خبرگزاری حوزه| میراث مکتوب جهان اسلام، یکی از بزرگترین ذخایر تمدنی بشری است؛ گنجینهای که بخش مهمی از آن هنوز ناشناخته، پراکنده و دور از دسترس پژوهشگران باقی مانده است. در چنین شرایطی، راهاندازی پایگاه جامع نسخ خطی را باید گامی راهبردی در مسیر احیای هوشمند این میراث عظیم دانست؛ اقدامی که میتواند نسبت ما را با سرمایه علمی و فرهنگی گذشتگان دگرگون کند.
اهمیت این پایگاه فقط در گردآوری نسخههای خطی خلاصه نمیشود. تجمیع اطلاعات نسخهها، شناسایی محل نگهداری آنها، یکپارچهسازی دادهها و فراهم کردن امکان دسترسی پژوهشگران، در واقع زیرساختی تازه برای بازخوانی میراث اسلامی ایجاد میکند. سالهاست که بخشی از نسخههای خطی در کتابخانههای بزرگ و بخشی دیگر در مجموعههای کوچک و پراکنده نگهداری میشوند و همین پراکندگی، مسیر تحقیق را دشوار کرده است. پایگاه جامع نسخ خطی میتواند این فاصله را کاهش دهد و نخستین نقشه روشن از داشتههای مکتوب ما ارائه دهد.
اهمیت اصلی این طرح، زمانی بیشتر آشکار میشود که آن را مقدمهای برای ورود هوش مصنوعی به حوزه نسخ خطی بدانیم. اگر نسخهها بهصورت نظاممند شناسایی و دیجیتالسازی شوند، در گامهای بعدی میتوان آنها را به متونی قابل جستوجو تبدیل کرد، نسخههای مختلف یک اثر را با یکدیگر سنجید و فرایند تصحیح و احیای متون را تسهیل کرد. این همان نقطهای است که احیای میراث، از یک کار زمانبر و محدود، به فرایندی هوشمند و شتابگرفته تبدیل میشود.
در حقیقت، پایگاه جامع نسخ خطی فقط یک بانک اطلاعاتی نیست؛ بلکه سکوی آغاز برای بازگرداندن میراث مکتوب اسلامی به متن حیات علمی امروز است. هرچه این زیرساخت دقیقتر و فراگیرتر شکل بگیرد، امکان کشف آثار ناشناخته، اولویتبندی متون مهم و بهرهبرداری علمی از آنها بیشتر خواهد شد. از این منظر، این پایگاه را باید نه یک پروژه معمولی، بلکه آغاز یک تحول تمدنی در صیانت و احیای هوشمند میراث اسلامی دانست.
حجت الاسلام والمسلمین اکبر راشدینیا معاون پژوهش مرکز تحقیقات کامپیوتر علوم اسلامی نور در گفت و گو با خبرگزاری حوزه، ضمن بررسی این موضوع، گزارش از راه اندازی پایگاه مخطوطات این مرکز ارائه داد که در ادامه مشروح آن را می خوانید:
سؤال: پیشتر اخباری درباره راهاندازی پایگاه جامع مخطوطات در آیندهای نزدیک، بهعنوان نخستین پایگاه نسخ خطی کشور، شنیدهایم. لطفاً درباره کموکیف این موضوع توضیح بفرمایید و اینکه انشاءالله قرار است بهصورت رسمی در چه زمانی رونمایی شود.
پایگاه جامع نسخ خطی، در واقع در راستای رسالت اصلی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی است. رسالت اصلی مرکز چیست؟ رسالت اصلی مرکز، تسهیل دسترسی پژوهشگران به منابع و مصادر علوم اسلامی است.
* رسالت مرکز نور؛ تسهیل دسترسی به منابع علوم اسلامی
در راستای این رسالت، آنچه لازم است انجام گیرد، اولاً شناسایی منابع، ثانیاً دیجیتالسازی منابع، و ثالثاً تحلیل و غنیسازی منابع است. این کار، تقریباً نزدیک به چهار دهه است که در مرکز تحقیقات آغاز شده است.
منابع علوم اسلامی و این مدارک، در قالبهای مختلفی وجود دارند؛ از جمله در قالب کتابهای چاپی. مرکز در طول این چهار دهه فعالیت توانسته است حدود یکصد و پنجاه هزار جلد کتاب را در حوزه علوم اسلامی شناسایی، دیجیتالسازی و عملیات لازم را در راستای تحلیل و غنیسازی آنها انجام دهد، و این منابع در پایگاه نورلایب عرضه شدهاند.
بخشی از این منابع، بهویژه پژوهشهای اخیر، در قالب ژورنالهای علمی، مجموعهمقالات و مجلات منتشر شدهاند که اینها نیز شناسایی شدهاند. نزدیک به دو میلیون مقاله علمی که در حدود یکصد و پنجاه سال اخیر در جهان اسلام تولید شده و در نقاط مختلف جغرافیای جهان اسلام انتشار یافتهاند، شناسایی و همگی دیجیتالسازی شدهاند و در پایگاه نورمگز عرضه میشوند.
سؤال: رصد و شناسایی این مجموعه آثار در جهان اسلام، توسط خود شما انجام شده است؟
بله، یعنی مجموعهای در داخل مرکز و گروهی برای شناسایی منابع داریم که اینها از تمامی آنچه در جهان اسلام منتشر میشود، آگاه میشوند و بر اساس اولویت و امکان دسترسی عمل میکنند. ممکن است مجلهای در نقطهای از جهان اسلام، مثلاً در مصر، منتشر شود و ما نتوانیم به آن دسترسی پیدا کنیم. بر این اساس، با توجه به اولویت موضوع، اهمیت موضوع و امکان دسترسی، تأمین محتوا انجام میشود و سپس مراحل دیجیتالسازی صورت میگیرد.
* رصد منابع جهان اسلام با اولویت و امکان دسترسی
سومین شکل از آثار، که باز متعلق به دوران متأخر است، مجموعه آثاری است که در قالب پایاننامهها تهیه شدهاند. از زمانی که دانشگاهها به این شکل امروزی، یعنی در حدود هفتاد، هشتاد یا نزدیک به یکصد سال اخیر، شکل گرفتهاند، مجموعهای از پایاننامهها در داخل و خارج از کشور تولید شده است.
اینها شناسایی شدهاند، قراردادهای مربوط به آنها منعقد شده، با دانشگاهها هماهنگی صورت گرفته، و این پایاننامهها در سامانه، سایت و پایگاهی با عنوان نورلایب گردآوری، دیجیتالسازی و برای استفاده پژوهشگران عرضه میشوند؛ پایاننامههایی که حوزه علوم اسلامی و انسانی را شامل میشوند.
نزدیک به یکصد و شصت تا یکصد و هفتاد هزار پایاننامه اکنون در این سامانه و در این پایگاه عرضه میشود و پژوهشگران میتوانند به آنجا مراجعه کنند و از این پایاننامهها استفاده نمایند.
* عرضه ۱۷۰ هزار پایاننامه در سامانه
سومین شکل از داراییهای علمی جهان، مجموعه نسخ خطی است که در واقع کهنترین دارایی ما به شمار میرود. آن بخش نخست نیز که درباره کتابها بحث کردیم، در واقع احیا، تصحیح و انتشار همان نسخ خطی است؛ بخش عمده آن کتابهایی که اکنون در نورلایب قرار دارد.
این نسخههای خطی از اهمیت بسیار زیادی برخوردارند. یکی از وجوه اهمیت آنها، کمیت آنهاست. بله، تعداد اینها قابل توجه است. همانطور که عرض کردم، ما حدود یکصد و پنجاه هزار جلد کتاب اکنون در نورلایب داریم.
اگر اکنون بخواهیم تعداد منابع مهم جهان اسلام را در میان آنچه منتشر شده است، نسبت به متون قدیمی در نظر بگیریم، این یکصد و پنجاه هزار جلد الزاماً همگی از کتابهای کهن ما نیستند. شاید حدود پنجاه درصد از اینها، یعنی حدود هفتاد هزار جلد، مربوط به متون کهن ما باشد. در مجموع، ما حدود پنجاه هزار عنوان از این متون کهن را در اختیار داریم.
* ۵۰ هزار عنوان متن کهن در اختیار مرکز نور
یعنی دانشی که در جغرافیای جهان اسلام، از شرقیترین نقطه که میتوان آن را چین دانست تا غربیترین نقطه که مثلاً اندلس باشد، در این محدوده جغرافیایی تولید شده است، ما اکنون در مجموع پنجاه هزار عنوان از این آثار را در اختیار داریم؛ آن هم در یک بازه زمانی نزدیک به یک هزار و سیصد تا یک هزار و چهارصد سال.
اگر دویست سال اخیر را کتابهای امروزی بدانیم، پیش از آن، مثلاً در حدود یک هزار تا یک هزار و دویست سال، صنعت چاپ وجود نداشته است. بنابراین، ما هزار سال تولید محتوا داریم که اینها در قالب نسخههای خطی هستند.
حجم اینها چقدر است؟ اندازه اینها چیست؟ درباره نسخ جهان اسلام، مؤسسهای در انگلستان وجود دارد به نام مؤسسه الفرقان که حوزه کاری آن بر مخطوطات متمرکز است و زیر نظر فردی سعودی به نام زکی یمانی اداره میشود؛ کسی که پیشتر وزیر نفت عربستان بود و در ایام دفاع مقدس و جنگ تحمیلی هشتساله، ایشان وزیر نفت عربستان بود.
وی مؤسسهای را در انگلستان راهاندازی کردهاند که بهطور خاص بر روی نسخ خطی فعالیت میکند و در این حوزه به تحقیق و بررسی میپردازد. این مجموعه بر اساس فرضهای پژوهشی خود کار کرده و تخمین زده است که ما هنوز عدد دقیقی در اختیار نداریم، اما بر مبنای برآوردهای آنان، نزدیک به پنج میلیون نسخه خطی در جغرافیای جهان اسلام وجود دارد.
* برآورد ۵ میلیون نسخه خطی در جهان اسلام
از این پنج میلیون نسخه، چه مقدار منتشر شده است؟ حتی ده درصد هم نیست، هشت درصد هم نیست. از آنچه از این پنج میلیون نسخه در سراسر دنیا، از گذشته تا امروز، از زمانی که صنعت چاپ پدید آمده تا کنون، منتشر شده است، سهم بسیار اندکی در دسترس قرار گرفته است.
در واقع، ما هنوز به نود درصد این آثار دست نیافتهایم. این حوزه از حیث کمّی، یکی از بزرگترین حوزههاست و البته این امر طبیعی نیز هست؛ زیرا ما بیش از هزار سال در جهان اسلام تلاش علمی داشتهایم.
بزرگان جهان اسلام، از فیلسوفان بزرگی چون بوعلی سینا و فارابی گرفته تا غزالی، فخررازی و خواجه نصیرالدین طوسی، و نیز بزرگان فقه، مانند شیخ صدوق و شیخ طوسی، تا آنجا که به شخصیتهایی چون شهید ثانی و نراقی میرسیم، آثار فراوانی دارند که هنوز بسیاری از آنها منتشر نشده است.
* نود درصد میراث مکتوب هنوز در دسترس نیست
حتی در برخی حوزههایی که امروز ما بهشدت به آنها نیازمندیم نیز این وضعیت وجود دارد. برای مثال، ما اکنون نیازمند معارف عالیه ادعیه هستیم. ما میگوییم که دست ائمه علیهمالسلام بسته بود و در بسیاری از مواقع نمیتوانستند سخنان خود را از طریق منبر یا گفتوگو بهصورت آشکار مطرح کنند؛ از اینرو، آن مطالب را در قالب دعا بیان میکردند.
بخش قابل توجهی از مضامین عالی عرفانی ما در همین دعاها نهفته است. اینها وجود دارد، اما چه کسی باید آنها را استخراج کند؟ البته در طول این هزار سال، کارهایی در این زمینه انجام شده است و شمار آنها کم نیست.
من زمانی فقط نسخههایی را که در ایران وجود دارد بررسی میکردم؛ بیش از چند صد نسخه درباره شرح دعا در اختیار داریم؛ مانند شرح دعای کمیل، دعای ندبه، دعای سمات و دعاهای دیگر. با این حال، هیچیک از اینها بهطور کامل منتشر نشدهاند و تنها تعداد محدودی از آنها انتشار یافته است. بنابراین، این منابع از حیث کمیت بسیار مهماند و از حیث کیفیت نیز اهمیت فراوانی دارند؛ زیرا مشتمل بر حوزهای از معارف جهان اسلام هستند که در آن کمتر کار شده است.
* نسخههای خطی؛ گنجینهای برای معارف مغفول
در اینجا اطلاعاتی وجود دارد. حال، متن این کتابها خود یک بحث است، اما همین نسخهها نیز سند به شمار میآیند؛ برگبرگ نسخ خطی سند است. چرا سند هستند؟ زیرا گاه در لابهلای آنها شخصیتی بزرگ یادداشتی نوشته است که میتواند یک مشکل مهم را حل کند؛ مثلاً یک مشکل تاریخی، یک مسئله فقهی، یا اظهار نظری درباره موضوعی خاص.
چهبسا درباره استاد خود نکتهای مطرح کرده باشد که ما درباره آن شخص هیچ اطلاعی نداشتهایم، اما در حاشیه همین نسخه، که اصلاً جزو متن نیست و صرفاً حاشیه است، نکتهای آمده که بسیار مهم است.
بنابراین، حوزه نسخ خطی حوزهای بسیار مهم است؛ اما طبعاً کار در این حوزه، کاری سنگین و دشوار است. این حوزه، با توجه به پراکندگی بسیار گستردهای که دارد، نیازمند تلاش فراوان است.
* برگبرگ نسخههای خطی، سند تاریخی است
در همین کشور خودمان، دهها مرکز، شخص و مجموعه وجود دارد که از نسخههای خطی نگهداری میکنند. اگر شما بهعنوان پژوهشگر بخواهید به نسخهای دست پیدا کنید، به بخش عمدهای از اینها بهراحتی نمیتوانید دسترسی داشته باشید.
برای مثال، فرض کنید در جایی خواندهاید که نسخهای از کتابی خاص در کتابخانهای موجود است؛ مثلاً در کتابخانهای در مشهد یا در کتابخانهای دیگر. همین کتابخانههای بزرگ نیز خود پیچیدگیهای فراوانی دارند.
افزون بر آن، گاهی اینها کتابخانههای کوچکی هستند که یکصد نسخه، دویست نسخه یا هزار نسخه در اختیار دارند. در این صورت، من چگونه باید آن نسخه را پیدا کنم؟ باید با آنجا مکاتبه کنید، رفتوآمد داشته باشید و مراحل مختلفی را طی کنید تا در نهایت شاید تصویری از آن نسخه به دست شما برسد.
* دشواری دسترسی پژوهشگران به نسخهها
از همینرو، یکی از ضرورتهای مهم این حوزه، با توجه به دشواری دسترسی و پراکندگی نسخهها، آن است که یک پایگاه جامع در اختیار داشته باشیم تا همه نسخههای خطی در آنجا اطلاعرسانی شوند، فهرست آنها در آنجا عرضه شود و با یک سازوکار مناسب بتوان بهراحتی به تصویر نسخه دسترسی پیدا کرد.
تحقق این امر، یکی از ضروریترین کارهای پژوهشی است. در دنیا نیز این حوزه، حوزهای بسیار مهم بهشمار میآید. اتحادیه اروپا چندین پروژه را تصویب کرده است که بخش عمده آنها پیرامون نسخههای خطی بوده و برای آنها هزینه شده است. یکی از این پروژهها، برای مثال، درباره مخطوطات کلام زیدیه بود؛ در این عرصه گروهی تشکیل شد و پروژهای را درباره کلام و اعتقادات زیدیه دنبال کردند. یک تیم پژوهشی غربی، در قالب پروژهای بسیار بزرگ، به یمن رفتند، به ایران آمدند و در ترکیه نیز جستوجو کردند.
* ضرورت ایجاد پایگاه جامع نسخ خطی
پروژه دیگری را نیز من از نزدیک با اعضای آن ملاقات کردم. تیمی بودند که باز هم زیر نظر اتحادیه اروپا فعالیت میکردند و درصدد گردآوری نسخههای خطی سه تن از بزرگترین فیلسوفان جهان اسلام بودند؛ یعنی آثار فارابی، آثار بوعلی سینا و آثار ملاصدرا. درباره ملاصدرا، تلقی آنان این بود که بیشترین آثار او در ایران وجود دارد؛ از اینرو به ایران نیز آمده بودند و مدتی در ایران اقامت داشتند.
سرگروه آنان نیز فردی لبنانیالاصل و در عین حال استاد دانشگاهی فرانسوی بود؛ شخصی که اصالتاً لبنانی بود، اما تابعیت و موقعیت علمی فرانسوی داشت. با این حال، در کشور ما شاید هنوز کار بسیار گستردهای در این زمینه انجام نشده است.
کارهایی در این زمینه شکل گرفته و اقداماتی نیز انجام شده است، اما آن کار جامع که بتواند همه این موارد را پوشش دهد، هنوز بهطور کامل محقق نشده است. مرکز تحقیقات نیز در راستای همان رسالت خود، که پیشتر عرض کردم، به این کار اقدام کرد.
در واقع، این موضوع یکی از نیازهای مهم پژوهشگران است و تاکنون کسی بهصورت جامع برای برطرف کردن آن اقدام نکرده است. بله، برای مثال، کتابخانه ملی طبعاً باید کارهایی را در ارتباط با نسخههای متعلق به خود انجام دهد، اما بهصورت فراگیر و جامع، کسی این جامعیت را دنبال نکرده است؛ در حالی که در دنیا نیز چنین اقداماتی شکل گرفته است.
در ترکیه، وزارت فرهنگ و گردشگری سامانهای راهاندازی کرده و در آن، نسخههای خطی سراسر ترکیه را اطلاعرسانی میکند و راههایی را نیز برای دریافت تصاویر نسخهها در آن پیشبینی کرده است.
سؤال: شما از تجربه کشورهای دیگر هم استفاده کردهاید؛ این کشورها کدام بودهاند؟
فعلاً کشورهای اروپایی بهصورت موردی و موضعی فعالیت کردهاند؛ یعنی دانشگاههایی مانند میشیگان، پرینستون و هاروارد برای نسخههای خطی، بهویژه نسخههای خطی شرقی و نسخههای خطی جهان اسلام، سامانههایی راهاندازی کردهاند، اما این اقدامات پراکنده است. با این حال، آنچه من دستکم در این بررسیها مشاهده کردهام، این است که ترکیه نسبت به دیگر کشورها پیشروتر بوده است؛ البته با مشکلات فراوانی که در آنجا وجود دارد.
اصلیترین مشکل ترکیه این است که زبان و نوشتار آنان تغییر کرده و در نتیجه، فاصلهای با سنت یکهزار و چهارصدساله یا یکهزار و دویستساله خود پیدا کردهاند. متنها به عربی، فارسی و ترکیِ دوره عثمانی نوشته شدهاند، اما آنان مبنا را تغییر دادهاند و حروف الفبای خود را دگرگون کردهاند. همین مسئله اکنون بازیابی اطلاعات را بسیار دشوار کرده است.
برای مثال، آنان حرف «خ» ندارند. شما اگر به دنبال واژهای مانند «ذخایر» باشید، باید بدانید که این واژه در آنجا چگونه نوشته میشود. افزون بر این، مجموعهای از مشکلات دیگر نیز وجود دارد؛ از جمله اینکه یک نظام الفبایی به نظامی دیگر تبدیل شده است، بیآنکه برای هر حرف، معادل دقیق و یگانهای وجود داشته باشد. همچنین آواهایی در زبان امروز شکل گرفته که پیشتر در آن نظام وجود نداشته است. مجموعه این مسائل، دشواریهایی را پدید آورده است.
* فعالیتهای پراکنده غرب و پیشتازی نسبی ترکیه
همانگونه که اشاره کردم، این فقط یک مرحله بود که ما در آن شناسایی داریم و بحث دیجیتالسازی را نیز دنبال میکنیم. مرحله دیگری هم وجود دارد که میتوان گفت از ویژگیهای اختصاصی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی است و آن، تحلیل و غنیسازی است.
این مرحله از کجا پدید میآید؟ از همین انباشت داده و از همین تنوع و تعدد دادهها ناشی میشود. ما با توجه به این کثرت، مجموعهای از کارهای پژوهشی و نیز برچسبگذاریهای موضوعی و غیرساختاری را بر روی این منابع انجام دادهایم تا بازیابی اطلاعات تسهیل شود.
* تحلیل و غنیسازی؛ مزیت اختصاصی مرکز نور
بالاخره شما میتوانید سایتی داشته باشید و بگویید من یکصد هزار کتاب، یا حتی یک میلیون کتاب، در آن بارگذاری کردهام؛ این خود یک بحث است. اما بحث دیگر این است که آیا متن کامل کتابها قابلیت جستوجو دارد یا نه؟ آیا فهرست آنها و عناوین موضوعی کتابها برچسبگذاری شده است؟ آیا آیات آنها برچسبگذاری شده است؟ آیا احادیث آنها برچسبگذاری شده است؟ آیا اشعار آنها برچسبگذاری شده است؟ سپس مجلات نیز به همین شکل. بعد، میان اینها ارتباطسنجی نیز انجام شده است؛ برای مثال، احادیثی که در نورمگز داریم، ممکن است دارای شرح باشند. درست است که این حدیث در نورمگز آمده، اما در همانجا شرح نشده است؛ در حالی که ما در یک بانک دیگر، این حدیث را شرح کردهایم.
* از جستوجوی ساده تا برچسبگذاری و ارتباطسنجی
این غنیسازیها و تحلیلهای اطلاعاتی که شکل گرفتهاند، دسترسی به اطلاعات را بسیار آسان کردهاند. یکی از کارهایی که اکنون در حال انجام آن هستیم و بهزودی بهرهبرداری خواهد شد، این است که تمامی مقالات نورمگز به سه زبان ترجمه شدهاند؛ یعنی این مجموعه سهزبانه شده و شامل فارسی، عربی و انگلیسی است.
همانگونه که میدانید، یکی از چالشهای علمی کشور ما این بوده است که بخش قابل توجهی از تولیدات علمی، بهویژه در حوزه علوم انسانی، به زبان فارسی است و از این جهت، ما اولاً با جهان اسلام و ثانیاً با کل جهان، تا حدی با نوعی گسست مواجه بودهایم. زیرا در آنسوی مرزها، طبعاً همه فارسی نمیدانند.
این مطالب نیز در موتورهای جستوجو بهگونهای ظاهر نمیشد که آنان را به سمت ما هدایت کند. اساساً ممکن بود فردی جستوجو کند، اما هرگز به سراغ ما نیاید تا مقاله را بیابد و سپس آن را، به هر شیوهای، خواه با هوش مصنوعی و خواه بهصورت دستی، ترجمه کند. اما اکنون با تدبیری که اندیشیده شده، تمامی مقالات تولیدشده در یکصد سال اخیر در حوزه علوم اسلامی و انسانی، هم به عربی و هم به انگلیسی ترجمه شدهاند.
این اطلاعات به موتورهای جستوجو سپرده میشود و در نتیجه، اگر فردی در آمریکا به دنبال این مطلب باشد، به این منابع ارجاع داده میشود و به آن منتقل میشود؛ در مصر نیز اگر جستوجو کند، به همین منبع هدایت خواهد شد. این اقدام، در راستای غنیسازی محتوا صورت گرفته است.
* نورمگز سهزبانه و عبور از مرز زبان
در حوزه نسخههای خطی نیز آنچه رخ خواهد داد، این نیست که ما فقط یک بانک از نسخههای خطی داشته باشیم؛ خیر، این تنها گام نخست است که نسخهها در آن تجمیع شوند، اطلاعرسانی شوند و در دسترس قرار گیرند. گام دوم چیست؟ این است که این نسخهها وارد مرحله غنیسازی شوند. غنیسازی نسخه خطی به چه معناست؟ به این معنا که برای هر صفحه از نسخه خطی، اگر نسخه چاپی آن منتشر شده باشد، همان نسخه چاپی نیز نشان داده شود.
این فضا باید فراهم شود که امکان جستوجو در نسخ خطی و در محتوای آنها وجود داشته باشد. اکنون تکنولوژی و فناوری به حدی رسیده است که میتواند با درصدی از خطا، محتوای این نسخهها را بازیابی کند. در متون چاپی، این کار طبعاً آسانتر است، اما در حوزه نسخ خطی نیز فناوری تا حدی پیشرفت کرده است.
ما نیز در حال انجام کارهایی هستیم تا در گام بعدی، این نسخههای خطی را قابل جستوجو کنیم؛ البته با درصدی از خطا، بهگونهای که وقتی شما جستوجو میکنید، سامانه به شما بگوید این محتوایی که به دنبال آن هستید، با محتوای موجود در این صفحه از نسخه خطی، نزدیکی دارد.
* گام دوم؛ نسخههای خطیِ قابل جستوجو
همچنین باید سامانهای را در اختیار محققان و مصححان نسخهها قرار دهیم که بهصورت هوشمند، کار تصحیح را تسهیل کند. همانگونه که عرض کردم، ما حدود پنج میلیون نسخه خطی در دنیا داریم. در ارتباط با علوم جهان اسلام، این عدد را تخمین زدهاند و گفتهاند که از این پنج میلیون نسخه، حدود یکونیم میلیون نسخه را فعلاً فهرست کردهایم و شناسایی شدهاند؛ یعنی میدانیم چه هستند.
حدود یکسوم آنها شناسایی شدهاند و حدود دوسوم آنها در اختیار افراد پراکنده است و هنوز فهرستنگاری نشدهاند. حتی در کتابخانههای بزرگ نیز، مانند کتابخانه ملی، کتابخانه مرعشی نجفی و کتابخانه آستان قدس رضوی، طیفی از نسخههای خطی را در اختیار داریم که هنوز معرفی نشدهاند و فهرست نشدهاند و ما هنوز نمیدانیم در آنها چه چیزهایی وجود دارد. این نیز خود یک معضل است.
* یکونیم میلیون نسخه شناساییشده، میلیونها نسخه ناشناخته
اما درباره همان یکونیم میلیون نسخه شناختهشده، باید گفت که جهان اسلام در یکصد یا یکصد و بیست سال اخیر، بسیار تلاش کرده است تا اینها را اصلاح، تصحیح، احیا، چاپ و در اختیار مردم قرار دهد، اما در نهایت، شاید تنها حدود یکصد و پنجاه تا دویست هزار کتاب از این مجموعه منتشر شده باشد. بنابراین، ما هنوز فاصله بسیار زیادی با این هدف داریم که همه این آثار ساماندهی و منتشر شوند.
ما باید ابزاری در اختیار داشته باشیم تا اگر بخواهیم، دشواریهای چاپ، دشواریهای احیا و حتی دشواریهای شناخت این آثار را کاهش دهیم. اکنون بخشی از آثاری هم که تصحیح و منتشر شدهاند، الزاماً کتابهای مهم نبودهاند.
برای مثال، ممکن است در کتابخانه من نسخهای وجود داشته باشد یا در کتابخانه شخص دیگری نسخهای موجود بوده باشد و من که قصد انجام کار تحقیقاتی داشتهام، گفته باشم این نیز کتاب خوبی است، آن را گرفته و تصحیح کردهام. در حالی که ما طیفی از کتابها را در همین نسخ خطی در اختیار داریم که حتی میتوانند تاریخ علم را نیز دگرگون کنند.
با این حال، هیچیک از اینها هنوز بهدرستی سامان نیافتهاند. نخستین مرحله آن بود که بدانیم چه چیزی در اختیار داریم تا بتوانیم اولویتبندی کنیم. کاری که اکنون در این سایت انجام میشود، این فرایند را تسهیل میکند؛ یعنی محققان میتوانند مراجعه کنند و بررسی نمایند که بسیاری از شخصیتهای بزرگ جهان اسلام هنوز آثاری دارند که منتشر نشدهاند.
همچنین بسیاری از کتابهای بسیار مهم در حوزههای مختلف، مانند فقه، اصول، تفسیر، فلسفه، کلام و عرفان، وجود دارد؛ دهها، بلکه صدها، بلکه هزاران کتاب که هنوز منتشر نشدهاند.
* فاصله زیاد تا احیا و انتشار میراث مکتوب
نکته دیگر این است که آیا ما میتوانیم قابلیتی و مجموعهای از ابزارها را در اختیار کسی که مشغول تحقیق و تصحیح نسخه است قرار دهیم، بهگونهای که اگر تصحیح یک نسخه، برای مثال، قرار است یک سال زمان ببرد، این کار برای یک نسخه حجیم، همراه با تحقیق و تصحیح آن، در دو ماه یا حتی یک ماه انجام شود؟ در واقع، گام بعدی ما این است که ابزارهایی را در اختیار محققان قرار دهیم تا در زمینه مقابله نسخهها، ماشین تا حدی به آنها کمک کند.
برای مثال، در درج اختلاف نسخهها، یکی از مشکلات این است که ما ابزار مناسبی در اختیار نداریم. در حال حاضر، این موارد یا روی کاغذ نوشته میشوند و سپس به حروفچین داده میشوند تا تایپ کند، یا خود محققان آنها را در محیطهایی مانند ورد یا نرمافزارهای مشابه تایپ میکنند. آیا ما میتوانیم ابزاری تهیه کنیم؟ ما این مسائل را تحلیل و طراحی کردهایم و در حال تولید آن هستیم، هرچند این فرایند کمی زمانبرتر است.
باید ابزاری وجود داشته باشد که بتوان اختلافات نسخهها را در آن درج کرد. همچنین آیا میتوانیم ابزاری داشته باشیم که پیشنهاددهنده کلمه باشد؟ یکی از معضلات تحقیق همین است. شما در نسخه خطی، کلمهای میبینید و نمیدانید چیست. مصححان به اندازه دایره واژگانیای که در ذهن خود دارند، برای آن معادل حدس میزنند.
حال اگر ماشینی وجود داشته باشد که ناگهان دایره واژگانی گستردهای را در اختیار شما قرار دهد و بگوید این کلمه، اگر حرف اول آن شبیه «ص» یا «ض» باشد و حرف دوم آن مشخص نباشد، چه میتواند باشد، بسیار راهگشا خواهد بود. به این صورت که بگوید با این چهار شکل، میتوان پنجاه کلمه با این ساختار استخراج کرد.
* هوش مصنوعی در خدمت تصحیح نسخهها
با استفاده از هوش مصنوعی، در حال تهیه مجموعهای از ابزارها هستیم که کار تصحیح را نیز تسهیل میکنند تا این آثار احیا شوند. زیرا در وضعیت فعلی، استفاده از نسخ خطی بسیار دشوار است و فقط افراد خاصی میتوانند از آنها بهره ببرند. همه نمیتوانند به این منابع مراجعه کنند. اما وقتی این آثار تصحیح، احیا، حروفچینی و منظم شوند، همه میتوانند از آنها استفاده کنند. با این حال، در مرحلهای که هنوز در قالب نسخه خطی هستند، کار دشوار است و امکان استفاده از آنها برای همه فراهم نیست.
اگر کار احیا بهگونهای انجام شود که یکپنجم یا یکدهم زمان فعلی را نیاز داشته باشد، در صورتی که بخواهیم در ده سال، برای مثال، هزار یا دههزار کتاب را احیا کنیم، این ظرفیت میتواند به احیای یکصد هزار کتاب منجر شود. این نیز یک مرحله از کار است. عرض میکنم خدمتتان که اینها مجموعه اقداماتی است که در زمینه نسخ خطی در حال انجام است و همانگونه که عرض کردم، گام نخست آن، پایگاه جامع نسخ خطی است؛ پایگاهی که میتوان آن را «پایگاه هوشمند جامع نسخ خطی» نامید.
* پایگاه هوشمند؛ سکوی شتاببخشی به احیای نسخهها
در این مرحله، ما میخواهیم تا حد امکان، تمامی نسخ خطی موجود در کشور را پوشش دهیم. در گام نخست و در مرحله ابتدایی، با چند کتابخانه بزرگ گفتوگو شده است. کتابخانه دانشگاه اعلام آمادگی کرده، کتابخانه مجلس نیز اعلام آمادگی کرده و قراردادهای مربوط به اینها آماده شده یا در حال امضاست.
کتابخانه ملی نیز اعلام کرده است که پس از بررسی، احتمالاً وارد این پروژه خواهد شد. علاوه بر اینها، کتابخانههای کوچک و پراکندهای نیز در کشور وجود دارند که کار با آنها بسیار دشوارتر است؛ زیرا بسیاری از آنها بسته هستند و متولیانی دارند که ابتدا باید شناسایی و پیدا شوند.
این اقدامات در حال انجام است و انشاءالله امیدواریم تا پایان نیمه نخست امسال یا اوایل نیمه دوم امسال، نسخه اولیه این پایگاه راهاندازی شود و پژوهشگران بتوانند از آن استفاده کنند، تا مراحل بعدی نیز بهتدریج دنبال شود.
* آغاز همکاری با کتابخانههای بزرگ کشور
مرتبط با این کار و بهنوعی مکمل آن، سامانه دیگری نیز در مرکز در حال شکلگیری است که انشاءالله زودتر از اینها راهاندازی خواهد شد. این سامانه «پایگاه الفهرست» نام دارد. قدمای جهان اسلام، هنگامی که میخواستند درباره آثار، مدارک و منابع مکتوب جهان اسلام سخن بگویند یا آنها را معرفی کنند، عنوان فهرست را به کار میبردند. برای مثال، فهرست ابنندیم یکی از مشهورترین فهرستهاست، فهرست نجاشی نیز از همین سنخ است، اینها نام کتابها و رسالههای علمی است که بزرگان جهان اسلام نوشتهاند. ما نیز از همین سنت بهره گرفتهایم و نام این سامانه را «الفهرست» گذاشتهایم.
* «الفهرست»؛ احیای یک سنت کهن در قالبی نو
این پایگاه، جامعترین متادیتای علمی جهان اسلام خواهد بود. همانگونه که گفتم، ما منابع کتاب را داریم، مجلات را داریم، پایاننامهها را داریم و نسخ خطی نیز قرار است به این مجموعه افزوده شود. اما متادیتا الزاماً فقط مربوط به آثاری نیست که متن دیجیتال آنها را در اختیار داریم. کتابهای جهان اسلام بسیار فراتر از اینهاست.
ما باید همه دادههای توصیفی و کتابشناختی موجود در جهان اسلام را در جایی گردآوری کنیم تا اگر دانشجو یا پژوهشگری به دنبال مطلبی بود، عنوان آن را جستوجو کند و سامانه به او بگوید که برای این موضوع، مثلاً بیست کتاب وجود دارد. حال ممکن است ما بتوانیم آن کتاب را در مرکز نور دیجیتالسازی کنیم یا نتوانیم؛ شاید به دلایل مختلف به آن دسترسی نداشتهایم، یا نتوانستهایم مسئله مالکیت معنوی آن را حل کنیم و به همین دلیل وارد مجموعه ما نشده است. اما اصلِ وجود چنین کتابی باید اطلاعرسانی شود.
بنابراین، هدف آن است که یک بانک جامع از همه متادیتاها و دادههای منابع اسلامی داشته باشیم؛ بانکی که بخشی از آن نیز مربوط به نسخ خطی داخل و خارج کشور خواهد بود. در واقع، یک بانک جامع از همه دادههای علمی جهان اسلام در یک مجموعه واحد گردآوری میشود. این سامانه نیز بهنوعی به پایگاه نسخ خطی خدمات میدهد و از آن خدمات دریافت میکند.
برای مثال، درباره یک نسخه میتوانید ببینید که در بانک نسخههای خطی ما، دو یا سه نسخه از آن وجود دارد؛ اما همین اثر، ممکن است ده نسخه دیگر نیز در جهان اسلام داشته باشد؛ مثلاً در مصر، ترکیه، یمن یا کشورهای اروپایی. در این مورد، آنچه در اختیار ماست فقط متادیتاست.
پایگاه «الفهرست» نیز انشاءالله رونمایی خواهد شد. تقریباً کارهای مقدماتی آن انجام شده و امیدواریم در یکی دو ماه آینده رونمایی شود.
* جامعترین بانک دادههای علمی جهان اسلام
در بخش پایانی به برخی از کارهایی که اخیراً انجام شده اشاره می کنم. در حوزه کارهای مبتنی بر فناوری، فضای جدیدی ایجاد شده و ظرفیتهای تازهای پدید آمده است. پس از مطرح شدن بحث چتباتها و پس از تحولاتی که در حوزه هوش مصنوعی رخ داد و جهشی که در این زمینه اتفاق افتاد، تمام تلاش ما این است که از این ظرفیت بیشترین بهره را ببریم.
کارهایی را نیز آغاز کردهایم. ما پیشتر پایگاهی با عنوان پایگاه جامع قرآن داشتیم که همه تفاسیر، ترجمهها و مباحث پیرامون آیات قرآن را در خود جای داده بود. با ورود بحث چتباتها، ما این ظرفیت را به خدمت گرفتیم و بخش «گفتوگو با تفاسیر» را راهاندازی کردیم.
* ورود هوش مصنوعی به خدمات پژوهشی مرکز
اکنون یک فرد میتواند با هر سطحی از دانش، با هر نوع ادبیات و با هر زبانی از این امکان استفاده کند. پیشتر اگر کسی عربی نمیدانست، نمیتوانست به سراغ کتابهای عربی برود؛ اگر فارسی نمیدانست، نمیتوانست از منابع فارسی استفاده کند؛ و اگر فلسفه نمیدانست، نمیتوانست از برخی تفاسیر که جنبه فلسفی دارند و زبانشان بسیار علمی است بهره ببرد. اما اکنون، با اتفاقی که رخ داده و با چتبات اختصاصی تفاسیری که ما راهاندازی کردهایم، شما میتوانید با هر نوع ادبیات و در هر سطح دانشی وارد سامانه شوید و پرسش خود را مطرح کنید.
برای مثال، بگویید مفسران درباره این آیه چه گفتهاند، یا از سامانه بخواهید این مطلب را در سطح عمومی برای شما توضیح دهد. سامانه بهخوبی این کار را انجام میدهد و از مجموعه تفاسیر موجود استفاده میکند. یا برای مثال، شما به آن سامانه مراجعه میکنید و مینویسید که نظر فخر رازی را درباره این آیه میخواهم، یا نظر اهل سنت را درباره آن میخواهم، یا نظر شیعه را میخواهم، یا میخواهید این آیه از جهت ادبی برای شما توضیح داده شود، یا بپرسید که از جهت اجتماعی، سیاسی و دیگر ابعاد، چه استفادههایی میتوان از این آیه داشت.
این چتبات که بهطور اختصاصی برای قرآن طراحی شده است، با سامانههای عمومی مانند جیپیتی تفاوت دارد. سامانههای عمومی با بانکهایی از اطلاعات سروکار دارند که در آنها دادههای زرد، نادرست و حتی گاه مطالبی وجود دارد که خود سامانهها آنها را تولید میکنند.
اما در اینجا، پرامپتی که در پشت صحنه نوشته شده و برنامهای که به این سامانه داده شده، بهگونهای تنظیم شده است که فقط از همین منابع مشخص استفاده کند. آدرسدهی آن نیز کنترلشده است و هر ادعایی که مطرح میکند، سند آن در همانجا ارائه میشود. مزیت این سامانه آن است که چون پشت صحنه آن همین پایگاه است، شما میتوانید روی آن سند کلیک کنید و همان صفحه کتاب برایتان باز شود.
* ورود هوش مصنوعی به خدمات پژوهشی مرکز
مشابه همین کار را در حوزه احادیث نیز انجام دادهایم. ما پیشتر بانکی با عنوان «بانک جامع احادیث» یا «پایگاه جامع احادیث» داشتیم که همه احادیث در آن گردآوری شده بود. اکنون این چتبات بر روی همان مجموعه احادیث سوار شده است.
برای نمونه، در موضوعات روز، مانند بحث «تابآوری»، ممکن است شما بهصورت مستقیم چنین واژهای را در روایات پیدا نکنید، اما اکنون میتوانید در همین سامانه جستوجو کنید که در احادیث درباره تابآوری چه مطالبی وجود دارد. حتی میتوانید این پرسش را محدودتر کنید و بپرسید که امام صادق علیهالسلام درباره تابآوری چه فرمایشاتی دارند.
سامانه این موارد را تحلیل میکند و به لایههای عمیق معنایی روایت میرسد؛ لایههایی که شاید در نگاه نخست حتی برای کسی که دهها سال با روایات کار کرده نیز به ذهن نرسد که این روایت میتواند با مفهوم تابآوری مرتبط باشد، اما این سامانه آن ارتباط را استخراج میکند.
ما زمانی این کار را در موضوع «بیمه» نیز آزمودهایم. بیمه اصطلاحی جدید است و متعلق به دنیای مدرن به شمار میرود؛ اما برای مثال، روایتی که میگوید اگر چیزی مصرف میکنی، برای روز مبادا پساندازی نیز داشته باش، یا مجموعهای از روایات مشابه، استخراج شد. همانگونه که عرض کردم، اکنون اگر مراجعه کنید، خواهید دید بسیاری از کسانی که در موضوع بیمه بحث فقهی انجام دادهاند، به این دسته از روایات توجه نداشتهاند.
* استخراج مفاهیم روز از دل روایات
همچنین بحث «گفتوگو با کتابها» را نیز راهاندازی کردهایم. اکنون در نورلایب میتوانید از قابلیت گفتوگو با کتابها استفاده کنید. یکی از اتفاقات جدیدی که رخ داد، و انشاءالله نسخه آزمایشی آن نیز آماده است، این بود که پس از شهادت امام شهید، حضرت آیتالله العظمی سید علی خامنهای، ما این گفتوگو را با آثار ایشان نیز راهاندازی کردیم.
ما مجموعهای از فرمایشات حضرت آقا را در اختیار داشتیم؛ چه مربوط به پیش از انقلاب، چه پس از انقلاب، چه در دوره رهبری و چه پیش از آن. همچنین آثاری که انتشارات انقلاب اسلامی پیرامون نظرات ایشان منتشر کرده بود، در مجموعه ما موجود بود.
همه اینها دوباره در کنار هم قرار گرفت و با همین شیوه پردازش شد و خروجی بسیار خوبی به دست آمد. البته از آنجا که هر آنچه درباره حضرت آقا منتشر میشود، باید به تأیید مؤسسه یا انتشارات انقلاب اسلامی برسد، این موضوع در اختیار آنان قرار گرفت.
آنها تقریباً تأیید اولیه را نسبت به محتوای این مجموعه اعلام کردهاند، هرچند گفتهاند چند کتاب، از جمله برخی بیانیههای اخیر که در اختیار ما نبوده یا بعضی آثار جدیدتر، باید به آن افزوده شود. احتمالاً این کار نیز بهزودی انجام خواهد شد. در واقع، تمام تلاش ما این است که پیش از مراسم تشییع حضرت آقا، خروجی این سامانه نیز بهصورت عمومی در دسترس قرار گیرد.
اکنون بهصورت آزمایشی، امکان دسترسی و بهرهبرداری از این مجموعه وجود دارد. اینها بخشی از کارهایی است که تا اینجا انجام شده است. افزون بر اینها، اقدامات مفصل دیگری نیز در دست انجام است که بهنظر من میتواند موضوع یک بحث یا مصاحبه مستقل باشد. برای مثال، در حوزه ادبیات فارسی کارهایی را آغاز کردهایم.
* توسعه «گفتوگو با کتابها» و آثار شخصیتها
همچنین در حوزه فقه، مسئله بسیار مهم این است که مراحلی را برای ساخت یک ابزار هوشمند طی کنیم؛ ابزاری که بتواند به کسی که میخواهد فتوا بدهد، حداکثر کمک را ارائه کند.
این فرایند از همان نقطه آغازین شروع میشود؛ از اینکه آیا درباره این مسئله، آیهای وجود دارد یا نه، و اگر آیهای یافت میشود، آیا فقها به آن آیه استناد کردهاند یا خیر. سپس به بحث حدیث میرسد که چه احادیثی درباره مسئلهای که امروز قرار است در مورد آن فتوا داده شود وجود دارد و فقها چه نوع تعاملی با این احادیث داشتهاند.
در زمینه سند این احادیث نیز کار مفصلی انجام شده است. ما داراییهای چهلسالهای در اختیار داریم که حاصل پژوهشهای عمیق است؛ اما چون این دستاوردها برای فضای فناوری آماده شدهاند، اکنون بهراحتی میتوان با فناوریهای جدید، با مدلهای زبانی بزرگ و با پردازش زبان طبیعی، خروجیهایی از آنها گرفت که پیش از این تنها امکان جستوجو و استخراج جداگانه آنها وجود داشت. اما اکنون این فناوری میتواند این دادهها را در کنار هم قرار دهد و تحلیل کند تا یک مجتهد بنشیند و پیش از آنکه فتوا بدهد، ببیند این مسئله در طول هزار و سیصد یا هزار و چهارصد سال گذشته چه سیر و تطوری را پشت سر گذاشته است، و بر مبنای آن، با دقت و عمق بیشتری به آن بپردازد.
انتهای پیام
نظر شما