به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از یزد، در هجدهمین جشنواره «بانوی کرامت» با معرفی آثار پژوهشی برتر، بار دیگر عرصهای برای درخشش استعدادهای حوزوی شد. در این میان، مقاله علمی با عنوان «نقش حضرت زینب(س) در نهضت عاشورا از منظر جامعهشناختی مقاومت» به قلم خانم فاطمه خدامیان، از طلاب مدرسه علمیه زینب کبری (س) یزد، موفق به کسب رتبه برگزیده کشوری شد.
به همین بهانه، گفتوگویی با این پژوهشگر جوان انجام دادهایم تا با ابعاد مختلف این پژوهش بیشتر آشنا شویم.
خانم فاطمه خدامیان، ضمن عرض تبریک برای کسب این رتبه کشوری، بفرمایید مسئله اصلی و دغدغهای که شما را به سمت نوشتن این مقاله سوق داد، چه بود؟
با عرض سلام ممنونم از شما. دغدغه اصلی من مربوط به دوران «پساعاشورا» بود. پس از واقعه کربلا، اهلبیت(ع) در موقعیتی بسیار بحرانی و پیچیده قرار گرفتند؛ از یک سو با اسارت، تهدید جانی و فشارهای روانی شدید مواجه بودند و از سوی دیگر، دستگاه تبلیغاتی بنیامیه با تمام توان در حال تحریف حقایق بود. مسئله اصلی پژوهش من این بود که در چنین فضای خفقانی که قرار بود نام و پیام امام حسین(ع) به فراموشی سپرده شود، حضرت زینب(س) چگونه توانستند هویت اهلبیت(ع) را حفظ کرده و آن را به جامعه و نسلهای بعد منتقل کنند؟ من تلاش کردم عملکرد ایشان را نه فقط از دیدگاه تاریخی، بلکه از منظر «جامعهشناسی مقاومت» تحلیل کنم.
اشاره کردید به رویکرد «جامعهشناسی مقاومت»؛ چرا این زاویه دید را انتخاب کردید و نوآوری مقاله شما نسبت به پژوهشهای قبلی در چیست؟
تا پیش از این، بسیاری از پژوهشها به جنبههای تاریخی، فضایل اخلاقی یا حتی مدیریت بحرانِ حضرت زینب(س) پرداخته بودند. اما نوآوری مقاله من در این است که کنشگری ایشان را به عنوان یک «مدل مقاومت اجتماعی» بررسی کرده است. یعنی بررسی اینکه چگونه یک رهبر بدون ابزار قدرت نظامی، با استفاده از «سرمایههای اجتماعی» خود، در برابر سلطه ایستادگی کرد. من نشان دادم که حضرت زینب(س) چگونه با ابزارهایی همچون خطابه، روایتگریِ هنرمندانه و مدیریت افکار عمومی، تهدید اسارت را به فرصتی برای بیداری و آگاهیبخشی تبدیل کردند.
یافتههای پژوهش شما درباره نحوه مواجهه حضرت زینب(س) با جوامع مختلف، چه نتایجی داشت؟
یافتههای من نشان میدهد که شیوه برخورد ایشان کاملاً هوشمندانه و متناسب با شرایط اجتماعی بود. برای مثال در کوفه، با توجه به فضای عاطفی و پشیمانیِ مردم، ایشان بیشتر از روشنگریِ وجدانبیدار استفاده کردند. اما در شام، که مردم تحت تأثیر شدید تبلیغات اموی بودند، ایشان با خطبهای کاملاً منطقی و افشاگرانه، روایت حکومت را به چالش کشیدند. این نشان میدهد حضرت زینب(س) «پیوست فرهنگی و روانی» هر جامعه را میشناختند و متناسب با آن، ارتباط برقرار میکردند.
شما در مقاله به سه مرحله مدیریت بحران نیز اشاره کردید؛ این الگو چگونه به انتقال پیام عاشورا کمک کرد؟
دقیقاً. من در این پژوهش عملکرد ایشان را در سه مرحله پیشگیری، پاسخ و بازیابی تحلیل کردم. در مرحله «پیشگیری»، تمرکز بر حفظ کرامت اهلبیت(ع) بود؛ در مرحله «پاسخ»، با خطبههای کوبنده، تحریفها خنثی شد؛ و در مرحله «بازیابی»، با روایتگری و زنده نگه داشتن یاد شهدا، «هویت جمعی شیعی» بازسازی و تقویت گردید. در واقع، این پژوهش ثابت میکند که حضرت زینب(س) با گفتمانسازی و مقاومت فرهنگی، اجازه ندادند پیام عاشورا به تاریخ بپیوندد، بلکه آن را به فرهنگی ماندگار تبدیل کردند.
سخن پایانی
این پژوهش در نهایت به این نتیجه میرسد که سیره حضرت زینب(س) در مدیریت بحران و روایتگری، میتواند الگوی موفقی برای کنشگران امروز در عرصه جهاد تبیین و مدیریت روانیِ جوامع باشد.
در پایان برای خانم فاطمه خدامیان و تمام پژوهشگران حوزه علمیه که در مسیر تبیین حقایق دینی گام برمیدارند، آرزوی موفقیت داریم.
نظر شما