تشبیه‌های راهبردی در نهج‌البلاغه تبیین جایگاه امامت است

به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، حجت‌الاسلام والمسلمین مصطفی موحدی، استاد حوزه علمیه، در هفتمین جلسه از سلسله نشست‌های کلامی مدرسه رمضانیه امیرالمؤمنین حضرت علی (علیه‌السلام) که در مؤسسه علمی ـ پژوهشی کلامنا برگزار شد، با موضوع تشبیه‌های نهج‌البلاغه به تبیین جایگاه بلاغی و کلامی تعابیر امیرالمؤمنین علیه‌السلام در بیان فضائل خویش پرداخت.

حجت الاسلام والمسلمین موحدی با اشاره به فرازی از کلمات امیرالمؤمنین حضرت علی (علیه‌السلام) در پاسخ به معاویه اظهار داشت: حضرت علی(ع) تصریح می‌کنند که اگر نهی الهی از تزکیه نفس نبود، گویندگانی فضائل مرا برمی‌شمردند که دل‌های مؤمنان آن را می‌پذیرفت و گوش‌های شنوندگان آن را انکار نمی‌کرد.

وی افزود: این بیان نشان می‌دهد که امام علی (ع) اساساً اهل خودستایی نیستند و تنها در جایی که حقانیت امامت و جایگاه ولایت مورد هجمه قرار گرفته، ناگزیر به تبیین فضائل خویش می‌شوند؛بنابراین، تشبیهات حضرت در نهج‌البلاغه در بستر دفاع از حقیقت و رفع تحریف‌ها معنا پیدا می‌کند.

تشبیه به قطب آسیاب؛ تبیین جایگاه محوری در خلافت

این استاد حوزه علمیه با اشاره به خطبه سوم نهج‌البلاغه، معروف به خطبه شقشقیه، گفت: یکی از مهم‌ترین تشبیهات امام علی(ع)، تشبیه خویش به قطب و محور آسیاب است؛ همان میله مرکزی که سنگ آسیاب بر گرد آن می‌چرخد.

وی تصریح کرد: حضرت علی(ع) در این خطبه جایگاه خود را در مسئله امامت و خلافت به محور رحی تشبیه می‌کنند و می‌فرمایند نسبت من به خلافت، نسبت محور به آسیاب است؛ اگر این محور نباشد، حرکت سامان‌مند و صحیحی شکل نمی‌گیرد. این تعبیر، بیانگر نقش بنیادین امام در هدایت جامعه اسلامی است.

حجت الاسلام والمسلمین موحدی در ادامه با اشاره به بخش دیگری از همان خطبه اظهار داشت: امیرالمؤمنین حضرت علی(علیه‌السلام) خود را به کوهساری تشبیه می‌کنند که سیل دانش و حکمت از دامنه آن به سوی دشت‌ها جاری می‌شود و در عین حال، پرندگان بلندپرواز نیز به قله آن دست نمی‌یابند.

وی افزود: این تشبیه دو بُعد دارد؛ نخست، گستره و فوران علم امام که همچون سیلاب، معارف الهی را به جامعه می‌رساند و دوم، علوّ مرتبه علمی ایشان که دست‌یابی کامل به آن برای دیگران ممکن نیست.

استاد حوزه علمیه مشهد با اشاره به فرازی دیگر از نهج‌البلاغه خاطرنشان کرد: امام علی(ع) در پاسخ به کسانی که ایشان را به ترس از مرگ متهم می‌کردند، می‌فرمایند علاقه فرزند ابوطالب به مرگ، از علاقه کودک شیرخوار به سینه مادر بیشتر است و سپس از علمی سخن می‌گویند که اگر آن را آشکار کنند، جامعه تاب شنیدن آن را نخواهد داشت.

وی ادامه داد: نمونه‌ای از این علم در خطبه هفتاد و سوم نهج‌البلاغه دیده می‌شود؛ آنجا که پس از پایان جنگ جمل و اسارت مروان بن حکم، امام علیه‌السلام حکومت کوتاه‌مدت او را پیش‌بینی کرده و مدت آن را بسیار اندک توصیف می‌کنند و نیز از به قدرت رسیدن فرزندانش و روزگار خونینی که امت اسلامی از آنان خواهد دید، خبر می‌دهند؛ پیش‌بینی‌ای که تاریخ بر صحت آن گواهی داده است.

حجت الاسلام والمسلمین موحدی در بخش دیگری از سخنان خود به خطبه سی و هفتم نهج‌البلاغه اشاره کرد و گفت: حضرت علی(ع) در این خطبه خود را به کوهی استوار تشبیه می‌کنند که تندبادها و طوفان‌ها آن را از جا نمی‌کند.

وی افزود: امام علی(ع)می‌فرمایند آنجا که دیگران دچار ترس و سستی شدند، من ایستادم؛ آنجا که زبان‌ها به لکنت افتاد، من سخن گفتم؛ و آنجا که همگان در لاک خود فرو رفتند، من در میدان حاضر شدم. این تعابیر، تصویری روشن از نقش پیشتازانه امام در بزنگاه‌های حساس تاریخ اسلام ارائه می‌دهد.

این استاد حوزه با بیان اینکه امام علی(ع) خود را اهل هیاهو نمی‌دانند، اظهار داشت: حضرت تأکید می‌کنند که در میدان عمل، پیشگام بوده‌اند و در مسابقه صبر و مسئولیت‌پذیری، زمام کار را در دست گرفته و جوایز را از آنِ خود کرده‌اند. این تعابیر، نشان‌دهنده روحیه اقدام، شجاعت و مدیریت الهی ایشان است.

نامه ۴۵ نهج‌البلاغه؛ الگوی حکمرانی زاهدانه

حجت الاسلام والمسلمین موحدی در ادامه به نامه چهل و پنجم نهج‌البلاغه خطاب به عثمان بن حنیف، والی بصره، اشاره کرد و گفت: این نامه یکی از اسناد مهم در تبیین سبک زندگی و الگوی حکمرانی علوی است.

وی افزود: هنگامی که به امام خبر رسید والی ایشان بر سر سفره‌ای اشرافی حاضر شده است، حضرت در نامه‌ای تند اما پدرانه، او را از هم‌نشینی با سفره‌ای که فقرا در آن جایی ندارند، برحذر داشتند و تأکید کردند که امام شما از دنیا به دو جامه کهنه و دو قرص نان بسنده کرده است.

استاد حوزه علمیه تصریح کرد: در همین نامه، امام علیه‌السلام در پاسخ به کسانی که می‌پنداشتند غذای ساده موجب ضعف در میدان نبرد می‌شود، خود را به درختی بیابانی تشبیه می‌کنند؛ درختی که با کمترین بهره از آب، ریشه‌ای عمیق‌تر و چوبی سخت‌تر دارد.

وی ادامه داد: برخلاف گیاهان کنار نهر که با قطع آب پژمرده می‌شوند، درخت بیابانی با حداقل امکانات استوار می‌ماند و حتی اگر سوزانده شود، حرارت بیشتری می‌دهد و دیرتر خاموش می‌شود. این تشبیه، بیانگر پیوند میان زهد، استقامت و کارآمدی در سیره علوی است.

حجت الاسلام والمسلمین موحدی با اشاره به گلایه امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) از مقایسه شدن با معاویه گفت: حضرت علی(ع) از اینکه جامعه اسلامی ایشان را با فردی که نماد دنیاطلبی و نفاق است هم‌تراز بداند، اظهار تأسف می‌کنند و این امر را نشانه انحراف در معیارهای شناخت حق و باطل می‌دانند.

وی تأکید کرد: بازخوانی تشبیهات نهج‌البلاغه نشان می‌دهد که این تعابیر صرفاً آرایه‌های ادبی نیستند، بلکه هر یک حامل پیام‌های عمیق کلامی، تاریخی و تربیتی‌اند که می‌توانند در فهم صحیح جایگاه امامت و ولایت راهگشا باشند.

انتهای پیام/