به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، ابوالفضل حسنآبادی، رئیس مرکز ترجمان بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، امروز سهشنبه ۱ اردیبهشتماه در ویژهبرنامه سهشنبههای علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی که همزمان با دهه کرامت و آیین رونمایی از نسخه خطی عیون اخبارالرضا در تالار اندیشه کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی برگزار شد، به تشریح جایگاه نسخههای خطی این اثر در گنجینه آستان قدس پرداخت.
وی با اشاره به برخی نسخههای مهم این اثر اظهار داشت: در میان نسخههای موجود، دو نسخه وجود دارد که وقتی در کنار هم قرار میگیرند، عملاً تفاوتی با یکدیگر ندارند و هر دو در حکم یک نسخه به شمار میآیند. با این حال، یکی از این نسخهها کاملتر است و شواهد نشان میدهد که در سال ۹۷۰ هجری قمری در شهر مشهد و توسط پدر شیخ قبایی، طی دورهای حدود یکماهه، به طور همزمان مورد تصحیح قرار گرفتهاند. این دو نسخه از جمله نسخههایی هستند که بیشترین استفاده پژوهشی از آنها صورت گرفته است.
اهمیت نسخههای چاپ سنگی در مطالعات عیون اخبارالرضا
رئیس مرکز ترجمان بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی با اشاره به نسخههای چاپ سنگی این اثر افزود: معمولاً نسخههای چاپ سنگی کمتر مورد توجه قرار میگیرند، اما در میان آنها یک نسخه چاپ سنگی ارزشمند وجود دارد که مورد استفاده پژوهشگران قرار گرفته و احتمالاً تحت تأثیر تلاشهای نجمالدوله بوده است.
وی افزود:این نسخه اساساً نسخه خطی نیست، بلکه از ابتدا به صورت چاپ سنگی تدوین شده و مبنای آن کتاب ابنجزایری بوده است. این اثر در دوره قاجار به صورت چاپ سنگی منتشر شده و همچنان مورد توجه پژوهشگران قرار دارد.
وی ادامه داد: افزون بر این، ترجمهای از کتاب با عنوان کاشفالنقاب نیز وجود دارد که در همان دوره منتشر شده و در قالب چند نوبت چاپ عرضه شده است. در مجموع، ما دو اثر چاپ سنگی در این حوزه داریم که در دو دوره مختلف منتشر شدهاند، هرچند بخش عمده نسخههای موجود همچنان نسخههای خطی هستند.
حسنآبادی با اشاره به ظرفیتهای نسخهشناختی آستان قدس رضوی بیان کرد: اگر بخواهیم جایگاه آستان قدس را در این زمینه دستهبندی کنیم، باید گفت در مجموعه کتابخانههای آستان قدس رضوی، شامل کتابخانه مرکزی و کتابخانههای وابسته مانند کتابخانه گوهرشاد، کتابخانه حکیم و همچنین کتابخانه ملک، در مجموع ۱۲۱ نسخه از کتاب عیون اخبارالرضا نگهداری میشود.
وی خاطرنشان کرد: این تعداد نسخه، بخش قابل توجهی از نسخههای در دسترس این کتاب در جهان اسلام را تشکیل میدهد و از این جهت اهمیت بسیار زیادی دارد. در میان این نسخهها دو تا سه نسخه بسیار ارزشمند نیز وجود دارد که در تصحیحهای رایج این اثر چندان مورد توجه قرار نگرفتهاند.
ترجمههای کمتر دیدهشده عیون اخبارالرضا
رئیس مرکز ترجمان بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی همچنین از وجود ترجمههای مغفول این اثر خبر داد و گفت: در میان منابع موجود، سه ترجمه قابل توجه از کتاب عیون اخبارالرضا وجود دارد که تاکنون در ترجمههای چاپشده این اثر چندان مورد توجه قرار نگرفتهاند و لازم است در پژوهشهای آینده به آنها پرداخته شود.
وی در ادامه با اشاره به نقش سید نعمتالله جزایری در گسترش مطالعات مربوط به این اثر گفت: حدود دو هفته پیش سالروز وفات سید نعمتالله جزایری بود. او از برجستهترین افرادی است که درباره عیون اخبارالرضا کار کرده و حتی این کتاب را به صورت شخصی تدریس میکرد.
حسنآبادی افزود: نکته مهم این است که کتابخانه کامل سید نعمتالله جزایری در سال ۱۳۰۹ هجری قمری به آستان قدس رضوی اهدا شده و اکنون در این مجموعه نگهداری میشود. بررسی این مجموعه نشان میدهد که برخی از کتابهایی که خود او در دوره صفویه تدریس میکرده، با دستخط و توضیحات شخصی وی در این کتابخانه موجود است، اما تاکنون چندان مورد توجه پژوهشگران قرار نگرفته است.
وی ادامه داد: افزون بر این، شرح دیگری نیز با عنوان لوامع وجود دارد که به چاپ رسیده و تفاوت چندانی با این اثر ندارد، هرچند حدود ۱۵ تا ۲۰ سال بعد نوشته شده است. با این حال، نسخهای از کتاب عیون با دستخط سید نعمتالله جزایری در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است که از نظر تاریخی و علمی اهمیت ویژهای دارد.
رئیس مرکز ترجمان بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی در ادامه به نقش خاندان جزایری در حفظ و کتابت این اثر اشاره کرد و گفت: خاندان سید نعمتالله جزایری نیز در طول چند نسل به این کتاب خدمت کردهاند. علاوه بر خود سید نعمتالله، سه نسل پس از او نیز در کتابت و سفارش کتابت این اثر نقش داشتهاند و جالب آنکه آثار و نسخههای مربوط به آنها نیز در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری میشود.
وی با ارائه پیشنهادی برای توسعه پژوهشها در این حوزه تصریح کرد: پیشنهاد ما این است که برای سال آینده و در ایام دهه کرامت، برنامهای جدی برای معرفی و بررسی آثار مرتبط با خاندان سید نعمتالله جزایری در نظر گرفته شود؛ برای مثال تدوین یک کاتالوگ جامع از نسخهها و آثار مرتبط میتواند گام مهمی در این مسیر باشد.
حسنآبادی در ادامه از آغاز پروژهای پژوهشی در این زمینه خبر داد و گفت: از اواسط سال گذشته مأموریتی برای جمعآوری و بررسی این نسخهها به من واگذار شد که بخش قابل توجهی از آن انجام شده است. در این پروژه، نسخهها گردآوری، بررسی و تطبیق اولیه آنها صورت گرفته و حتی برخی نسخهها از هند نیز دریافت شده است.
وی افزود: در حال حاضر مراحل نهایی جمعبندی آمار و تطبیق نسخهها در حال انجام است و پیشبینی میشود کار تصحیح این اثر، با تلاشهایی که آقای دکتر ملکی در حوزه حدیث انجام میدهند، به صورت یک مجموعه چهار یا پنج جلدی منتشر شود.
رئیس مرکز ترجمان بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی با اشاره به ظرفیتهای موجود برای یک تصحیح علمی و جامع اظهار کرد: تاکنون در حوزه شروح عیون اخبارالرضا کار گستردهای انجام نشده، در حالی که نسخههای بسیار خوبی هم در آستان قدس رضوی و هم خارج از این مجموعه وجود دارد. حتی شروح حاشیهای و کنارمتنی ارزشمندی نیز در برخی نسخهها دیده میشود که هنوز مورد توجه قرار نگرفتهاند.
وی تأکید کرد: امیدواریم با توجه به بررسیهای نسخهشناسی و شناسایی منابع که طی ماههای اخیر انجام شده، این پروژه به عنوان یک کار نمونه در حوزه تصحیح متون حدیثی در ایران مطرح شود؛ چرا که کمتر پیش میآید پروژهای با این گستره از نسخهشناسی، تطبیق منابع و بررسیهای مقدماتی آغاز شود.
حسنآبادی در پایان ابراز امیدواری کرد: اجرای این طرح پژوهشی با همکاری بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی بتواند دستاوردهای علمی ارزشمندی در حوزه مطالعات حدیثی و میراث مکتوب شیعه به همراه داشته باشد.
انتهای پیام/
نظر شما