به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، رضا عیسینیا، عضو هیئت علمی پژوهشکده علوم و فرهنگ اسلامی در نشست علمی «مردم در قلب میدان» که امروز، ۳۱ فروردینماه در سالن کوثر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی برگزار شد، در ابتدا به دیدگاه جرج اورول، نویسنده کتاب «قلعه حیوانات» اشاره کرد که دیکتاتورها مردم را به دو دسته «گولخور» و «گلولهخور» تقسیم میکنند.
وی این تقسیمبندی را ناکافی دانست و ادامه داد: نظامهای سیاسی، حتی اقتدارگرا، انسانها را براساس نسبتشان با قدرت به چهار طبقه طبقهبندی میکنند؛ طبقه فرمانپذیر و مطیع، طبقه معترض و شورشی، طبقه همکار قدرت و طبقه بیتفاوت یا کنارهگیر؛ تقسیمبندی اورول عمدتا به دو طبقه اول محدود میشود، شهید بهشتی با نگاه عمیقتری مردم را به پنج دسته تقسیم میکند.
پژوهشگر علوم سیاسی افزود: نظریات فلاسفه و اندیشمندانی چون افلاطون، ارسطو، هابز، لاک، روسو، مارکس، وبر و دورکیم در این زمینه وجود دارد، اما تمرکز اصلی بر طبقهبندی امام علی(ع) و نگاه اسلام به مردم است، از منظر امام علی(ع)، انسانها در تعامل با حق به سه دسته تقسیم میشوند؛ اهل حق (پیروان حقیقت با معیار فهم، تقوا و استقلال فکری)، اهل باطل (دشمنان حق، ستمگران و قدرتطلبان) و مستضعفان فکری (کسانی که حقیقت را نمیشناسند و در جهل نگه داشته شدهاند).
عیسینیا با استناد به این دیدگاه، تفاوت اساسی رویکرد اسلام با دیدگاه اورول را در نشان دادن «راه سوم» دانست و گفت: بسیاری از کسانی که در ابتدا گول خورده بودند، با بیداری، مسیر خود را تغییر داده و به «بیدار» تبدیل شدند. رابطه حکومت و مردم در اسلام شیعی، رابطهای «خادم و مخدوم» است و حکومت از آن مردم است و این مشارکت از طریق تصمیمگیری، اجرا، نظارت، همکاری، مطالبهگری و پاسخخواهی از مسئولان حاصل میشود و رعایت این قاعده، سلامت حکومت را تضمین میکند و حضور مردم در میدان نقشی حیاتی در حفظ و تداوم سلامت حکومت اسلامی در ایران ایفا میکند.
ابزار «میدان»؛ عاملی کلیدی در تقویت مشارکت مردمی
عضو هیئت علمی پژوهشکده علوم و فرهنگ اسلامی ابزار «میدان» را بهعنوان عاملی کلیدی در تقویت مشارکت مردمی معرفی کرد و ادامه داد: حضور مردم در میدانها، موجب تسهیل پاسخگویی، نظارت، دسترسی آزاد به اطلاعات، ایجاد اتاقهای مدیریت شفاف، افزایش ارتباطات شبکهای و امکان طرح مستقیم نقد و دیدگاهها میشود؛ این فضا که در دوران آتشبس و جنگ ۱۲ روزه نیز مشاهده شد، زیبایی و شفافیت خاصی به تعاملات میبخشد و نقش بسزایی در پویایی جامعه دارد.
وی بر لزوم افزایش مشارکت فعال مسئولان در دریافت نظرات مردم تأکید کرد و گفت: این امر را زمینهساز اعمال نظر شهروندان در تصمیمگیریهای کلان و خرد جامعه دانست و تصریح کرد: دو دیدگاه رایج در باب نقش مردم وجود دارد که رویکرد دوم در تعامل دوسویه فرد با خویشتن و با جامعه و الزامات موقعیتی تعریف میکند و رویکردی جامعتر و کارآمدتر است، این دیدگاه، برخلاف رویکرد اول که نقش را صرفا به تصدی موقعیتهای ساختاری محدود میکند، خلاقیت و خودجوشی را در تعریف نقش فردی لحاظ میکند.
عیسینیا با تحلیل نقش مردم در تاریخ اندیشه سیاسی ایران، آن را عاملی مؤثر در شکلگیری هویتها و تعیین جایگاههای فرهنگی برشمرد و گفت: این نقشآفرینیها، همواره مایه افتخار فرهنگ و هویت ایرانی بودهاند و آنچه در این بحث مدنظر ماست، صرفا تودههای بیشکل و فاقد اراده نیستند، بلکه کنشگرانی آگاه هستند که درباره اعمال خود تأمل میکنند.
وی با استناد به تجربیات دوران پس از انقلاب، بهویژه دفاع مقدس، چهار رکن بنیادین را برای شناخت نقش مردم در میادین مختلف برشمرد و افزود: مورد اول عدالت و برابری است که تأکید بر اجرای عدالت فراگیر و رد هرگونه تبعیض دارد؛ مورد دوم مشارکت و نظارت عمومی است که بر نقش فعال مردم در فرآیندهای تصمیمگیری و پویایی جامعه دارد؛ مورد سوم مسئولیتپذیری است که بر پذیرش تعهدات فردی و جمعی توسط مردم دارد و مورد چهارم کرامت انسانی است که پاسداشت ارزشهای والای انسانی دارد.
عیسینیا میدان را عرصهای پویا از روابط قدرت توصیف کرد که میتواند سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و یا مبارزاتی باشد و دفاع مقدس را نمونهای بارز از حضور فعال و تعیینکننده مردم در خلق حماسهها، بازتعریف هویت ملی و مفاهیمی چون امت اسلامی و ملت مقاوم دانست.
این پژوهشگر مسائل اجتماعی، با اشاره به سازندگی کشور پس از حملات دشمن، نقش مردم را در بازسازی زیرساختها و تلاش برای پیشرفت، در دانشگاهها، مدارس و سایر نهادها برجسته ارزیابی کرد.
وی نقش مردم در میادین گوناگون را نشانگر تحولی فرهنگی از کوچکاندیشی به مشارکتجویی دانست و بیان کرد: فرهنگ مشارکتجویانه، در آن افراد در تمامی فرآیندهای نظام، اعم از دروندادی و بروندادی، حضور فعال و تأثیرگذار دارند، مردم ایران اسلامی موتور محرکه جامعه جهانی و تمدن نوین اسلامی بودهاند و هستند.
عیسینیا در تشریح دستاوردهای این مشارکت فعال در میدان سیاسی، به نقش مردم در قانونگذاری برای مهار قدرت و باور به آن اشاره کرد و گفت: مشارکت مردمی در این ۴۷ سال توانسته نظام سیاسی را از آفتهای رایج دور نگه دارد و سازوکارهای نظارت مردمی بر قدرت را در جهت پیشگیری از سوءاستفاده تقویت کند. مردم ایران اسلامی زمینه توسعه پایدار و فرصتهای برابر را فراهم کرده و میکنند و با ترویج فرهنگ انفاق و مسئولیتهای اجتماعی، از شکاف طبقاتی جلوگیری میکند.
این استاد دانشگاه همچنین به میدان فرهنگی اشاره کرد و یادآور شد: مردم با فعالیتها و تلاشهای خود توانستهاند به نفی سوسیالیسم و اومانیسم بپردازند و بهدنبال تلفیق دین و سیاست باشند. مردم ایران اسلامی نه تنها چالشهای داخلی جوامع اسلامی را کاهش دادهاند، بلکه ظرفیتهایی را برای جوامع مهاجر نیز ایجاد کردهاند تا بتوانند براساس امور حاکمیتی شامل سیاستگذاری، هدایت، نظارت و پشتیبانی نقشآفرینی کنند.
حوزه/عضو هیئت علمی پژوهشکده علوم و فرهنگ اسلامی با تشریح ابعاد مشارکت مردم در عرصههای مختلف سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی گفت: مردم ایران اسلامی موتور محرکه جامعه جهانی و تمدن نوین اسلامی بوده و هستند.
نظر شما