به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از تهران، حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی، استاد حوزه و دانشگاه، در جلسه تفسیر قرآن کریم در مسجد علوی تهران، در ادامه مباحث تفسیری سوره مبارکه مجادله، به تبیین نکات تربیتی و مدیریتی آیه سوم این سوره پرداخت و اظهار داشت: در آیات ابتدایی سوره مبارکه مجادله، ماجرای زنی مطرح می‌شود که همسرش با استفاده از سنت جاهلی ظهار، او را از خود دور کرده بود؛ اما پس از آن پشیمان شد و شکایت خود را نزد پیامبر اکرم(ص) مطرح کرد.
وی افزود: در آیه نخست، شکایت این زن مطرح می‌شود و در آیه دوم، حکم الهی درباره ظهار بیان می‌شود. آیه سوم نیز به کفاره این عمل می‌پردازد و نشان می‌دهد که ظهار، افزون بر حرمت، کفاره نیز دارد؛ زیرا برخی گناهان به دلیل اهمیت و سنگینی خود، افزون بر حرمت شرعی، مستلزم پرداخت کفاره هستند.
امکان بازگشت؛ روشی برای رفتارسازی و مدیریت تربیتی
استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به یکی از برداشت‌های تربیتی از آیه سوم سوره مجادله اظهار داشت: یکی از روش‌هایی که می‌توان از این آیه استخراج کرد، فراهم کردن امکان بازگشت برای فردی است که مرتکب خطا شده است. این روش، هم در رفتارسازی و هم در مدیریت افراد و مجموعه‌های اجتماعی کاربرد دارد.
وی توضیح داد: هنگامی که برای فرد راه بازگشت باقی می‌گذاریم، این امکان را فراهم می‌کنیم که پس از ارتکاب خطا، بتواند رفتار خود را اصلاح کند و به مسیر صحیح بازگردد. در مقابل، اگر فرد تصور کند همه راه‌ها بسته شده و هیچ فرصتی برای جبران ندارد، ممکن است انگیزه‌ای برای اصلاح رفتار در او باقی نماند.
حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی ادامه داد: با تعبیر طلبگی می‌توان گفت موضوع اصلاح و بازگشت همچنان باقی است؛ یعنی فرد هنوز می‌تواند به مسیر درست برگردد. بنابراین، یکی از راه‌های ایجاد رفتار صحیح در انسان، باز گذاشتن مسیر بازگشت و فراهم کردن امکان جبران خطاست.
وی با بیان اینکه این موضوع در مدیریت اجتماعی نیز اهمیت دارد، افزود: کسی که مسئولیت اداره یک جمع یا مجموعه را بر عهده دارد، باید به این نکته توجه کند که چگونه می‌توان در کنار قاطعیت و رعایت ضوابط، فرصت اصلاح و بازگشت را نیز برای افراد فراهم کرد.
به گفته وی، در آیه مورد بحث، کفاره ظهار راهی برای جبران خطا و بازگشت به وضعیت صحیح فراهم می‌کند؛ ازاین‌رو، می‌توان از این حکم، اهمیت وجود راه بازگشت در نظام تربیتی و مدیریتی را برداشت کرد.
راه بازگشت حتی پس از خطاهای بزرگ
حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی با تأکید بر اینکه امکان بازگشت، بخشی از فرآیند هدایت انسان است، اظهار داشت: حتی در خطاهای سنگین نیز نباید تصور کرد که مسیر بازگشت به‌طور کامل بسته شده است. در آیه مورد بحث، با وجود اهمیت و حرمت ویژه ظهار، امکان جبران و اصلاح پیش‌بینی شده است.
وی افزود: اگر انسان را موجودی غیرمعصوم در نظر بگیریم که با موانع و شرایط گوناگون تربیتی مواجه است، ضرورت فراهم کردن امکان بازگشت برای او بهتر روشن می‌شود؛ زیرا انسان در مسیر زندگی ممکن است مرتکب خطا شود و برای اصلاح خود به فرصتی دوباره نیاز داشته باشد.
استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: از این منظر، فراهم کردن امکان بازگشت را می‌توان در چارچوب بحث هدایت و لطف الهی بررسی کرد. این مسئله، بحثی کلامی نیز به شمار می‌رود و با موضوعاتی مانند قاعده لطف و ضرورت هدایت انسان ارتباط پیدا می‌کند.
وی با اشاره به دیدگاه‌های مختلف در زمینه قاعده لطف گفت: درباره ضرورت لطف الهی، دیدگاه‌های متفاوتی مطرح شده است. برخی متکلمان، لطف را دارای ضرورت می‌دانند و برخی دیگر میان اقسام آن تفصیل قائل شده‌اند؛ از جمله در تقسیم‌بندی‌هایی که میان لطف شخصی و لطف نوعی تفاوت گذاشته می‌شود. همچنین شماری از پژوهشگران معاصر، ضرورت قاعده لطف را مورد نقد قرار داده‌اند.
حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی خاطرنشان کرد: بنابراین، بحث امکان بازگشت پس از خطا را می‌توان از منظرهای مختلف کلامی و تربیتی بررسی کرد؛ اما نکته مورد تأکید در این آیه، توجه به امکان جبران و فراهم بودن مسیر بازگشت برای فرد خطاکار است.
جریمه؛ ابزاری برای ایجاد انگیزه و اصلاح رفتار
وی در تبیین برداشت دیگر از آیه سوم سوره مبارکه مجادله، به نقش جریمه در رفتارسازی پرداخت و اظهار داشت: یکی دیگر از نکات قابل برداشت از این آیه، استفاده از جریمه به‌عنوان عاملی برای ایجاد انگیزه و اصلاح رفتار است. این روش، در کنار نقش تربیتی، می‌تواند در مدیریت افراد و مجموعه‌ها نیز مورد استفاده قرار گیرد.
استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به اینکه جریمه می‌تواند از جنس انگیزه‌های منفی باشد، افزود: گاهی برای ایجاد یک رفتار مطلوب یا جلوگیری از تکرار خطا، تعیین جریمه می‌تواند مؤثر باشد. تجربه‌های فردی نیز نشان می‌دهد که وقتی برای یک رفتار نادرست، پیامد مشخصی در نظر گرفته می‌شود، ممکن است انگیزه فرد برای کنترل و اصلاح رفتار افزایش پیدا کند.
وی ادامه داد: برای مثال، در برخی روش‌های محاسبه نفس، افراد برای کنترل رفتارهای خود، جریمه‌ای متناسب با وضعیتشان تعیین می‌کنند. این جریمه می‌تواند در ایجاد انگیزه برای مراقبت بیشتر از رفتار و جلوگیری از تکرار خطا مؤثر باشد؛ البته میزان و نوع آن باید با شرایط فرد تناسب داشته باشد.
حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی تأکید کرد: از این منظر، جریمه صرفاً یک ابزار تنبیهی نیست، بلکه می‌تواند کارکرد بازدارنده و اصلاحی نیز داشته باشد. با این حال، برای بهره‌گیری صحیح از آن باید حکمت تعیین جریمه و تناسب آن با خطا مورد توجه قرار گیرد.
نقش کفاره‌ها در بازدارندگی از تکرار خطا
وی با اشاره به جایگاه کفارات در فقه اسلامی اظهار داشت: نقش جریمه در کنترل خطا و جلوگیری از تکرار آن، موضوعی قابل بررسی از منظر عقلایی و حقوقی است. از این جهت، مجموعه احکام کفارات در فقه اسلامی ظرفیت مطالعه و تحلیل از منظر کارکردهای بازدارنده و اصلاحی را دارد.
استاد حوزه و دانشگاه افزود: یکی از کارکردهای جریمه و کفاره، جلوگیری از استخفاف و تکرار خطاست. استخفاف به معنای سبک شمردن خطا و معصیت است و تکرار نیز به دفعات ارتکاب آن اشاره دارد. بنابراین، باید بررسی کرد که چگونه تعیین پیامد متناسب برای یک عمل، می‌تواند از عادی شدن و تکرار آن جلوگیری کند.
وی ادامه داد: در احکام اسلامی، میان موارد مختلف تفاوت‌هایی وجود دارد؛ در برخی موارد، کفاره تعیین شده است، در برخی موارد حدود شرعی مطرح می‌شود و در مواردی نیز تعزیر و اختیارات حاکم اسلامی مورد توجه قرار می‌گیرد. هر یک از این احکام، مبانی و شرایط خاص خود را دارد و نباید آنها را یکسان تلقی کرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی خاطرنشان کرد: بررسی حکمت‌های نهفته در احکام کفارات می‌تواند نشان دهد که چگونه در نظام تشریع اسلامی، جبران خطا و پیشگیری از تکرار آن مورد توجه قرار گرفته است.
تناسب جریمه با حقیقت و سنگینی خطا
وی یکی دیگر از نکات مهم در بررسی کفاره ظهار را تناسب جریمه با حقیقت خطا دانست و گفت: برای تعیین جریمه، نباید صرفاً به ظاهر عمل و تعداد کلمات یا جملات بیان‌شده توجه کرد، بلکه باید حقیقت و آثار آن عمل نیز مورد بررسی قرار گیرد.
استاد حوزه و دانشگاه افزود: در مسئله ظهار، ممکن است در ظاهر با بیان چند کلمه مواجه باشیم، اما حکم شرعی نشان می‌دهد که موضوع، فراتر از تعداد واژه‌ها و جمله‌هاست. بنابراین، کفاره را نباید صرفاً جبرانی برای بیان یک لفظ دانست، بلکه باید حقیقت خطا و آثار مترتب بر آن را نیز در نظر گرفت.
وی با تأکید بر مسئولیت ناشی از گفتار اظهار داشت: کلمات و جملات انسان می‌توانند آثار مهمی در زندگی فردی و اجتماعی داشته باشند؛ ازاین‌رو، نباید تصور کرد که سخن گفتن، صرفاً بیان چند واژه است و پس از پایان گفتار، مسئولیتی متوجه گوینده نیست.
حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی با اشاره به آموزه‌های اخلاقی اسلام درباره زبان ادامه داد: در حکمت‌های نهج‌البلاغه، نسبت به کنترل زبان هشدار داده شده است. همچنین در روایات، به آثار گسترده سخن انسان و پیامدهایی که ممکن است از یک گفتار ناشی شود، توجه شده است.
وی افزود: گاهی یک جمله می‌تواند در زندگی دیگران تأثیر بگذارد و زمینه تضییع حقوق، آسیب به آبرو یا از بین رفتن اموال را فراهم کند. بنابراین، ارزیابی مسئولیت گفتار باید با توجه به آثار و پیامدهای آن انجام شود.
استاد حوزه و دانشگاه خاطرنشان کرد: با این نگاه، تعیین پیامد و جریمه برای برخی گفتارها، از نظر اصل توجه به مسئولیت ناشی از سخن، قابل بررسی است؛ زیرا اهمیت یک عمل را نمی‌توان تنها بر اساس ظاهر و کوتاهی یا بلندی آن سنجید.
تناسب جریمه با نیازها و اختلالات اجتماعی
وی در ادامه، یکی دیگر از ابعاد قابل بررسی در تعیین جریمه را تناسب آن با نیازهای اجتماعی دانست و اظهار داشت: جریمه باید علاوه بر تناسب با حقیقت خطا، با نیازها و مسائل اجتماعی نیز ارتباط داشته باشد. این موضوع، یکی از ابعاد حکمت در قانون‌گذاری است.
حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی با اشاره به حکم آزاد کردن برده به‌عنوان کفاره ظهار گفت: این حکم را می‌توان در کنار دیگر احکام مرتبط با آزادسازی بردگان، از منظر رویکرد اسلام به مسئله برده‌داری بررسی کرد.
وی افزود: در تحلیل‌های فقهی و تاریخی، یکی از دیدگاه‌های مطرح درباره رویکرد اسلام به برده‌داری، حرکت در مسیر محدود کردن و کاهش آن است. بر این اساس، می‌توان بررسی کرد که تعیین آزادسازی برده به‌عنوان کفاره، چه نسبتی با این رویکرد دارد و چگونه می‌توان حکمت فردی و اجتماعی چنین حکمی را تحلیل کرد.
استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: اگر در یک حکم، جریمه با حقیقت خطا تناسب داشته باشد، این تناسب می‌تواند از حکمت تشریع حکایت کند؛ اما اگر افزون بر آن، جریمه به رفع یک نیاز یا کاهش یک اختلال اجتماعی نیز کمک کند، بُعد دیگری از حکمت آن قابل بررسی خواهد بود.
وی خاطرنشان کرد: از این رو، در تحلیل احکام شرعی نباید تنها به رابطه میان خطا و جریمه توجه کرد، بلکه آثار اجتماعی و پیامدهای آن حکم نیز باید مورد مطالعه قرار گیرد.
ضرورت بررسی ابعاد مختلف احکام تربیتی و اجتماعی
حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی در جمع‌بندی مباحث خود درباره آیه سوم سوره مبارکه مجادله اظهار داشت: از این آیه می‌توان چند نکته تربیتی و مدیریتی استخراج کرد که هر یک ظرفیت بررسی و پژوهش مستقل دارد.
وی افزود: یکی از این نکات، موعظه به‌عنوان روشی برای اثرگذاری بر گرایش‌های انسان است که در جلسه گذشته به آن پرداخته شد. نکته دیگر، فراهم کردن راه بازگشت برای فرد خطاکار است که می‌تواند در رفتارسازی و مدیریت اجتماعی نقش داشته باشد.
استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: همچنین تعیین جریمه و کفاره را می‌توان از منظر ایجاد انگیزه، بازدارندگی از تکرار خطا، تناسب مجازات با حقیقت عمل و توجه به نیازهای اجتماعی بررسی کرد.
وی تأکید کرد: این مباحث، تنها بخشی از نکات قابل برداشت از آیه سوم سوره مبارکه مجادله است و بررسی تفصیلی آنها به فرصت بیشتری نیاز دارد. برخی از ابعاد این برداشت‌ها و نیز نکات دیگر آیه، در ادامه مباحث تفسیری مورد توجه قرار خواهد گرفت.
حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی در پایان ابراز امیدواری کرد که با تدبر در آیات قرآن کریم، زمینه فهم عمیق‌تر معارف الهی و به‌کارگیری آنها در زندگی فردی و اجتماعی فراهم شود.
انتهای پیام /
نظر شما