرتفع ثم ینخفض ثلاثا، و الظبی السانح عن یمین إلی شمال، و البومة الصارخة، و المرأة الشمطاء تلقی فرجها، و الأتان العضبان یعنی الجدعاء، فمن أوجس فی نفسه منهن شیئا فلیقل: اعتصمت بک یا رب من شر ما أجد فی نفسی- فیعصم من ذلک.
«۱»)
__________________________________________________
(۱) الخبر علی ما فی البحار مذکور فی الکافی و الخصال و المحاسن و الفقیه و ما فی المتن مطابق لبعض نسخ الفقیه.
المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص: ۷۹
و یلحق بهذا البحث الکلامی فی نحوسة سائر الأمور المعدودة عند العامة مشئومة نحسة کالعطاس مرة واحدة عند العزم علی أمر و غیر ذلک و قد وردت فی النهی عن التطیر بها و التوکل عند ذلک روایات فی أبواب متفرقة،
و فی النبوی المروی من طرق الفریقین: لا عدوی «۱»، و لا طیرة، و لا هامة، و لا شؤم، و لا صفر، و لا رضاع بعد فصال، و لا تعرب بعد هجرة، و لا صمت یوما إلی اللیل، و لا طلاق قبل نکاح، و لا عتق قبل ملک، و لا یتم بعد إدراک.
[بیان]
قوله تعالی: «کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ» النذر إما مصدر کما قیل و المعنی: کذبت ثمود بإنذار نبیهم صالح ع، و إما جمع نذیر بمعنی المنذر، و المعنی: کذبت ثمود بالأنبیاء لأن تکذیبهم بالواحد منهم تکذیب منهم بالجمیع لأن رسالتهم واحدة لا اختلاف فیها فیکون فی معنی قوله: «کَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِینَ»: الشعراء: ۱۴۱، و إما جمع نذیر بمعنی الإنذار و مرجعه إلی أحد المعنیین السابقین.
قوله تعالی: «فَقالُوا أَ بَشَراً مِنَّا واحِداً نَتَّبِعُهُ إِنَّا إِذاً لَفِی ضَلالٍ وَ سُعُرٍ» تفریع علی التکذیب و السعر جمع سعیر بمعنی النار المشتعلة، و احتمل أن یکون بمعنی الجنون و هو أنسب للسیاق، و الظاهر أن المراد بالواحد الواحد العددی، و المعنی: کذبوا به فقالوا:
أ بشرا من نوعنا و هو شخص واحد لا عدة له و لا جموع معه نتبعه إنا إذا مستقرون فی ضلال عجیب و جنون.
فیکون هذا القول توجیها منهم لعدم اتباعهم لصالح لفقده العدة و القوة و هم قد اعتادوا علی اتباع من عنده ذلک کالملوک و العظماء و قد کان صالح ع یدعوهم إلی طاعة نفسه و رفض طاعة عظمائهم کما یحکیه الله سبحانه عنه بقوله: «فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُونِ وَ لا تُطِیعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِینَ»: الشعراء: ۱۵۱.
__________________________________________________
(۱) العدوی مصدر کالأعداء بمعنی تجاوز مرض المریض منه الی غیره کما یقال فی الجرب و الوباء و الجدری و غیرها، و المراد بنفی العدوی کما یفیده مورد الروایة أن یکون العدوی مقتضی المرض من غیر انتساب الی مشیة اللَّه تعالی، و الهامة ما کان أهل الجاهلیة یزعمون أن روح القتیل تصیر طائراً یأوی الی قبره و یصیح و یشتکی العطش حتی یؤخذ بثأره، و الصفر هو التصغیر عند سقایة الحیوان و غیره.
المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص: ۸۰
و لو أخذ الواحد واحدا نوعیا کان المعنی: أ بشرا هو واحد منا أی هو مثلنا و من نوعنا نتبعه؟ و کانت الآیة التالیة مفسرة لها.
قوله تعالی: «أَ أُلْقِیَ الذِّکْرُ عَلَیْهِ مِنْ بَیْنِنا بَلْ هُوَ کَذَّابٌ أَشِرٌ» الاستفهام کسابقه للإنکار و المعنی: أ أنزل الوحی علیه و اختص به من بیننا و لا فضل له علینا؟ لا یکون ذلک أبدا، و التعبیر بالإلقاء دون الإنزال و نحوه للإشعار بالعجلة کما قیل.
و من المحتمل أن یکون المراد نفی أن یختص بإلقاء الذکر من بینهم و هو بشر مثلهم فلو کان الوحی حقا و جاز أن ینزل علی البشر لنزل علی البشر کلهم فما باله اختص بما من شأنه أن یرزقه الجمیع؟ فتکون الآیة فی معنی قولهم له کما فی سورة الشعراء: «ما أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا»: الشعراء: ۱۵۴.
و قوله: «بَلْ هُوَ کَذَّابٌ أَشِرٌ» أی شدید البطر متکبر یرید أن یتعظم علینا بهذا الطریق.
قوله تعالی: «سَیَعْلَمُونَ غَداً مَنِ الْکَذَّابُ الْأَشِرُ» حکایة قوله سبحانه لصالح ع کالآیتین بعدها.
و المراد بالغد العاقبة من قولهم: إن مع الیوم غدا، یشیر سبحانه به إلی ما سینزل علیهم من العذاب فیعلمون عند ذلک علم عیان من هو الکذاب الأشر صالح أو هم؟.
قوله تعالی: «إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ فِتْنَةً لَهُمْ فَارْتَقِبْهُمْ وَ اصْطَبِرْ» فی مقام التعلیل لما أخبر من أنهم سینزل علیهم العذاب و المفاد أنهم سینزل علیهم العذاب لأنا فاعلون کذا و کذا، و الفتنة الامتحان و الابتلاء، و المعنی: أنا مرسلون- علی طریق الإعجاز- الناقة التی یسألونها امتحانا لهم فانتظرهم و اصبر علی أذاهم.
قوله تعالی: «وَ نَبِّئْهُمْ أَنَّ الْماءَ قِسْمَةٌ بَیْنَهُمْ کُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ» ضمیر الجمع الأول للقوم و الثانی للقوم و الناقة علی سبیل التغلیب، و القسمة بمعنی المقسوم، و الشرب النصیب من شرب الماء، و المعنی: و خبرهم بعد إرسال الناقة أن الماء مقسوم بین القوم و بین الناقة کل نصیب من الشرب یحضر عنده صاحبه فیحضر القوم عند شربهم و الناقة عند شربها قال تعالی: «قالَ هذِهِ ناقَةٌ لَها شِرْبٌ وَ لَکُمْ شِرْبُ یَوْمٍ مَعْلُومٍ»: الشعراء: ۱۵۵.
قوله تعالی: «فَنادَوْا صاحِبَهُمْ فَتَعاطی فَعَقَرَ» المراد بصاحبهم عاقر الناقة، و التعاطی التناول و المعنی: فنادی القوم عاقر الناقة لعقرها فتناول عقرها فعقرها و قتلها.
المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص: ۸۱
قوله تعالی: «فَکَیْفَ کانَ عَذابِی وَ نُذُرِ إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ صَیْحَةً واحِدَةً فَکانُوا کَهَشِیمِ الْمُحْتَظِرِ» المحتظر صاحب الحظیرة و هی کالحائط یعمل لیجعل فیه الماشیة، و هشیم المحتظر الشجر الیابس و نحوه یجمعه صاحب الحظیرة لماشیته، و المعنی ظاهر.
قوله تعالی: «وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا» إلخ تقدم تفسیره.
قوله تعالی: «کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ» تقدم تفسیره فی نظیره.
قوله تعالی: «إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ حاصِباً إِلَّا آلَ لُوطٍ نَجَّیْناهُمْ بِسَحَرٍ» الحاصب الریح التی تأتی بالحجارة و الحصباء، و المراد بها الریح التی أرسلت فرمتهم بسجیل منضود.
القمر : ۱۹ إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ ریحاً صَرْصَراً فی یَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ
بحث هستی شناختی توحیدی چه چرا دعا با اسما الله شروع شده چون حقیقت از سوی او ریزان است و خزاین نزد اوست در هرم هستی شناختی صحیح نه واژگونه و خیر و ضر از اوست و اسما وسایط فیض او هستند تناسب ایما با حاجت مهم است در رساله ذاکر مذکور هست و همین از ادله نحوست ماه صفر است
البته از اعمال انسان است طایرکم معکم این ماه اعمال به انسان بیشتر میرسد تا بیدار شود. گردش ایام برای اصلاح انسان است
این دعای شریف در یک الگوی زنجیروهوار و کاملاً مرتبط با هم پیام بسیار زیبایی در ارائه درکی صحیح از این ماه و مفهوم شر و نحوه تعامل ما با شر در زندگی را ارائه میدهد که شاید با خواندن دهها کتاب فلسفه و کلام و کتابهای عقلی و تحلیلی و جهانشناختی درباره شر به آن نرسیم. هم در چیستی شرور یعنی مقام تحلیل و توصیف و هم در نحوه مواجهه هنجاری با شرور به ما درک صحیحی میدهد. وقتی انسان شر و چیستی شر را شناخت، میداند که چگونه با آن مواجهه کند.
این دعا شش محور دارد:
از اسماء خداوند شروع میکند چون تمام هستی در سیطره اسماء الهی است. در دعای شریف کمیل میخوانیم «و باسمائک التی ملئت ارکان کل شی» اسماء خداوند به تناسب همان مفاهیمی است که در ادامه دعا بیان میفرمایند. «یا شدید القوی، و یا شدید المحال، یا عزیز یا عزیز یاعزیز» این کسی که نیرو و تواناییاش بسیار بسیار محکم و پابرجاست. در این جهان هر نیرو و گرانش و قدرتی را در نظر بگیرید محدود است و توانایی خاصی دارد وقتی به موانع برخورد کند میایستد و اگر تقویت نشود میایستد اما اینجا کسی را خطاب میکند که نیرو و تواناییاش بسیار محکم است. «شدید» بر وزن فعیل است یعنی علیالدوام پابرجاست و چیزی نمیتواند در مقابل آن بایستد.
«یاعزیز» سه بار تکرار شده که تأکید را میرساند یعنی ای کسی که شکستناپذیری، عزیز هم بر وزن فعیل است این شکستناپذیری همیشگی است. گاهی یکی نیرو و قدرتی ممکن است قوی باشد و در یک برههای شدید باشد اما بعداً شکست بخورد. مثلاً یک موشکی را پرتاب میکنند که لانچر قدرتمندی دارد و با توانایی فوقالعادهای پیش میرود ولی با پدافند رصد میشود و از بین میرود و یک موشکی هم ممکن است رهگیری نشود و از بین نرود. خوب قدرتش شدید است اما به مانع برخورد میکند و موفق نمیشود همه نیروها اینگونه هستند اما اینجا میگوید یا عزیز یا عزیز کسی نمیتواند در مقابل تو بایستد و در دعای کمیل عرض میکند «و بقدرتک التی لایقوم لها شی» در مقابل قدرت تو چیزی نمیتواند بایستد. در اینجا هم سه بار میگوید یا عزیز. در ادامه «ذلت لعظمتک ذلت لعظمتک جمیع خلقک» در مقابل عظمت و بزرگی تو تمام موجودات ذلیل هستند یعنی رام و متواضع هستند.
چو در کشد جهان در جیب ذلت درکشد
در مقابل بزرگی و جایگاه و جبروت تو همه موجوداغت خوار و ناتوان و رام و مطیع هستند. خوب حالا این خدایی را که اینچنین توصیف کردیم:
شدیدالقوی و شدید المحال است؛ رابطه موجودات با ایشان چنین است که همه در برابر او ناتوان مطیع هستند؛ میفرماید همه هستی رام و مطف و فرمانبردار او هستند. حالا که متوجه این مطلب شد میفرماید «فاکفنی شر خلقک» حالا که تو چنین عظمتی داری و جهان در سیطره قدرت توست پس خواهش میکنم شر مخلوقاتت را کفایت کن. هر موجودی بدون استثناء شروری دارد، تنها موجودی که شر ندارد خداوند متعال و ذوات مقدس اولیاء هستند. درباره مومن فرمودند: المومن الخیر منه معمول و شر منه مأمون، یعنی مومن کسی است که خیرها از او مورد توقع و امید است و شر از او مورد توقع نیست. مومن باید به بارگاه الهی راه پیدا کند و مظهر اسماء الهی و کامل شود. اینکه در زیارت عاشورا میخوانیم «و اسئلک المقام المحمود لکم عندالله» یعنی من هم مثل شما به درجات بالایی برسم که شر از من دور شود و منبع خیرات شوم و شری نداشته باشم.
فاکفنی شر خلقک، شر اینها را از من دور کن حالا که معلوم شد موجودات شر دارند، از خداوند بخواهیم شر این موجودات را از ما دور کند. تمام موجودات در چنبره قدرت اوست او را ناتوان فرض نکنیم و دنبال جادو و جنبل و وِردی باشیم که این شرها را از خودمان دور کنیم. این خدا خدایی نیست که در آسمانها نشسته باشد و موجودات هم برای خودشان زندگی کنند حالا اگر شری داشته باشند باید زحمت بکشد و دور کردن آنها برای او هزینه داشته باشد! نه! «و بأسمائک التی ملئت کل شی» خداوند در ذره ذره هستی احاطه دارد. میفرماید: «بناسیتی کل شی»، موی پیشانی هر چیزی در دست توست. این استعاره است وقتی موی پیشانی هر موجودی را بگیری میتوانی بر او مسلط شوی و به هر طرف که خواهی او را ببری. این استعاره میگوید خداوند بر تمام موجودات احاطه دارد. اگر بخواهی از شر هر موجودی رها شوی به کسی پناه میبری که در ذره ذره آن حضور و احاطه دارد و به آنها حرکت میدهد.
یا محسن یا مجمل یا منعم با مفضل،
شر این موجودات از کجا آمده؟ خداوند اینها را خلق کرده ؟
میفرماید یا محسن یعنی زیباکار، یا مجمل قشنگ است، یا منعم مدام در حال بخشش نعمت است، یا مفضل نه فقط نعمت میدهد اضافه هم میدهد. خداوند چنین است پس شر این شر چیست؟ این از ضعف خود موجودات است که در رتبهی وجودیشان محدودیت و کمبود وجود دارد. خداوند هستی را خلق کرد و این دنیا محدود است شر هم از محدود بودن آنهاست. یا باید خلق نمیکرد یا اینکه خلق کرده و شر هم از محدودیت خود آنهاست. اگر بخواهید زردآلوی شیرین و آبدار بخورید آن نفخ هم در کنارش هست. اما جهانهای بالاتر این محدودیت را ندارند. محدودیت در ذات موجودات این جهان هست نه اینکه از خداوند باشد.
میفرماید: «لااله الا أنت سبحانک انی کنت من الظالمین». خداوندا تو منزهی و الهی جز تو نیست. «اله» از (ا ل ه) میآید یعنی از بس دارای کمالات است همه شیفته و سرگردان او میشوند. تو منزهی و هیچ بدی نداری. سبحانک ... من خودم هستم که با گناه و کوتاهی و ظلم خودم و اشتباهاتی که کردم شر موجودات به من میرسد پس شرور از اعمال و رفتار ما به ما میرسد «فاستجبنا له و نجیناه من الغم، و کذلک ننجی المومنین»، کسی که چنین دیدگاهی داشته باشد پس خداوند او را از شر گرفتاری نجات میدهد. این فرآیند باید طی شود. چیستی شر و رابطه موجودات با هم را به ما یاد میدهد چطور شرور را دفع کنیم، اعمال خود را اصلاح کنیم و توسل به خدا پیدا کنیم تا خداوند شرور را دفع کند.
در آخر دعا میفرماید: صل الله علی محمد و آله الطاهرین، صلوات خداوند بر پیامبران و خاندان پاکیزهاش که مثل خداوند مفضل هستند و همه این دعاها را اهل بیت ص به ما یاد دادند. امام حسین (ع) مظهر همین مفضل و مجمل بودن این شعر اگر مار رها کنی تورا رها نمیکنم غلط است.
و قالُوا طائِرُکُمْ مَعَکُمْ أَ إِنْ ذُکِّرْتُمْ: ( [رسولان] گفتند: «شومیِ شما با خود شماست. آیا اگر شما را پند دهند [باز کفر میورزید؟ نه!].) (یس:۱۹)
نظر شما