به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، حجت الاسلاموالمسلمین عبدالرحیم اباذری، پژوهشگر حوزه و انقلاب اسلامی به مناسبت چهلمین روز درگذشت آیت الله محمد ابراهیم جناتی شاهرودی(ره) به تبیین ابعادی علمی این عالم وارسته پرداخت.
در یادداشت حجت الاسلام والمسلمین اباذری آمده است؛
آیت الله شیخ محمد ابراهیم جنّاتی (رضوان الله تعالی علیه) در نجف اشرف با فحول علما و بخصوص مراجع عظام تقلید حضرات آیات : سید محسن حکیم، سید عبد الهادی شیرازی، سید محمود شاهرودی بزرگ، شیخ حسین حلی، سید ابوالقاسم خوئی، شیخ صدرای بادکوبه ای، آقا میرزا باقر زنجانی (رضوان الله علیهم اجمعین) و... به طور مستمر گعده و مراودهی علمی داشت و اغلب در جلسات استفتاء و نشستهای علمی آنان حضور محققانه یافت و با طرح فرع فقهی و اشکال علمی به آموختههای فقهی و اصولی خویش افزود، چنانکه وی سال ها به عنوان مساعد و همراه مرحوم آیت الله العظمی سید محمود شاهرودی (رضوان الله تعالی علیه) در تنظیم حاشیه بر عروة الوثقی، توضیح المسائل و مناسک حج معظم له نقش مؤثری ایفا کرد. علاوه بر تقریرات متفرقه، درس خارج فقه ایشان را در یک دورهی پنج جلدی تحت عنوان «تقریرات الحج» به قلم کشید که یکی از ثمرات ماندگار این مراودهی چند سالهی علمی شد به طوری که این اثر نفیس مورد توجه و عنایت ویژه بزرگان و مراجع قرار گرفت. به همین سبب مرحوم آیت الله شاهرودی وقتی اجازهی اجتهاد به وی مرقوم داشت تا به ضمیمهی این تقریرات چاپ شود، چون متن آن کمنظیر و با قید «یَحرم علیه التقلید» مقید شده بود و از طرفی استاد جناتی نسبت به بعضی از شاگردان از سن کمتری برخوردار بود، لذا حسادت و مخالفت برخی را برانگیخت و آنها تلاش کردند تا مانع از چاپ این تقریرات یا چاپ آن اجازهنامه در ضمن تقریرات بشوند؛ ولی موفق نشدند و دوره تقریرات حج با ضمیمه این اجازه به تأکید آیت الله شاهرودی در زمان حیات ایشان به چاپ رسید.
آیت الله جناتی در یک عرصهی علمی دیگر در تنظیم رسالهی علمیه مرحوم آیت الله العظمی شیخ محمدتقی آل راضی (رضوان الله تعالی علیه) تحت عنوان «الحاوی» با وی مساعد شد و نیز یک دورهی کامل اصول، تقریرات درس مرحوم آیت الله خوئی را به نگارش درآورد که بر آن نام «النفحات العلمیّه فی اصول فقه الامامیّه» نهاد، اما به دلایلی به مرحله چاپ نرسید.
در سفر تاریخی آیت الله العظمی شاهرودی به حج تمتع در سال ۱۳۴۹ ش که این سفر به خاطر ویژگیهایش در میان علمای نجف و قم معروف است به دعوت و تأکید خود آن مرحوم، آیت الله جنّاتی ملازم استاد شد و به عنوان زبان گویای ایشان، جواب سؤالات شرعی را برعهده گرفت. چنانکه استاد جناتی از این سفر تاریخی خاطرات بسیاری داشت از آن جمله نقل میکرد که مرحوم آقای شاهرودی در سفر حجشان وقتی از نزدیک وضع مکه و مناسک بیت الله الحرام را ملاحظه فرمود از نُه فتوای خویش که مبتنی بر احتیاط بود، عدول کرد.
نبوغ و نو اندیشی
آیت الله شیخ محمد ابراهیم جناتی یکی از فقها و مجتهدین مورد احترام حوزه نجف و قم بود که از همان ایام اقامت در نجف در رابطه با مسائل مبتلا به و نوپیدای جامعه (مسائل مستحدثه) پژوهشهای جامع و مستمری آغاز کرد و آنها را با توجه به شرایط زمان، مکان، عرف، نیاز جامعه و براساس مبانی فقه اجتهادی و بهرهگیری از عناصر اصلی استنباط، (کتاب، سنت و عقل) به گونهی پویا و کاربردی در محافل علمی، مراکز فرهنگی و نشریههای تخصصی مطرح ساخته و با ابتکار عمل کم نظیر و شجاعت علمی تحسین برانگیز، منشاء تحولات چشمگیری در عرصه تفقه و اجتهاد گردید و موجب شگفتی بعضی شخصیت های حوزوی شد. چنان که مرحوم شهید مطهری طی سفری به نجف، در گعده علمی که با ایشان داشت، گفته بود: «من هرگز به مخیله ام خطور نمی کرد که فردی با این خصوصیت در حوزه نجف تربیت شده و حضور داشته باشد.»
آیت الله جناتی بر این نظریه تاکید داشت که اجتهاد در احکامِ موضوعات بر اساس نخستین منبع اجتهاد؛ کتاب خدا و سنت رسول و اوصیای او، باید باشد، مجتهد جامع شرایط پس از بررسی موضوع حکم از حیث اصل و ویژگی های درونی و ویژگی های بیرونیِ آن که در نتیجه تحوّل زمان و مکان، متحوّل می شوند و حکم دیگری می طلبند باید استنباط کرده و حکم را بیان کند و تحت تأثیر مشهور بودن حکم آن بین مردم و حتی فقها قرار نگیرد و نیز تحت تأثیر اجماعاتی (اجماع منقول) که نسبت به بعضی احکام موضوعات نسبت می دهند واقع نشود زیرا به نظر استاد اجماع فی نفسه معتبرنیست چنانکه اهل سنت معتبر می دانند بلکه اجماع در صورتی معتبر است که کاشف از رأی معصوم باشد پس اصل اجماع، وسیله است نه هدف، شخصی که حکم را بر اساس کتاب خدا و سنت رسول و اوصیای او برای موضوعی استنباط می کند نباید تحت تأثیر اجماعات منقول و یا شهرت فتوایی بین مردم قرار گیرد و بر اساس آن حکم صادر کند.
فقیه نو اندیش حوزه، ضمن ارج نهادن به تلاشهای شبانهروزی و طاقتفرسای فقهای عظام سلف که با تفقه در دین جامعهی اسلامی و شیعی را به نحو احسن هدایت کردند و فقه، فقاهت و اجتهاد را برای نسلهای بعدی به ودیعه گذاردند، در عین حال نظرات و فتاوی آنها را برای جامعهی امروز ناکارآمد و غیرکافی میدانست. زیرا اعتقاد داشت چون در عصر فقهای پیشین، نظام اسلامی در کار نبوده است و شیعه در حاشیه و دراقلیت قرار داشت و اغلب احکام و مسائل در چهار دیواری منزل، مدرسه و بیشتر در بُعد فردی مورد بررسی قرار گرفته و طبق آن فتوا داده شده است و البته این کار در ظرف زمانی خود، بسیار ارزشمند و کارآمد هم بوده است. اما امروز که نظام جمهوری اسلامی با اشراف و نظارت ولی فقیه جامع شرایط شکل گرفته است باید احکام و مسائل اسلامی و حتی احکام فردی نیز از دیدگاه فقه حکومتی مورد بررسی و تجدید نظر قرار بگیرد تا فقه اهلبیت (ع) و نظام اسلامی در ادارهی جامعه از گهواره تا گور، قدرت و کارآمدی لازم و کافی خود را بدست آورد، در غیر این صورت متهم به ناتوانی و ناکارآمدی گشته و خدای ناکرده منجر به انحطاط، ضعف و در نهایت سقوط آن خواهد شد.
این تفکر و اندیشه، استاد را بر آن داشت با شجاعت ستودنی و با سرمایه پربار علمی، وارد عرصهی تبیین فقه حکومتی شود و با تألیف کتب، مقالات تحقیقی سخنرانی های علمی به بررسی فقه، فقاهت، اجتهاد، شرایط اجتهاد و مجتهد در نظام اسلامی و به کنکاش در ابعاد پدیده های نو و رخدادهای جدید بپردازد که در آثارگرانسنگ ایشان این موضوعات کم و بیش و به گونه جدی به چشم میخورد.
حضور دو تفکر در حوزه
امروز درمیان شخصیت های علمی حوزه دو تفکر عمده وجود دارد : یکی بر «تاثیر زمان و مکان در اجتهاد» تاکید دارد و می گوید یک موضوع و رخداد واحد در شرایط و حالات مختلف تغییر پیدا می کند پس به تبع آن حکمش نیز باید تغییر یابد و نیاز به فتوای جدید دارد؛ رگه های این تفکر اگر چه در کتب فقهای گذشته به صورت پراکنده به چشم می خورد، اما امام خمینی آن را به یک قاعده فقهی تبدیل کرد و پروراند، چنانکه یک وقتی رهبر شهیدمان آیت الله خامنه ای در جلسه ای از آن به عنوان «بابٌ یُفَتحُ مِنه الفُ باب» تعبیر آورد؛ تفکر دوم این را قبول ندارد و با استناد به حدیث «حلال محمد، حلال الی یوم القیامه و حرام محمد، حرام الی یوم القیامه» معتقد است اینگونه تغییرات در واقع از میان برداشتن احکام دین و سنت اهل بیت علیهم السلام است از جمله تأکید دارند مجتهد و مرجع تقلید نباید نظر و فتوای خلاف مشهور داشته باشد! یادم هست یک سالی برای یکی از مراجع معظم تقلید بزرگداشتی گرفته بودند و سخنرانی در آن جلسه یکی از امتیازات آن مرجع را همین موضوع معرفی می کرد و می گفت حتی یک مورد فتوای خلاف مشهور ندارد.
روشن است که استاد جناتی از طلایه داران بینش و تفکر اولی بود و از همان دوران نجف بر این مبنا تکیه کرد و آن را ادامه داد. وی از این که در حوزه سالهاست فقط به فقه سنتی بسنده می شود و حرف های جدیدی زده نمی شود و نوآوری ها به ورطه فراموشی سپرده شده است ابراز نگرانی می کرد، تعبیرشان این بود که «متاسفانه مرتب مطالب چاپی، خطی می شوند و بعد دوباره همان خطی ها، به چاپ می روند»
نظریه «طهارت اهل کتاب» وی در سال ۱۳۴۹ ش در نجف اشرف به وقوع پیوست و طبیعی بود که عکس العمل های منفی را به دنبال داشته باشد و عرصه را بر ایشان حسابی تنگ نماید، اما این ماجرا مصادف با سفر آیت الله حکیم به لندن شد و چون برگشت از فتوای قبلی خود عدول کرد و نظر به طهارت اهل کتاب داد و این فرصت مناسبی شد که استاد کتاب خود را به نام «طهاره الکتابی فی فتاء السید الحکیم» چاپ کرد و نظرات فقهی خویش را در ضمن آن مطرح نمود و از طرفی فشار آن حملات نیز تا حدودی کاسته شد.
موضع حمایتی امام و رهبری
بعد از پیروزی انقلاب که نوآوری های استاد جناتی همچنان ادامه داشت و تلاش می کرد از دل فقه سنتی و جواهری، فقه پویا، زنده، پایا و جوابگو استخراج و استنباط کند برخی خدمت حضرت امام خمینی رسیده و علیه او سعایت کردند که آقای جناتی برخلاف فتوای صریح شما در رساله توضیح المسائل که به «نجاست اهل کتاب» فتوا داده اید، نظر داده است، امام فرموده بود: «چه اشکالی دارد!؟ در نظام جمهوری اسلامی باید بحث های علمی آزاد باشد تا فقه تکامل پیدا کند و در سایه آن نظام اسلامی بتواند نسبت به اداره جامعه و رفع مشکلات روز مره مردم پاسخگو باشد و با بن بست مواجه نشود. در ادامه اضافه کرده بود: شما اگر اشکالی دارید اشکال علمی کنید اگر اشکال شما وارد باشد او اشکال شما را می پذیرد و اگر اشکال شما وارد نباشد در این صورت پاسخ می دهد؛ پس مساله دعوایی و نزاعی نیست، خود وی هم در مقاله اش نوشته که من منتظر اشکال هستم در صورتی که جواب داشته باشم آن را بیان می کنم و اگر جواب نداشته باشم اشکال را می پذیرم.»
جالب است در آن مقطع نه تنها امام موضع منفی در مقابل نظرات استاد جناتی نگرفت بلکه به توصیه امام، مرحوم حاج احمد آقا از آیت الله جنّاتی خواست به عنوان یک شخصیت علمی که آشنایی به مبانی و ویژگیهای فقه اجتهادی امام خمینی دارد، با انجام مصاحبه و نوشتن مقالاتی آنها را تبیین کند. ابتدا استاد به خاطر تواضع این کار را نپذیرفت و آن را به شاگردان امام ارجاع داد و اما بعد که حاج احمد آقا اصرار کرد، قبول نمود و موضوع «تاثیر زمان و مکان در مبانی اجتهادی امام خمینی» را طی مباحث تحقیقی مورد بررسی قرار داد و این بحث ها آن ایام طی سلسله مقالاتی در روزنامه رسالت چاپ شد.
علاوه استاد با توصیه و حمایت امام خمینی در اوائل دهه ۶۰ تدریس «فقه مقارن» را بر اساس نظرات مذاهب اربعه و غیره برای اولین بار در حوزه قم آغاز کرد، این کرسی درسی نخست چند سالی در حسینیه شهدا واقع در خیابان صفائیه به زبان عربی برای عراقی های مقیم قم که اغلب از سران و اعضای حزب الدعوه مانند آقای فاضل مالکی و همفکران بودند تدریس شد، بعد محل تدریس به درخواست مرحوم آیت الله سید محمود شاهرودی به «مرکز فرهنگی شهید صدر» انتقال یافت و سپس مدتی هم در ستاد منطقه ۲ سازمان تبلیغات اسلامی ادامه پیدا کرد. استاد جناتی در کنار تدریس این رشته مهم یک دوره کامل فقه مقارن را به رشته تألیف در آورد که اکنون سه جلد آن به چاپ رسیده و باقیمانده که حدود ۷ جلد می شود هنوز خطی می باشد.
حتی بعضی دیگر به محضر آیت الله العظمی گلپایگانی (رضوان الله تعالی علیه) رسیده تا به خیال خود آن مرحوم را علیه استاد جناتی تحریک کنند، اما هرگز موفق نشدند.
پس از رحلت امام وقتی نظریه «طهارت ذاتی مطلق انسان» در سال ۱۳۷۰ ش از سوی ایشان مطرح شد باز حملات شدیدی را از سوی برخی محافل گروه دوم شاهد بودیم تا حدی که یکی از طلاب در حضور مرحوم آیت الله آقا میرزا هاشم آملی به استاد جسارت کرده و با حالت تمسخرگفته بود : شما با این بحث میخواهید ثابت کنید که گورباچف (رئیس جمهور وقت شوروی) پاک است!؟ در این هنگام مرحوم آمیرزا هاشم آملی از ادامه اظهارات غیر علمی او مانع شده و ضمن تجلیل از خدمات علمی و نو آوری های استاد جناتی، از ایشان تقاضا کرده بود با توجه به این که امروز ارتباط در سطح جهانی میان مسلمانان با پیروان ادیان دیگر زیاد شده است پیرامون «ازدواج دائم با زنان اهل کتاب» نیز تحقیق کند.
همین طور بعد ها که نظرات علمی و فتاوای خلاف مشهور و در عین حال مبتنی بر کتاب، سنت و عقل استاد از قبیل : «غنا و موسیقی»، «جواز مجسمه سازی»، «نقد احتیاط در فتاوای فقها در رساله ها»، «حدود و ثغور حجاب»، «عدم ملاک سن در بلوغ دختران»، «جواز عقد ازدواج به زبان غیر عربی»، «جواز ذبح قربانی در غیر مِنی»، «حلیت ذبیحه اهل کتاب»، «جواز تصدی قضاوت، اجتهاد، مرجعیت و مسئولیت های مهم سیاسی برای زنان»، «عدم جواز سنگسار»، «توسعه محل رمی جمرات به طبقه دوم»، جواز تغییر جنسیت به شرایطی» و ... ادامه پیداکرد.
در این هنگام از سوی برخی محافل که مدافع تفکر از نوع دوم بودند جهت اعتراض به محضر رهبر شهید آیت الله خامنه ای رفته و طرح سعایت و شکایت کرده بودند که آن شهید بزرگوار در جواب، اظهاراتی قریب به این مضمون داشته بود که: کتاب های علمی آیت الله جناتی قبل از انقلاب از نجف به مشهد می آمد و مورد توجه همه بود و ما هم می خریدیم و استفاده می کردیم، ایشان شخصیت علمی است و بحث علمی می کند، شما هم به جای برخورد های منفی و فیزیکی جواب علمی بدهید و نظرات ایشان را نقد علمی بکنید.
آثار مبارک اجتهاد پویا
همین حمایت ها، توصیه ها، ظرفیت ها و شرح صدر ها بعداً به تشکیل کرسی های آزاد اندیشی در سطح حوزه ها و دانشگاها منتهی شد و در مجله «کیهان اندیشه» بحث های علمی جدی در چند شماره پیرامون موضوعات مختلف از سوی استاد و سایر اساتید شاهد شدیم و البته طلایه داری و نقش برجسته استاد جناتی در گسترش این فضای مبارک بر کسی پوشیده نیست؛ چند وقت پیش به محضر یکی از بزرگان که در نقد نوشته های استاد جناتی در دهه هفتاد فعال بود، رسیدم، معظم له نام و یادی از استاد جناتی به میان آورد و خاطرات آن روزها را مرور کرد و بعد خیلی صریح و صادقانه فرمود: من پس از گذشت سه دهه اکنون به همان حرف های آقای جناتی رسیدم و در بعضی موضوعات مثل ایشان فکر می کنم. این تنها یک نمونه است شخصیت های بزرگ دیگر که در سطح مرجعیت بودند و هستند این تأثیر پذیری را داشتند.
در سال ۱۳۷۱، استاد جناتی در شماره ۲ فصلنامه «میقات حج» طی مقاله ای برای اولین بار، با تمسک به روایات باب، بحث «توسعه محل رمی جمرات» و «جواز ذبح قربانی در غیر منی» را به عنوان بحث علمی و اجتهادی مطرح کرد، چند سال بعد از آن شاهد صدور فتوا در این دو مورد از سوی بعضی مراجع معظم تقلید شدیم،
بارها نگارنده از نزدیک شاهد بود، بعضی از اعضای استفتاء چند بیت معظم، مرتب در جلسه و گعده علمی استاد حضور می یافتند و بعضی از سوالات فقهی و مستحدثه را مطرح می کردند و استاد با تواضع، صداقت و سعه صدر کامل و با تمسک به آیات و روایاتِ مربوطه جواب علمی ارائه می داد و آنها بادست پر محضر استاد را ترک می کردند.
از همه مهم تر مسئولان نظام در سطح عالی، قوای سه گانه، مجمع تشخیص مصلحت و زیر مجموعه های آنها، چشم به راه آثار و مقالات استاد بودند تا به کمک آن مشکلی را در بخش های قضائی، فرهنگی، دینی و غیره برطرف کنند و به کارآمدی نظام بیافزایند. از کانال های مختلف خبر می رسید که هم امام خمینی و هم خامنه ای شهید مجله «کیهان اندیشه» را می بینند و به نوشته های استاد عنایت ویژه دارند. وقتی استاد مشغول تحقیق پیرامون بحث فقهی «سنگسار» بود از جمله شخصیت هایی که مرتب پیگیر ماجرا بود که این مقاله چه وقت چاپ خواهد شد، رئیس مجلس شورای اسلامی وقت، شهید دکتر علی لاریجانی بود و مقاله در اولین فرصت از طریق وی به دست رهبری نیز رسید.
به مناسبت چهلمین روز عروج این فقیه نو اندیش و مجتهد زمانشناس، یاد و نامش را گرامی می داریم و به روح پر فتوحش درود، سلام و صلوات می فرستیم و از درگاه خدای متعال برای ایشان علو درجات و حشر با اهل بیت علیهم السلام خواستاریم.
۲۷ فروردین ۱۴۰۵
نظر شما