یادمان نواده مروج آرای شیخ انصاری در ایران

طلوع

در ذیقعده سال 1306 قمری میرزا مهدی پا به عرصه وجود گذاشت و بعد از سپری کردن دوران خردسالی و طفولیّت، فراگیری مقدمات علوم را آغاز کرد.از همان اوان کودکی آثار هوش و استعداد در وی آشکار بود، طوری که درسن پنج سالگی به تلاوت کامل قرآن مجید موفق گردید. [1]

تبار پاک میرزا مهدی

پدر و نیاکان میرزا مهدی همه از علمای بزرگ اسلام بوده‏اند. در رأس این خاندان آیت‏اللّه العظمی حاج میرزا حسن آشتیانی (ره) معروف به میرزای آشتیانی است. ایشان از شاگردان برجسته علامه شیخ مرتضی انصاری (ره) ، و صاحب کتاب گرانسنگ «بحر الفوائد فی شرح الفرائد» می‏باشد.

میرزای آشتیانی بعد از درگذشت استاد، نجف را ترک کرد و به تهران آمد و حوزه درسی را پایه گذارد.او را اولین کسی می‏دانند که نظرات و آرای شیخ انصاری را در ایران گسترش داده است. محفل علمی وی میعادگاه جوینده‏گان معرفت بود و تعداد زیادی از بزرگان در این محضر به فیض می‏رسیدند که از آن جمله‏اند: حضرات آیات عظام حاج میرزا فیض قمی، حاج شیخ محمد علی شاه آبادی، حاج شیخ محمد علی حائری قمی، حاج شیخ محمد کبیر قمی‏و...

میرزا حسن آشتیانی( جد آیت‌الله مهدی آشتیانی) به عنوان رئیس علمای تهران در جنبش شکوهمند تحریم تنباکو نقش فوق العاده‏ای را ایفا می‏کرد. ایشان نماینده میرزای بزرگ شیرزای نیز بود و در انجام رساندن هدف قیام و رهبری مردم دخالت مستقیم داشت.[2] آن بزرگوار در سال 1319 قمری درگذشت.

اساتید

میرزا جعفر آشتیانی(پدر)، آقا‎شیخ‎ حسن طالقانی، آخوند ملا عبدالرسول، شیخ‎فضل‎الله نوری ( خارج فقه و اصول ) و آقاسیدعبدالکریم ( خارج فقه و اصول ) میرزا‎جهانبخش بروجردی منجّم، حکیم و فیلسوف عالی قدر، مرحوم آقا میرزا حسن کرمانشاهی، فیلسوف فرزانه سید الحکماء آقا میر شهاب نیریزی، حکیم آقا میرزا هاشم اشکوری، آیت‏اللّه آخوند خراسانی، «صاحب کفایه»، آیت‏اللّه سیدمحمد‌کاظم یزدی؛ صاحب عروه الوثقی،  آیت‏اللّه سید محمد فیروز آبادی، آیت‏اللّه میرزا حسین نائینی، آیت‏اللّه آقا ضیاء الدین عراقی، آیت‏اللّه آقا سیدابوالحسن اصفهانی و... 

با اینکه وی در مجموع، مدت کوتاهی در درس عالمان نجف حضور یافت، اما به دلیل مهارت علمی و دانشی که طی سالها اندوخته بود، به گفته خودش، از همة استادان یاد شده به دریافت اجازة روایت و اجتهاد نایل آمد .[3]

تدریس

آیت‏اللّه آشتیانی حدود 30 سال در مدرسه سپهسالار و مدرسه میرزا محمدخان قزوینی تدریس داشت. معمولاً روزی سه ساعت و گاهی چهار ساعت تدریس می‏کرد. علامه سید جلال الدین آشتیانی در این خصوص نوشته‏اند:

دوازده دوره الهیات شفا و چهار دوره طبیعیات این کتاب عظیم را تدریس نموده‏اند. تمهید القواعد را پنج بار و شرح فصوص را تا قبل از سال 1316ش در طول هجده سال، شش دوره و مجلدات اسفار را در دوره‏های متوالی درس داده‏اند.»[4]تسلط ایشان به مبانی حکمت و عرفان و تبحر در آثار ملاصدرا باعث می‏شد تا محفل درس او مورد توجه اهل فضل قرار گیرد.

آثار علمی

آیت ‏اللّه آشتیانی آثار متعددی در فقه و اصول و فلسفه و حکمت و عرفان از خود به یادگار گذاشته است که بسیاری از آن‏ها هنوز به چاپ نرسیده است تألیفات ایشان به این شرح است:

حاشیه بر مکاسب شیخ انصاری (ره)، حاشیه بر کفایة الاصول، حاشیه بر فرائد الاصول، تعلیقه بر حکمت منظومه سبزواری، تعلیقه بر منطق منظومه سبزواری،‏ تعلیقه بر اسفار اربعه، تعلیقه بر اشارات بوعلی، تعلیقه بر فصوص فارابی، ‏ تعلیقه بر شفاء بوعلی، ‏تعلیقه بر فصوص ابن عربی، تعلیقه بر مصباح الانس، اساس التوحید، رساله‏ای در علم اجمالی و طلب و اراده، رساله در اثبات معراج جسمانی، رساله‏ای در اثبات معاد جسمانی، رساله‏ای در شق القمر، شرح حدیث عمران صابی، شرح بر مشکلات حافظ، ترجمه‏ای بر اشارات بوعلی، ترجمه اسفار اربعه، رساله‏ای در حقیقت کتاب و میزان به مذاق عرفا، رساله‏ای در جبر و تفویض‏

شاگردان

استاد علامه میرزا مهدی آشتیانی در طول حیات طیبه خویش اساتید و بزرگانی را تربیت کردند که هر یک جزو نام آوران عصر خویش بودند و هستند ؛ در اینجا به تعدادی از سرشناسان شاگردان ایشان اشاره میشود :

آیت‏اللّه سید علی سیستانی. آیت‏اللّه میرزا ابوالحسن شعرانی. آیت‏اللّه علامه سید جلال الدّین آشتیانی. آیت‏اللّه دکتر مهدی حائری یزدی. آیت‏اللّه علامه محمد تقی جعفری. آیت‏اللّه آخوند ملا علی همدانی. آیت‏اللّه شیخ ابوطالب تجلیل تبریزی. آیت‏اللّه شهید مرتضی مطهری. پرفسور عبدالجواد فلاطوری، استاد بدیع الزمان فروزان‏فر، دکتر محمد تقی دانش‏پژوه، دکتر مهدی محقق، دکتر ابراهیم آیتی. دکتر محمد صادقی. دکتر محمد جعفر لنگرودی. دکتر موسی جوان. دکتر سید صادق گوهرین. حکیم حاج شیخ علی محمد جولستانی. حکیم شیخ محمدرضا ربانی تربتی. شیخ عبدالکریم روشن تهرانی. آقا شیخ جعفر خندق آبادی. آقا میرزا محمد علی ادیب تهرانی. آقا شیخ علی محقق کاشمری. آقا سید مهدی لاجوردی کاشانی. آقا سید هوشنگ میرمطهری. آقا سید محمد تقی نقوی و...[5]

اخلاق و کرامات

آیت‏اللّه آشتیانی علاوه بر این که از بزرگترین فلاسفه عصر به شمار می‏آید، عارف کم نظیری است که مراتب ورع و تقوای باطنی و ارتباطش با دستگاه اهل بیت (ع) ، مورد اذعان همه کسانی است که محضر نیک او را درک کرده‏اند. آقا شیخ محمد رازی صاحب گنجینه دانشمندان، در جلد چهارم این مجموعه مکاشفه‏ای را از آن بزرگوار نقل کرده است بدین شرح:

مکاشفه عجیب

در ماه ذیحجه سال 1368 ه . ق در منزل مرحوم آیت‏اللّه حجت (ره) بودم و مرحوم میرزا مهدی آشتیانی در آنجا وارد بودند.

مرحوم آیت‏اللّه العظمی بروجردی و آیت‏اللّه سید محمد تقی خوانساری برای دیدن ایشان آمدند و بعد از تعارفات و تشریفات، آیت‏اللّه حجت به آیت‏اللّه بروجردی گفتند آقای میرزا مهدی آشتیانی مکاشفه عجیبی دارند و مناسب است خودشان نقل کنند. مرحوم آشتیانی فرمودند:

من مبتلا به یرقان هستم و برای همین مسافرت به خارج هم نموده‏ام ولی علاج نشده است. در سال 1365 ق که توده‏ای‏ها نهایت تسلط را در شمال و غرب ایران داشتند به مشهد مشرف می‏شدم. در اتوبوس حالم منقلب شد به طوری که مسافرین و راننده خیال کردند من سکته کرده‏ام. ماشین را متوقف کردند و مرا بیرون آوردند و در آن حال دیدم که در عرفات هستم و انوار بسیاری از آسمان به زمین می‏آید و دیدم که مردم به یک طرف متوجه هستند. پرسیدم چه خبر است؟ گفتند: حضرت رسول (ص) تشریف آورده‏اند. من به آن طرف رفتم و دیدم چهارده خیمه در کنار یکدیگر نصب است. خیمه بزرگی بود که متعلق به حضرت رسول (ص) بود من در آن خیمه مشرف شدم و حضرت را زیارت کردم. خواستم از کسالت خود و حوائج دیگرم بگویم. گفتند: چون زائر فرزندم رضا (ع) هستی برو به خیمه‏ایکه متعلق به اوست. پس من به خیمه آن حضرت شرفیاب شدم و سه حاجت خود را اظهار کردم. اول راجع به کسالتم، فرمودند مقدر شده که این کسالت با تو باشد تا از دنیا بروی، دوم راجع به فتنه توده‏ای‏ها، فرمودند به همین زودی شر آنها مرتفع خواهد شد و تا شما با قبور و مجالس سوگواری ما ارتباط دارید در امان هستید و سوم راجع به حاجت شخصی بودکه فرمودند: این حاجت هم رواست.»[6]

علامه سید جلال الدین آشتیانی در مورد خلقیات آن بزرگوار نوشته‏اند:

آقا میرزا مهدی (ره) شخصی آرام و مؤدب و بی ادعا و دارای خلق ملکوتی بود و در عمر خود هرگز با کسی معارض یا تعارض در علمیات نداشت و خویشتن را از احدی برتر نشان نمی‏داد. از عادات آن مرحوم این بود که از دیگران صحبت نمی‏کرد و اگر صحبت به میان می‏آمد به جرح کسی نمی‏پرداخت.» [7]

مسافرتها محدود به مکان نبود

از ویژگیهای مرحوم میرزا مهدی آشتیانی ،  این بود که در محدوده جغرافیایی ایران و عراق و نیز در دایره کتاب و مدرسه ماندگار نشد و به سیر و سیاحت نیز پرداخت و از این رهگذر تجربه‎های فراوان به دست آورد.

وی پیش از سفر اول به نجف به بخارا رفت و یک سال در آنجا ماند و ضمن آشنایی با مردم و عالمان آن دیار، به تدریس پرداخت و دوبار به مصر سفر کرد.

هندوستان و نیز بسیاری از کشورهای اروپایی مانند فرانسه، ایتالیا، بلژیک و انگلستان را دید و در این جهانگردی با متفکران و فیلسوفان آن کشورها آشنا شد و بحثها و برخوردهای علمی وفکری داشت [8]

غروب خورشید

سرانجام بعد از سال‏ها تحقیق و تدریس و عمری سراسر پارسائی مرغ روح آن عارف فرزانه و فیلسوف و حکیم عالی‏قدر، پس از یک بیماری طولانی در حوالی ساعت ده صبح روز پنجشنبه، نهم شعبان 1372 ق در تهران و در حالی که مشغول افاضه مطالبی در مسئله «شق القمر» بود و گاه گاه بلند می‏فرمود: یا رحمن و یا رحیم یا ارحم الراحمین»، به عالم قدس پرکشید و خطه خاک را از انوار آن وجود تابناک محروم ساخت.[9]

پیکر مطهر آن مرحوم به قم منتقل شد و پس از تشییع با شکوهی، در جوار کریمه اهل‏بیت (ع) ، حضرت فاطمه معصومه (س) ، نزدیک مرقد مرحوم آیت‏اللّه حاج شیخ عبدالکریم حائری (ره) در مسجد بالاسر مبارک به خاک سپرده شد.