اخلاق و معنویّت، توشۀ راه فرزند حوزه

خبرگزاری حوزه | جمهوری اسلامی از بدو تأسیس خود، مسئولین و کارگزاران حکومتیِ بسیاری را به خود دیده است. شخصیت‌هایی با ویژگی‌های فردی متفاوت و زیست سیاسی گوناگون. در این میان، برخی شخصیت‌ها تا سال‌ها و دهه‌ها بعد در اذهان عمومی به‌عنوان الگوهای سیاسی و کارگزاران تراز انقلابی و اسلامی تلقی می‌شوند و برخی دیگرشان هم به دلایل گوناگون فراموش شده و به طرز عجیبی، به زباله‌دان تاریخ و سیاست ایران سوق داده می‌شوند. شهید رجایی، شهید باهنر، شهید آیت‌الله بهشتی، شهید لاجوردی از زمرۀ شخصیت‌های سیاسی هستند که جامعه به آنان، به‌عنوان الگوهای سیاسی-حکومتی، می‌نگرد. شهید رئیسی نیز، در این دایره تعریف می‌شود. هر کدام از شخصیت‌ها، نقطۀ برجسته‌ای در زندگی سیاسی و وجهۀ مسئولیتی خویش داشته‌اند که از طریق آن، به الگوی سیاسی شناخته می‌شوند. آنچه که در شخصیت شهید رئیسی برجسته به نظر می‌رسید، تقوا و مراقبت سیاسی بود که نشئت‌گرفتهٔ از آن وجهۀ معنوی آن شخصیت بود.

* معنویّت طلبگی، بن‌مایۀ تقوای سیاسی

رهبر شهید انقلاب، در بیانات گوناگون خود، همواره تأکید بسزایی به مسئلۀ معنویت طلاب داشته‌اند: «کار معنویت، کار دلدادگی به عالم معنا، در حوزه اساس کار است؛ این را باید همه توجه داشته باشیم. کمبود این معنا در حوزه به ما لطمه می‌زند.»[۱] و اساس کار طلبه را، معنویت قلمداد می‌کردند. اما در این میان، طلاب زیادی را می‌توان مشاهده کرد که دچار این خلأ معنوی بوده‌اند و در ظهورات اجتماعیِ‌شان، این کمبود به عیان مشخص بوده است. مصداق بارز آن، برخی شخصیت‌های به‌ظاهر روحانی در جایگاه ریاست‌جمهوری بوده‌اند که آن نواقص معنوی و روحی‌شان، چالش‌های زیادی را در عرصۀ سیاست برای آن‌ها رقم زد و در اذهان نیز، به‌عنوان شخصیت‌های مفلوک و سیاهی، باقی ماندند. گویی شهید رئیسی، در زیست فردیِ طلبگی به این بُعد از ابعاد مهم حوزوی خود، اهتمام زیادی داشته‌اند. این انگاره برخاسته از قرائنی از شخصیت ایشان است که در زمان مسئولیت‌های گوناگونشان، به چشم می‌خورد. توسل و ارتباط عجیب شهید رئیسی با علی بن موسی‌الرضا، تقید ایشان به نماز شبانه، اهتمام آن شخصیت به نماز اول وقت (حتی در جلسات و سفرهای مهم سیاسی) و ایمان و توکل راسخ و حقیقی به خداوند متعال، به‌صورت بی‌پرده در شخصیت ایشان تجلی‌یافته بود. عادت و ملکه شدن معنویت در زندگی افراد، به‌صورت دفعی و یک‌شبه، رخ نمی‌دهد و نیازمند تقیدی تدریجی و طولانی است و از این منظر است که نگارنده، این معنویت را، حاصل زندگی طلبگی و یادگاری حجره نشینی آن شخصیت ارزشمند می‌داند و به‌راستی که آن مقاومت‌ها و استقامت‌های وی در چالش‌های روزانه و دشواری‌های متعدد در عرصۀ سیاست، حاصل آن تهجدهای شبانه و توکل‌های الهی و قدسی است.

* اخلاق اسلامی در پهنای دشواری‌های سیاسی

کیست که نداند، عالم سیاست، عالم مکر و حیله است و مردان خدایی، در این میدانِ دشوار، در سختی و مشقت‌اند. همان‌گونه که رهبر شهید از استقامت شهید رئیسی در میدان سیاست سخن می‌گویند: «خب می‌دانید در ادارهٔ کشور این چیزها وجود دارد دیگر؛ ایشان می‌آمد به بنده هم می‌گفت، مطرح می‌کرد، مواردی را ذکر می‌کرد، اوقاتش هم تلخ می‌شد، امّا درعین‌حال ایشان با آن طرف‌های موردنظر با مدارا رفتار می‌کرد. ایشان در یک موردی یک اختلافی با یک جایی داشتند، من گفتم شما اصلاً عکس‌العمل نشان ندهید؛ خیلی سخت بود برایش، [امّا] اصلاً عکس‌العمل نشان نداد، یعنی واقعاً مدارا کرد.»[۲]

در کش‌وقوس‌ها و فرازوفرودهای سیاسی، خود شاهد بودیم که آن شخصیت، در برابر تندی‌ها و تهمت‌ها و بی‌اخلاقی‌ها، باکمال متانت و صبر و اخلاق و تقوا، برخورد متقابلی داشتند. نمونۀ ابتدایی آن، مناظرات انتخاباتی است. به طور متعدد، نسبت‌های ناروایی به وی داده شد و ایشان با رعایت کامل اخلاق اسلامی و متانت اجتماعی، رهگذران از کنار آن گذشتند.

* ... و او چه کرد؟!

حاصل آنکه نگارنده، این اخلاق عملی در عرصۀ سیاست را، حاصل عظمت روحی و معنوی آن شهید می‌داند و به بیانی، این اخلاق عملی را به آن معنویتِ طلبگی گره می‌زنم. چه بسیار شخصیت‌های سیاسی و کارگزاران حکومتی بوده و هستند که با یک طعنه و تمسخر سیاسی از جانب دیگران، خشم و کینۀ خود را عیان می‌کنند و از طرق گوناگون، به تنش سیاسی می‌پردازند؛ اما آن شهید بزرگوار، اخلاق اسلامی را در این پهنای دشواری و مشقت‌های سیاسی، به میدان آورد و نفس را مغلوب معنا کرد.

علی رشیدی