گذار از مصرفِ روایت به سوی تحلیل و راستی‌آزمایی

به گزارش خبرگزاری حوزه، "الیاس خوری"، رمان‌نویس معروف لبنانی که حدود سه سال پیش دار فانی را وداع گفت، جمله مشهوری دارد درباره روایت‌ها و مقوله جنگ. وی ضمن آن‌که معتقد بود جنگ، سازوکار روایت را از کار می‌اندازد، در یکی از آثارش می‌نویسد: "همه روایت‌ها پر از سوراخ است. تنها چیزی که باقی می‌ماند، خود سوراخ‌هاست. "

برای آنهایی که شاید چندان با این عنوان آشنایی نداشته باشند، ذکر این نکته لازم است که "سوراخ روایت" به تناقض، بی‌منطقی یا شکافی در ساختار داستانی گفته می‌شود که با قوانین درونی خودِ آن دنیا یا منطق علت و معلولی روایت در تضاد است.

به زبان ساده‌تر، هنگامی که اتفاقی در داستان می‌اُفتد که با اطلاعات پیشین یا منطقِ تعیین‌شده از سوی نویسنده چندان همخوانی ندارد و هیچ توجیه معقولی نیز برای آن ارائه نمی‌شود، در اینجا نظاره‌گر یک سوراخ روایی هستیم.

بر این اساس چنانچه عمیق‌تر و دقیق‌تر نوشته‌ی آن نویسنده لبنانی را مورد توجه قرار دهیم، شاید بتوان گفت که امروز در جامعه خودمان نیز به نوعی با مسأله‌ای با عنوان "سوراخ‌های روایت" مواجه هستیم، به این معنا که در طول همین جنگ اخیر نیز می‌بینیم که رسانه‌های رسمی یک روایت از رویدادها ارائه می‌دهند و در آن سوق قضیه، رسانه‌های معارض روایتی دیگر را ضریب می‌بخشند و این در حالی است که در شبکه‌های اجتماعی عملاً شاهد تولید و بازنشر صدها خُرده روایت‌ هستیم که بخش قابل توجهی از آن‌ها نه با روایت رسمی هماهنگ هستند و نه حتی با روایت معارض و لذا شاهد بروز و ظهور اختلاف بر سر جزئیاتی هستیم که به تعبیر اساتید علم ارتباطات، این وضعیت زمینه فروپاشی امکان روایت واحد را فراهم می‌کند.

به دیگر سخن در چنین شرایطی، هر فردی"حقیقت دریافتی خود" را فریاد می‌زند و در این میان، گویا هیچ مرجع معتبر و مورد وثوقی هم نیست که بتواند میان این حقیقت‌ها به داوری نشسته و مخاطب را از ابهام و گیجی، آن هم در عصر هیاهوی رسانه ها خارج سازد.

نمی‌دانم، شاید اقتضای خاص جنگ این باشد که به تعبیر آن رمان‌نویس، "روایت‌ها پر از سوراخ شوند"؛ حالا این ماییم و سوراخ‌های روایت که در طول بیش از هشت ماه بعد از شروع جنگ رمضان، در رسانه‌ها، شبکه‌های اجتماعی و حتی در لابلای سخنان مطرح شده در گفت‌وگوهای روزمره خودمان نشانه هایی از آن مشاهده می‌کنیم.

از سوی دیگر آگاه به این حقیقت شده‌ایم که در عصر شبکه‌های اجتماعی و هوش مصنوعی، دوران مخاطب منفعل به سرآمده است، چه آن‌که مخاطب امروز خود تولیدکننده محتوا، توزیع‌کننده پیام و حتی سازنده روایت است، بدین معنا که هر شهروند با تلفن همراه خود می‌تواند در شکل‌دهی به افکار عمومی نقشی هر چند کوچک اما به طور نسبی مؤثر را ایفا کند و این نکته بسیار مهمی است که در فهم و درک مناسبات امروزی و به تبع آن تحلیل تحولاتِ زمانه نباید مورد غفلت قرار گیرد.

این که اساتید و صاحب نظران به ویژه ناظر به مقوله جنگ روایت‌ها، مُدام بر این نکته تأکید می‌کنند که وظیفه‌ی اصلی مخاطب آن است که در زمانه‌ی حساس فعلی از وضعیت انفعال خارج شود، بدین معناست که صرفاً به مصرف روایت نپرداخته، بلکه آن را راستی‌آزمایی، مقایسه و تحلیل کند.

در این میان از رسانه های رسمی انتظار می‌رود که از باب عنایت به اعتباربخشی به اخبار و محتواها، مراقب حفره ها و سوراخ های روایت باشند به ویژه رسانه ملی که می بایست از نگاه و رویکرد سنتی به مخاطب فاصله گرفته و او را شریک فرآیند ارتباطی بداند، ضمن آن‌که به منظور تحلیل داده‌محور رفتار مخاطبان بیش از هر چیز نیازمند بهره‌گیری از ظرفیت روایت‌های مردمی در کنار توجه به ایده‌های نخبگانی هستیم که به ویژه در جنگ تحمیلی اخیر، توجه به این مسأله اهمیت مضاعفی نیز پیدا کرده است.

سید محمدمهدی موسوی