به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، محمود حکمتنیا، استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، امروز سهشنبه سوم شهریورماه در نشست علمی حقوق زائر که با هدف بررسی ابعاد فقهی و حقوقی زیارت در پژوهشکده زیارت بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی و در تالار شیخ طوسی این نهاد علمی برگزار شد، به تبیین ابعاد مختلف حقوق زیارت، حقوق زائر، ماهیت زیارت و الزامات حقوقی اماکن زیارتی پرداخت.
وی با تأکید بر اهمیت دقت در کاربرد اصطلاحات اظهار داشت: در بحث حقوق زیارت و حقوق زائر، ابتدا باید میان این دو مفهوم تفکیک صورت گیرد؛ زیرا وقتی از حقوق زیارت سخن میگوییم، منظور مجموعه قواعد و مقررات مربوط به زیارت است، اما حقوق زائر ناظر به حقوق و آزادیهای شخص زائر خواهد بود.
حکمتنیا افزود: اگر بخواهیم موضوع را در چارچوب نظریه حکمرانی بررسی کنیم، حقوق زیارت یکی از بخشهای حکمرانی زیارت محسوب میشود و میتوان آن را به عنوان مجموعه قواعد و مقرراتی دانست که رفتار زیارتی، اماکن زیارتی و مناسبات مرتبط با زیارت را تنظیم میکند.
حقوق زیارت؛ گستردهتر از حقوق زائر
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تصریح کرد: در حقوق زیارت، صرفاً رفتار زائر موضوع بحث نیست، بلکه باید اماکن زیارتی نیز مورد توجه قرار گیرند و این پرسش مطرح شود که یک مکان زیارتی از منظر حقوقی چه ماهیتی دارد و چه قواعدی بر آن حاکم است.
وی ادامه داد: بنابراین در بحث حقوق زیارت دو حوزه مهم قابل بررسی است؛ نخست، رفتارهای زیارتی و دوم، اماکن زیارتی. در حوزه رفتارهای زیارتی نیز باید بررسی کرد که آیا مجموعه این رفتارها میتواند موضوعی مستقل تحت عنوان حقوق زائر ایجاد کند یا خیر.
حکمتنیا با بیان اینکه این تفکیک در اصطلاحشناسی حقوقی اهمیت زیادی دارد، گفت: در حقوق زیارت، به معنای قواعد مربوط به زیارت، چنین اشکال اصطلاحی وجود ندارد؛ اما در مورد اصطلاح حقوق زائر باید با دقت بیشتری بررسی کرد که آیا اساساً میتوان مجموعهای از حقوق مستقل برای زائر تعریف کرد و این حقوق چه ماهیتی خواهند داشت.
وی افزود: از این منظر، لازم است بحث ماهیتشناسی زیارت، رفتار زیارتی، اماکن زیارتی و سپس حقوق زائر به صورت جداگانه دنبال شود تا اصطلاحات دقیق و قابل استفادهای برای پژوهشهای آینده شکل گیرد.
زیارت دارای ابعاد عبادی، اخلاقی و حقوقی است
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در ادامه با تأکید بر ضرورت شناخت ماهیت زیارت اظهار داشت: هنگامی که درباره چیستی زیارت سخن میگوییم، باید توجه کنیم که زیارت تنها یک موضوع حقوقی نیست؛ بلکه دارای ابعاد عبادی، اخلاقی، معرفتی و حقوقی است.
وی افزود: افزون بر این ابعاد، در برخی موارد با مرتبهای مواجه هستیم که نمیتوان آن را به طور کامل با ادبیات رایج حقوقی و اخلاقی توضیح داد. برخی از تجربهها و مراتب ایمانی و معنوی در حوزهای قرار میگیرند که برای تحلیل آنها نیازمند ادبیات و دستگاه مفهومی دیگری هستیم.
حکمتنیا برای توضیح این مسئله به ماجرای حضرت ابراهیم(ع) و فرزندش اشاره کرد و گفت: در ماجرای ذبح فرزند حضرت ابراهیم(ع)، اگر بخواهیم این رفتار را صرفاً با قواعد معمول اخلاقی و حقوقی تحلیل کنیم، با پرسشهای جدی مواجه خواهیم شد؛ زیرا در اینجا با مرتبهای از ایمان مواجه هستیم که در چارچوبهای متعارف اخلاقی و حقوقی به طور کامل قابل توضیح نیست.
وی ادامه داد: این همان مسئلهای است که در برخی مباحث فلسفی و دینی نیز با عنوان تعلیق اخلاق مطرح شده است؛ یعنی جایی که یک تجربه یا رفتار ایمانی در مرتبهای قرار میگیرد که نمیتوان آن را صرفاً با قواعد معمول اخلاقی توضیح داد.
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی خاطرنشان کرد: این مسئله برای فهم بسیاری از مفاهیم دینی و حتی برخی جریانهای تاریخی اهمیت دارد؛ زیرا در حوزه ایمان، تجربههایی وجود دارد که تحلیل آنها نیازمند توجه به ساحتهای فراتر از اخلاق و حقوق است.
زیارت؛ فراتر از حضور فیزیکی
حکمتنیا در ادامه با اشاره به مفهوم زیارت در فرهنگ دینی اظهار داشت: یکی از نکات مهم در ماهیتشناسی زیارت این است که زیارت را نباید صرفاً حضور فیزیکی در یک مکان دانست.
وی افزود: درک زیارت از زمانی آغاز میشود که انسان تصمیم میگیرد از زندگی عادی خود فاصله بگیرد و به سوی مقصد زیارتی حرکت کند. در گذشته نیز سفر به اماکن زیارتی گاهی ماهها طول میکشید و زائر برای رسیدن به مقصد، از بسیاری از امور زندگی روزمره خود فاصله میگرفت.
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی ادامه داد: در چنین شرایطی، انقطاع از زندگی عادی، تحمل سختیهای مسیر و اشتیاق برای رسیدن به حرم، بخشی از تجربه زیارت محسوب میشد. بنابراین زیارت تنها حضور در نقطهای جغرافیایی نیست، بلکه یک فرآیند معنوی و معرفتی است که از پیش از رسیدن به مقصد آغاز میشود.
وی گفت: در فرهنگ زیارت، این انقطاع و حرکت معنایی اهمیت زیادی دارد و باید در پژوهشهای مربوط به زیارت مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا اگر زیارت را صرفاً یک سفر یا حضور فیزیکی بدانیم، بخش مهمی از حقیقت آن را از دست دادهایم.
زیارت در فرهنگ شیعی، یک فعل معرفتی است
حکمتنیا با اشاره به جایگاه زیارتنامهها در فرهنگ شیعی بیان کرد: یکی از نکاتی که در مطالعه زیارت باید مورد توجه قرار گیرد، این است که زیارت در تفکر شیعی صرفاً ارتباط عاطفی با امام نیست، بلکه یک فعل معرفتی است.
وی افزود: زیارتنامهها مملو از معارف اعتقادی، کلامی، عرفانی و اخلاقی هستند و هنگامی که زائر زیارتنامه را میخواند، در حقیقت مجموعهای از معارف را مرور و نسبت خود را با شخصیت مورد زیارت تعریف میکند.
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با اشاره به زیارت امینالله گفت: در زیارت امینالله، تعبیر امینالله جایگاه مهمی دارد و نشاندهنده یک ادراک اعتقادی و معرفتی درباره جایگاه اهلبیت(ع) است. این مسئله نشان میدهد که زیارتنامه صرفاً متن دعا یا درخواست حاجت نیست، بلکه حامل یک نظام معرفتی است.
وی ادامه داد: همین مسئله را میتوان در زیارت جامعه کبیره نیز مشاهده کرد. در آغاز این زیارت، تعبیر امینالله فی أرضه و حجته بر ارتباط میان اهلبیت(ع)، خداوند و هدایت انسان تأکید دارد و زائر در هنگام زیارت، در حال اظهار و بازخوانی این معارف است.
حکمتنیا خاطرنشان کرد: بنابراین اگر بخواهیم حقیقت زیارت را بشناسیم، باید زیارتنامهها را نیز به عنوان بخشی از فعل زیارت مطالعه کنیم؛ زیرا زیارتنامهها یکی از مهمترین منابع شناخت ماهیت و محتوای زیارت در تفکر شیعی هستند.
زیارت؛ مجموعهای از معرفت، دعا، ذکر و رفتار
وی گفت: ماهیت زیارت را میتوان مجموعهای ترکیبی از معرفت، زیارتنامه، دعا، ذکر، فهم، جهتگیری معنوی و رفتار فیزیکی دانست.
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تصریح کرد: اگر بخواهیم در مورد حقوق زیارت پژوهش کنیم، باید ابتدا این ترکیب را به درستی بشناسیم. پس از ماهیتشناسی زیارت، باید فعل زیارت را تحلیل کنیم و سپس به سراغ رفتارهای زائر و حقوقی برویم که ممکن است از این رفتارها استخراج شود.
وی افزود: این نگاه کمک میکند تا زیارت را از گردشگری جدا کنیم. گردشگری میتواند بخشی از سفر باشد، اما زیارت در فرهنگ دینی دارای معنا و محتوای بسیار گستردهتری است و نمیتوان آن را به گردشگری تقلیل داد.
حکمتنیا تأکید کرد: اگر هدف پژوهشکده زیارت، تعمیق فرهنگ زیارت و تبیین علمی آن باشد، باید لایههای معرفتی، اخلاقی، عرفانی و حقوقی زیارت به صورت دقیق شناسایی و تبیین شود؛ زیرا زیارت یک پدیده چندلایه است و هر یک از این لایهها نیازمند بررسی مستقل و در عین حال مرتبط با سایر ابعاد است.
زیارت؛ فرآیندی از مشاهده تا جهتگیری و عمل
وی اظهار داشت: وقتی یک مقوله را بررسی میکنیم، باید ابتدا مشخص شود که مشاهده ما از آن مقوله چیست و پس از مشاهده چه اتفاقی در ذهن انسان رخ میدهد. بعد از مشاهده، نوعی جهتگیری ذهنی شکل میگیرد و این جهتگیری، در ادامه بر تصمیم و عمل انسان اثر میگذارد.
حکمتنیا افزود: در ادبیات مربوط به رفتار، میتوان این فرآیند را در چهار مرحله مشاهده، جهتگیری، تصمیم و عمل بررسی کرد. بنابراین اگر رفتار زائر را میخواهیم تحلیل کنیم، نباید صرفاً به عمل نهایی او توجه داشته باشیم؛ بلکه باید دید این عمل از چه ادراک و چه جهتگیری ذهنی آغاز شده است.
نوع نگاه زائر، رفتار او را شکل میدهد
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تصریح کرد: در مسئله زیارت، نوع نگاه انسان به زیارت اهمیت اساسی دارد. اگر فرد زیارت را صرفاً یک سفر، تفریح یا فعالیت گردشگری ببیند، طبیعی است که رفتار او نیز متناسب با همین تلقی شکل خواهد گرفت.
وی ادامه داد: اما اگر انسان زیارت را یک عمل عبادی، معرفتی و معنوی بداند، جهتگیری ذهنی او متفاوت خواهد بود و این تفاوت در تصمیم و رفتار او نیز خود را نشان میدهد.
حکمتنیا خاطرنشان کرد: بنابراین یکی از مسائل مهم در حکمرانی زیارت، اصلاح و تعمیق فهم جامعه از زیارت است. نمیتوان صرفاً با وضع مقررات، فرهنگ زیارت را اصلاح کرد؛ زیرا بخشی از رفتار زائر، نتیجه ادراک و نگرش او نسبت به زیارت است.
وی افزود: وقتی منابع معرفتی انسان نسبت به زیارت تغییر کند، جهتگیری او نیز تغییر خواهد کرد و در ادامه، تصمیمها و رفتارهای او متفاوت میشود. از این رو، پژوهش درباره زیارت باید علاوه بر رفتار ظاهری، مبانی معرفتی و ذهنی رفتار زائر را نیز بررسی کند.
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با اشاره به تفاوت نگاه افراد به زیارت گفت: ممکن است دو نفر در یک زمان و مکان واحد به زیارت بروند، اما تجربه و رفتار آنها کاملاً متفاوت باشد؛ زیرا ادراک و جهتگیری ذهنی آنها یکسان نیست.
وی افزود: فردی ممکن است سختی مسیر، شلوغی، خستگی یا امکانات محدود را مانع بداند، اما فرد دیگری همین سختی را بخشی از تجربه زیارت تلقی کند. تفاوت این دو رفتار، از تفاوت در فهم و جهتگیری نسبت به زیارت ناشی میشود.
حکمتنیا برای توضیح این موضوع به نمونهای از تجربه زائران اشاره کرد و گفت: برخی افراد حتی در شرایط سخت سفر و زیارت، تحمل سختی را بخشی از عهد و ارتباط معنوی خود با امام میدانند و همین نگاه باعث میشود که دشواری مسیر برای آنها معنای دیگری پیدا کند.
وی تصریح کرد: بنابراین اگر بخواهیم درباره حقوق زائر و رفتار زائر سخن بگوییم، باید ابتدا بدانیم زائر با چه فهمی وارد این فرآیند شده است. حقوق و مقررات، کف ماجرا هستند؛ اما فهم و جهتگیری معنوی میتواند رفتار زائر را در سطح دیگری قرار دهد.
حکمتنیا با تفکیک میان حقوق و اخلاق اظهار داشت: حقوق معمولاً حداقلهای لازم برای تنظیم رفتار را مشخص میکند. این حداقلها لازم و مهم هستند، اما همه حقیقت رفتار انسانی را دربر نمیگیرند.
وی ادامه داد: در یک تقسیمبندی میتوان گفت حقوق، کف رفتار را مشخص میکند؛ اخلاق در سطحی بالاتر قرار میگیرد و در حوزه دین و معنویت نیز با مراتب دیگری مواجه هستیم که نمیتوان همه آنها را با ادبیات حقوقی توضیح داد.
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی افزود: به همین دلیل، در بحث زیارت نباید انتظار داشته باشیم که همه الزامات و فضائل زیارت را بتوان در قالب حق و تکلیف حقوقی تعریف کرد. بخشی از رفتارها اساساً در حوزه اخلاق قرار میگیرند و برخی نیز دارای مرتبهای فراتر از اخلاق و حقوق هستند.
وی خاطرنشان کرد: برای نمونه، در برخی ادعیه و زیارتها، انسان صرفاً از خداوند درخواست انجام یک تکلیف نمیکند، بلکه درخواست میکند معرفتی در او ایجاد شود تا بتواند اقتضائات مقام و موقعیت خود را درک کند. این سطح از رابطه، با یک تکلیف ساده حقوقی یا فقهی متفاوت است.
رساله حقوق امام سجاد(ع) و ضرورت توجه به مراتب فراتر از حقوق
حکمتنیا با اشاره به رساله حقوق امام زینالعابدین(ع) گفت: در رساله حقوق امام سجاد(ع) با مفاهیمی مواجه هستیم که نمیتوان همه آنها را در قالب اصطلاحات متعارف حقوقی یا فقهی محدود کرد.
وی افزود: برای مثال، در ادعیه امام سجاد(ع) درباره رابطه انسان با پدر و مادر، مسئله تنها انجام یک وظیفه حقوقی یا اخلاقی نیست، بلکه سخن از معرفت و درک جایگاه این رابطه است.
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی ادامه داد: انسان ممکن است از نظر فقهی موظف باشد به پدر و مادر خود خدمت کند، اما در مرتبهای بالاتر، مسئله این است که انسان این خدمت را چگونه بفهمد و چه نسبتی با آن برقرار کند.
وی تصریح کرد: ممکن است کسی وظیفه خود را انجام دهد، اما در ذهن خود دائماً آن را محاسبه کند و برای هر خدمت، ارزش و هزینهای تعیین کند؛ در حالی که در ادبیات دینی، مرتبه بالاتر این است که انسان حتی خدمت خود را نبیند و آن را در برابر عظمت رابطه با پدر و مادر ناچیز بداند.
زیارت نیز دارای مراتب اخلاقی و معنوی است
حکمتنیا بیان کرد: همین منطق را میتوان در حوزه زیارت نیز دنبال کرد. ممکن است برای زائر مجموعهای از حقوق و تکالیف تعریف شود، اما این حقوق و تکالیف تنها بخشی از حقیقت رفتار زیارتی هستند.
وی افزود: در اخلاق زیارت، باید پرسید رابطه زائر با خودش، با سایر زائران، با خادمان، با مکان زیارتی و با شخصیت مورد زیارت چگونه باید باشد. این پرسشها بخشی از اخلاق زیارت را شکل میدهند و نمیتوان همه آنها را صرفاً با مقررات حقوقی پاسخ داد.
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تأکید کرد: اگر در یک مکان زیارتی، زائر فقط به این فکر کند که چه حقی دارد و چه چیزی را میتواند مطالبه کند، بخش مهمی از فرهنگ زیارت نادیده گرفته میشود. در کنار حق، باید اخلاق، ادب، معرفت و حرمت نیز مورد توجه قرار گیرد.
هویت مکان زیارتی باید در حکمرانی مورد توجه قرار گیرد
وی در ادامه به موضوع اماکن زیارتی پرداخت و اظهار داشت: یکی از مسائل مهم در حقوق زیارت، شناخت ماهیت و هویت مکان زیارتی است. یک مکان زیارتی صرفاً یک ساختمان نیست؛ بلکه دارای هویت خاصی است که باید در سیاستگذاری و مدیریت آن مورد توجه قرار گیرد.
حکمتنیا گفت: اگر مکان زیارتی را تنها از منظر معماری، گردشگری یا میراث تاریخی ببینیم، بخشی از هویت آن را نادیده گرفتهایم. این مکان باید با توجه به وجه زیارتی خود تحلیل شود.
وی افزود: در بسیاری از بناهای زیارتی، معماری، کاشیکاری، کتیبهها و دیگر عناصر هنری، حاصل ترکیب عشق، معرفت و باور دینی هستند. بنابراین نمیتوان این عناصر را صرفاً به عنوان آثار هنری و گردشگری دید و از معنای زیارتی آنها غفلت کرد.
استاد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تصریح کرد: وقتی هویت زیارتی مکان شناخته شد، این هویت برای خود اقتضائات حقوقی ایجاد میکند و باید در مدیریت، برنامهریزی و تنظیم روابط در آن مکان مورد توجه قرار گیرد.
شهر زیارتی نیز دارای هویت ویژه است
حکمتنیا با اشاره به مفهوم شهر زیارتی بیان کرد: همانگونه که مکان زیارتی دارای هویت است، شهر زیارتی نیز باید دارای هویت زیارتی تعریفشده باشد.
وی ادامه داد: در حکمرانی شهرهای زیارتی باید مشخص شود که هویت زیارتی شهر چیست و چه الزامات و اقتضائاتی دارد. نمیتوان شهر زیارتی را دقیقاً با همان الگوی یک شهر گردشگری یا یک شهر عادی مدیریت کرد.
وی افزود: اگر شهر زیارتی هویت ویژهای دارد، این هویت باید در سیاستهای شهری، معماری، خدمات، حملونقل، مدیریت جمعیت زائران و سایر حوزههای مرتبط مورد توجه قرار گیرد.
حکمتنیا خاطرنشان کرد: بازتعریف هویت زیارتی شهرهایی مانند مشهد میتواند یکی از موضوعات مهم پژوهشی باشد؛ زیرا این هویت بر بسیاری از مسائل حقوقی و مدیریتی شهر اثر میگذارد.
ضرورت تعمیق فرهنگ زیارت
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در پایان این بخش تأکید کرد: اگر قرار است پژوهش درباره زیارت به تولید دانش و حکمرانی مطلوب منجر شود، باید از ظاهر رفتارها عبور کرد و به مبانی و لایههای عمیقتر زیارت رسید.
وی افزود: ماهیتشناسی زیارت، تحلیل فعل زیارت، شناخت هویت اماکن زیارتی، بررسی رفتار زائر و سپس تبیین حقوق زائر، مجموعهای به هم پیوسته را تشکیل میدهند و هر کدام باید در جایگاه خود مورد مطالعه قرار گیرند.
وی اظهار داشت: در بحث حقوق زائر، باید ابتدا مشخص کنیم که با چه نوع حقی مواجه هستیم؛ زیرا در ادبیات حقوق عمومی و بینالمللی، حق زائر میتواند در چارچوب آزادی عبادت و آزادی زیارت بررسی شود، اما این مفهوم با آنچه در فقه به عنوان حق مطرح میشود، الزاماً یکسان نیست.
حکمتنیا افزود: اگر زائر دارای آزادی زیارت است، دیگران نباید مانع استفاده او از این آزادی شوند. بنابراین یکی از ابعاد حق زائر این است که بتواند آزادانه به زیارت بپردازد و دیگران نیز حق او را برای زیارت نقض نکنند.
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تصریح کرد: آزادی زیارت به این معنا نیست که فرد میتواند بدون هیچ محدودیتی رفتار کند؛همانگونه که در سایر آزادیها نیز وجود حق با ممنوعیت سوءاستفاده از آن همراه است، در زیارت نیز زائر نباید از آزادی خود به گونهای استفاده کند که مانع حقوق دیگران شود.
وی ادامه داد: بنابراین در تحلیل حقوق زائر باید هم موضوع ممانعت از زیارت و هم مسئله سوءاستفاده از حق مورد توجه قرار گیرد. فرد حق دارد زیارت کند، اما این حق نباید موجب تضییع حقوق دیگر زائران یا ایجاد اختلال در نظم عمومی شود.
حکمتنیا خاطرنشان کرد: این موضوع نشان میدهد که حقوق زائر تنها به رابطه میان زائر و دولت محدود نمیشود، بلکه روابط میان زائران و همچنین رابطه زائر با مکان زیارتی نیز در این بحث اهمیت دارد.
وی با اشاره به تقسیمبندی حقوق مثبت و منفی گفت: هنگامی که حق را نسبت به دولت بررسی میکنیم، باید ببینیم دولت چه وظیفهای برعهده دارد. اگر وظیفه دولت، عدم مداخله و فراهم کردن امکان استفاده آزادانه از زیارت باشد، با جنبهای از حق منفی مواجه هستیم.
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی افزود: در مقابل، اگر برای دولت وظیفه تأمین امکانات، خدمات و منابع برای تحقق زیارت تعریف شود، موضوع به حق مثبت نزدیک خواهد شد.
وی ادامه داد: این مسئله در حوزه زیارت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا باید مشخص شود دولت در برابر زیارت چه وظایفی دارد و کدام وظایف از جنس عدم مداخله و کدام از جنس حمایت و تأمین است.
حکمتنیا تصریح کرد: برای مثال، فراهم کردن امنیت زائران و ایجاد شرایط مناسب برای استفاده آزادانه از زیارت را میتوان در چارچوب وظایف عمومی دولت بررسی کرد؛ اما اینکه آیا دولت موظف است با استفاده از منابع عمومی هزینه زیارت گروهی از مردم را تأمین کند، نیازمند بحث فقهی و حقوقی جداگانه است.
وی با طرح این پرسش که آیا زیارت صرفاً دارای حق منفی است یا میتوان برای آن جنبههای مثبت نیز قائل شد، اظهار داشت: این موضوع نیازمند بررسی دقیق است و نمیتوان به صورت کلی برای همه انواع زیارت یک حکم واحد صادر کرد.
حکمتنیا افزود: در برخی موارد، ممکن است ارزش دینی یک عمل به گونهای باشد که برای حکومت یا جامعه تکالیفی ایجاد کند، اما باید مشخص شود که این تکلیف از چه مبنایی ناشی میشود و آیا میتوان آن را به عنوان حق زائر تعریف کرد یا خیر.
وی با اشاره به مسئله حج گفت: در مورد حج، بحثهای خاصی وجود دارد و اگر شرایطی پیش بیاید که انجام حج به طور کامل متوقف شود، ممکن است از منظر فقهی و دینی، بحث وظیفه حکومت و جامعه نسبت به فراهم کردن امکان آن مطرح شود؛ اما نمیتوان بدون بررسی مبانی، همین حکم را به تمام اماکن و سفرهای زیارتی تعمیم داد.
زیارت میتواند موضوع عمل حقوقی قرار گیرد
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در ادامه با اشاره به نذر و وقف بیان کرد: زیارت علاوه بر اینکه میتواند موضوع حق و آزادی قرار گیرد، میتواند موضوع اعمال حقوقی نیز باشد.
وی افزود: برای نمونه ممکن است فردی برای زیارت نذر کند یا مالی را برای زائران یا اماکن زیارتی وقف کند. در چنین مواردی باید آثار حقوقی نذر و وقف به صورت مستقل مورد بررسی قرار گیرد.
حکمتنیا تصریح کرد: در نذر، فرد ممکن است مالی را برای یک امر زیارتی اختصاص دهد و گروهی نیز از آن منتفع شوند، اما صرف منتفع بودن به این معنا نیست که شخص منتفع الزاماً دارای حق حقوقی قابل مطالبه است.
وی ادامه داد: میان منتفع بودن و ذیحق بودن باید تفکیک کرد. ممکن است فردی از یک نذر بهرهمند شود، اما این منفعت به خودی خود حق قابل مطالبهای برای او ایجاد نکند.
تفاوت نذر و وقف در ایجاد حق
حکمتنیا با اشاره به تفاوت نذر و وقف اظهار داشت: در نذر، اگر فرد به نذر خود عمل نکند، ممکن است از منظر دینی و تکلیفی مسئول باشد و موضوع امر به معروف و نهی از منکر نیز مطرح شود، اما این مسئله لزوماً به معنای ایجاد یک حق حقوقی قابل مطالبه برای منتفع نیست.
وی افزود: در وقف، وضعیت متفاوت است و باید نوع وقف را نیز مشخص کرد؛ زیرا وقف ممکن است خاص، عام یا وقف بر جهت باشد و وضعیت حقوقی افراد و نهادهای مرتبط با آن، بر اساس نوع وقف متفاوت خواهد بود.
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی ادامه داد: در برخی انواع وقف ممکن است موقوفعلیه دارای حق مشخصی باشد و در برخی موارد، منفعت وقف برای یک جهت عمومی در نظر گرفته شده باشد. بنابراین نمیتوان درباره همه وقفهای مرتبط با زیارت یک حکم واحد صادر کرد.
حق زائر؛ مفهومی نیازمند اصطلاحشناسی دقیق
وی با تأکید بر ضرورت اصطلاحشناسی دقیق گفت: در ادبیات حقوقی، ممکن است از حقوق زائر سخن گفته شود، اما باید مشخص شود این حق دقیقاً از چه جنسی است و چه آثاری بر آن مترتب میشود.
حکمتنیا افزود: در حقوق، حق دارای مؤلفههای مختلفی است و میتوان از مطالبه، مسئولیت، قدرت و آزادی به عنوان چهار هسته مهم در تحلیل حق یاد کرد.
وی ادامه داد: بنابراین وقتی از حق زائر سخن میگوییم، باید مشخص کنیم که آیا زائر میتواند چیزی را مطالبه کند، آیا در برابر حقی که برای او تعریف شده مسئولیتی نیز دارد، آیا قدرت و اختیار خاصی برای او ایجاد میشود یا اینکه صرفاً آزادی انجام زیارت برای او به رسمیت شناخته شده است.
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تصریح کرد: این تفکیک کمک میکند تا از توسعه بیضابطه مفهوم حق جلوگیری شود و هر نوع منفعت یا آزادی، بدون بررسی مبنای حقوقی، حق نامیده نشود.
تفاوت حق در فقه و حقوق
حکمتنیا با اشاره به تفاوت کاربرد واژه حق در فقه و حقوق گفت: در فقه، حق در مواردی دارای ویژگیهایی مانند قابلیت اسقاط یا اعراض است و با حق در ادبیات حقوق عمومی و معاصر تفاوتهایی دارد.
وی افزود: در برخی موارد، آنچه در فقه حکم نامیده میشود، در ادبیات حقوقی ممکن است در قالب حق تحلیل شود؛ بنابراین در پژوهش حقوق زائر باید مراقب باشیم که مفاهیم فقهی و حقوقی بدون تفکیک در یکدیگر ادغام نشوند.
حکمتنیا خاطرنشان کرد: ممکن است آزادی زیارت در ادبیات حقوقی حق تلقی شود، اما همین موضوع در ادبیات فقهی با تعبیر دیگری مورد تحلیل قرار گیرد. این تفاوت اصطلاحی باید در پژوهشها به طور دقیق مورد توجه قرار گیرد.
حق زائر همیشه به معنای مطالبهگری نیست
وی با بیان اینکه حق زائر در همه موارد به معنای امکان مطالبه حقوقی نیست، اظهار داشت: ممکن است زائر در یک موضوع دارای آزادی باشد، اما این آزادی الزاماً به معنای آن نیست که بتواند از دولت یا شخص دیگری مطالبهای مشخص داشته باشد.
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی افزود: در برخی موارد ممکن است حمایت از زائر از طریق تکالیف عمومی، ارزشهای دینی یا قواعد اخلاقی انجام شود و نباید همه این موارد را به عنوان حق مطالبهپذیر تعریف کرد.
وی ادامه داد: بنابراین در تدوین نظام حقوق زائر، باید میان حق قابل مطالبه، آزادی، تکلیف، منفعت، ارزش و مسئولیت تفکیک صورت گیرد.
حقوق زائر در کنار مسئولیت او معنا پیدا میکند
حکمتنیا با تأکید بر اینکه زائر در کنار برخورداری از حقوق، دارای مسئولیتهایی نیز هست، گفت: زائر حق زیارت دارد، اما در برابر دیگر زائران، مکان زیارتی و نظم عمومی نیز مسئولیتهایی دارد.
وی افزود: نمیتوان حقوق زائر را بدون توجه به حقوق دیگران تعریف کرد. آزادی زیارت زمانی معنا پیدا میکند که استفاده یک فرد از این آزادی، مانع استفاده دیگران نشود.
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تصریح کرد: از همین رو، در تدوین قواعد حقوق زیارت باید مجموعه روابط زائر با دولت، سایر زائران، متولیان اماکن زیارتی و خود مکان زیارتی مورد توجه قرار گیرد.
وی تأکید کرد: برای رسیدن به یک نظام جامع حقوق زائر، باید ابتدا مفهوم حق و عناصر آن روشن شود، سپس آزادی زیارت، تکالیف دولت، مسئولیت زائر، حقوق دیگر زائران، نذر و وقف و جایگاه اماکن زیارتی در این نظام مورد بررسی قرار گیرد.
حکمتنیا خاطرنشان کرد: تنها پس از این تفکیکها میتوان به یک چارچوب منسجم برای حقوق زائر دست یافت؛ چارچوبی که هم با مبانی فقهی سازگار باشد و هم بتواند در ادبیات حقوق عمومی و حکمرانی زیارت مورد استفاده قرار گیرد.
رساله حقوق امام سجاد(ع)؛ گامی فراتر از ادبیات فقه و حقوق
وی با تبیین نسبت میان ادبیات دینی، فقه، حقوق و اخلاق اظهار داشت: در منابع دینی با نوعی ادبیات درباره حق مواجه هستیم که نه دقیقاً در چارچوب فقه قرار میگیرد و نه میتوان آن را با اصطلاحات متعارف حقوقی به طور کامل توضیح داد.
وی با اشاره به رساله حقوق امام زینالعابدین(ع) افزود: رساله حقوق امام سجاد(ع) نمونه مهمی از این ادبیات است؛ زیرا آنچه در این رساله درباره حقوق مختلف انسان مطرح شده، صرفاً مجموعهای از قواعد حقوقی به معنای رایج نیست، بلکه به ساختار رشد، تعالی و کمال انسان نیز ارتباط پیدا میکند.
حکمتنیا تصریح کرد: برای فهم این نوع ادبیات باید ابتدا تصویری که از انسان ارائه میشود مورد توجه قرار گیرد. اگر انسان را موجودی در مسیر رشد و کمال بدانیم، مجموعهای از حقوق و مسئولیتها نیز متناسب با این مسیر برای او قابل تعریف خواهد بود.
وی ادامه داد: در رساله حقوق، برای اعضا و ابعاد مختلف وجود انسان، مانند حق دست، حق چشم، حق پا و دیگر موارد سخن گفته شده است و این موضوع را میتوان از منظرهای مختلف تحلیل کرد.
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی افزود: یک احتمال این است که این تفکیکها ناظر به ساختار وجودی انسان و مسئولیتهایی باشد که هر بخش از وجود انسان برعهده دارد؛ زیرا در نگاه دینی، انسان در قیامت نسبت به عملکرد خود پاسخگو است و حتی اعضای بدن او نیز میتوانند نسبت به اعمال انسان شهادت دهند.
وی خاطرنشان کرد: بنابراین باید بررسی کرد که آیا زبان رایج حقوق و اخلاق، توانایی توضیح کامل این نوع رابطه میان انسان، اعضای بدن، مسئولیت و کمال را دارد یا اینکه برای آن به ادبیات دیگری نیاز داریم.
حکمتنیا با طرح مفهوم تعلیق اصطلاحات بیان کرد: همانگونه که در برخی مباحث از تعلیق اخلاق سخن گفته میشود، در اینجا نیز میتوان از نوعی تعلیق الفاظ و اصطلاحات سخن گفت؛ یعنی مفهومی وجود دارد که واژگان رایج فقهی و حقوقی برای بیان کامل آن کفایت نمیکنند.
وی افزود: این مسئله در پژوهشهای مربوط به حقوق دینی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اگر بدون دقت، مفاهیم دینی را در قالب اصطلاحات حقوقی موجود قرار دهیم، ممکن است بخشی از معنای اصلی آنها از بین برود.
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تأکید کرد: بنابراین اصطلاحسازی در این حوزه اهمیت دارد و پژوهشگر باید پیش از استفاده از یک واژه، نسبت آن را با معنای فقهی، حقوقی، اخلاقی و دینی آن مشخص کند.
اخلاق زیارت؛ حوزهای فراتر از تکلیف حقوقی
وی در ادامه به اخلاق زیارت پرداخت و اظهار داشت: وقتی از اخلاق زیارت سخن میگوییم، باید مجموعه روابطی را که زائر با خود، دیگران، مکان زیارتی و شخصیت مورد زیارت دارد، مورد بررسی قرار دهیم.
حکمتنیا افزود: رفتار زائر با دیگر زائران، رعایت آرامش، توجه به حرمت مکان زیارتی و نحوه مواجهه با شخصیت مورد زیارت، همگی بخشی از اخلاق زیارت هستند و نمیتوان همه آنها را صرفاً در قالب حقوق و تکالیف قانونی تعریف کرد.
وی ادامه داد: ممکن است قانون حداقل رفتاری را تعیین کند، اما اخلاق از انسان چیزی فراتر از حداقل میخواهد. در زیارت نیز این تفاوت بسیار مهم است؛ زیرا ممکن است رفتاری از نظر حقوقی ممنوع نباشد، اما با ادب و اخلاق زیارت سازگار نباشد.
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با اشاره به برخی آیات و ادعیه اظهار داشت: در ادبیات دینی، حتی نحوه سخن گفتن با خداوند نیز دارای آداب و اقتضائاتی است و این مسئله نشان میدهد که در رابطه انسان با امر قدسی، صرف انجام یک عمل یا بیان یک درخواست کافی نیست.
وی افزود: در برخی آیات قرآن، نحوه درخواست و سخن گفتن با خداوند نشاندهنده رعایت ادب در مقام الهی است و این موضوع میتواند در تحلیل اخلاق زیارت نیز مورد استفاده قرار گیرد.
حکمتنیا تصریح کرد: زائر نیز باید بداند که وارد چه فضایی شده و با چه مقام و شخصیتی مواجه است. بنابراین زیارت علاوه بر قواعد حقوقی، دارای آداب و اخلاقی است که باید در فرهنگ عمومی جامعه نهادینه شود.
وی با اشاره به تجربه زیارت امام رضا(ع) گفت: گاهی در ذهن زائر، زیارت به این معنا تقلیل پیدا میکند که انسان حاجتی دارد و از امام درخواست میکند که آن را برآورده کند؛ در حالی که رابطه زیارت بسیار عمیقتر از این است.
حکمتنیا ادامه داد: زائر ممکن است از امام درخواست نشانهای برای برآورده شدن حاجت خود داشته باشد، اما باید توجه کند که در رابطه با امر قدسی، مسئله فقط دریافت یک پاسخ فوری نیست، بلکه نوع مواجهه انسان، ظرفیت او برای دریافت و فهم نشانهها و رعایت اقتضائات این رابطه نیز اهمیت دارد.
وی افزود: گاهی انسان حتی باید از خداوند بخواهد که با توجه به ظرفیت او با وی رفتار کند؛ زیرا ممکن است انسان توان تحمل برخی تجربهها یا نشانهها را نداشته باشد. این مسائل در سطحی فراتر از حقوق و تکالیف عادی قرار میگیرد.
ضرورت توجه به ظرفیت معنوی زائر
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی خاطرنشان کرد: در تجربه زیارت، ظرفیت معنوی انسان اهمیت زیادی دارد. هر فرد متناسب با درک، معرفت و ظرفیت خود، تجربه متفاوتی از زیارت خواهد داشت.
وی گفت: از این منظر، نمیتوان برای همه زائران صرفاً یک الگوی رفتاری تعیین کرد و انتظار داشت که حقیقت زیارت در همان الگو خلاصه شود. بخشی از زیارت به رشد و ارتقای درونی انسان مربوط است.
حکمتنیا افزود: این مسئله نشان میدهد که حکمرانی زیارت نیز نباید فقط به تنظیم رفتارهای بیرونی محدود شود، بلکه باید زمینه تعمیق معرفت، فرهنگ زیارت و ارتقای کیفیت تجربه معنوی زائر را فراهم کند.
نسبت حکمرانی زیارت با فرهنگسازی
وی با تأکید بر ضرورت فرهنگسازی اظهار داشت: اگر هدف ما ارتقای فرهنگ زیارت است، باید پژوهشهای مربوط به زیارت به سمت شناخت لایههای عمیق این پدیده حرکت کند.
حکمتنیا افزود: پژوهشکدههای فعال در حوزه زیارت میتوانند با مطالعه ماهیت زیارت، زیارتنامهها، رفتار زائر، هویت اماکن زیارتی و شهرهای زیارتی، به تولید یک ادبیات علمی منسجم در این زمینه کمک کنند.
وی تصریح کرد: زیارت نباید در حد یک فعالیت گردشگری یا حتی صرفاً یک رفتار عبادی باقی بماند؛ بلکه باید ابعاد معرفتی، اخلاقی، اجتماعی و حقوقی آن نیز مورد توجه قرار گیرد.
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی گفت: برای فهم حقوق زائر، باید مجموعهای از مفاهیم را در کنار یکدیگر دید؛ ماهیت زیارت، فعل زیارت، رفتار زائر، هویت مکان زیارتی، اخلاق زیارت، آزادی زیارت، حقوق زائر و مسئولیتهای او.
وی ادامه داد: اگر یکی از این عناصر نادیده گرفته شود، تصویری ناقص از حقوق زیارت به دست خواهد آمد. بنابراین حقوق زائر باید در منظومهای گستردهتر از حقوق صرف مورد بررسی قرار گیرد.
حکمتنیا تأکید کرد: پژوهش در حوزه حقوق زیارت نیازمند اصطلاحشناسی دقیق و تفکیک میان مفاهیم فقهی، حقوقی، اخلاقی و معرفتی است و در نهایت باید به چارچوبی برسیم که بتواند هم حقیقت زیارت را حفظ کند و هم برای حکمرانی شهرها و اماکن زیارتی قابل استفاده باشد.
حکمرانی زیارت نیازمند توجه همزمان به حق زائر و هویت زیارتی است
وی اظهار داشت: اگر بخواهیم درباره حقوق زیارت به صورت دقیق پژوهش کنیم، باید ابتدا ماهیت زیارت را بشناسیم و سپس فعل زیارت، رفتار زائر، هویت اماکن زیارتی، حقوق زائر و در نهایت الزامات حقوقی و اخلاقی این حوزه را بررسی کنیم.
حکمتنیا با بیان اینکه نباید همه مسائل زیارت را به حقوق تقلیل داد، افزود: حقوق تنها بخشی از منظومه زیارت است. حقوق میتواند حداقلهای لازم برای تنظیم روابط را مشخص کند، اما اخلاق، معرفت و مراتب معنوی، حوزههای گستردهتری را دربرمیگیرند.
وی تصریح کرد: اگر بخواهیم همه رفتارهای مطلوب در زیارت را با قانون و حقوق تنظیم کنیم، بخش مهمی از حقیقت زیارت نادیده گرفته خواهد شد؛ زیرا بسیاری از رفتارهای ارزشمند زائر، نه از ترس قانون، بلکه از معرفت، ایمان، ادب و احساس حرمت ناشی میشود.
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی ادامه داد: بنابراین در حکمرانی زیارت باید جایگاه هر یک از حقوق، اخلاق، فرهنگ، معرفت و ارزشهای دینی مشخص باشد و نباید یکی از این حوزهها جایگزین دیگری شود.
وی خاطرنشان کرد: نقطه آغاز این پژوهش، ماهیتشناسی زیارت است. باید بدانیم زیارت در فرهنگ شیعی دقیقاً چه معنایی دارد و چه مؤلفههایی آن را تشکیل میدهد.
حکمتنیا افزود: پس از آن باید فعل زیارت را تحلیل کنیم؛ یعنی ببینیم زائر چه میکند، این رفتار از چه ادراکی ناشی میشود و چه رابطهای با معرفت، دعا، زیارتنامه، ذکر و حضور فیزیکی دارد.
وی ادامه داد: مرحله بعد، بررسی هویت مکان زیارتی است؛ زیرا زائر در یک فضای عادی حضور پیدا نمیکند، بلکه وارد مکانی میشود که دارای هویت، حرمت و اقتضائات خاص است.
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با تأکید بر اهمیت هویت زیارتی گفت: وقتی هویت یک مکان زیارتی به درستی شناخته شد، این هویت باید در سیاستگذاری و مدیریت آن مکان مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: اگر یک مکان زیارتی صرفاً با معیارهای گردشگری، اقتصادی یا معماری مورد ارزیابی قرار گیرد، ممکن است هویت اصلی آن تحت تأثیر قرار گیرد.
حکمتنیا تصریح کرد: شهر زیارتی نیز باید بر اساس هویت زیارتی خود مدیریت شود. برای نمونه، در شهرهایی مانند مشهد که مقصد میلیونها زائر هستند، باید مشخص شود هویت زیارتی شهر چه اقتضائاتی برای مدیریت شهری، خدمات، حملونقل، معماری، فضاهای عمومی و حتی رفتار اجتماعی ایجاد میکند.
وی ادامه داد: بازتعریف هویت زیارتی شهر میتواند یکی از موضوعات مهم پژوهشی باشد و لازم است ابعاد حقوقی این هویت نیز مورد مطالعه قرار گیرد.
حکمتنیا با اشاره به رابطه میان حقوق زائر و حقوق دیگران اظهار داشت: حق زیارت نمیتواند به معنای آزادی مطلق باشد. زائر در کنار برخورداری از حق و آزادی زیارت، نسبت به دیگر زائران، خادمان، متولیان اماکن زیارتی و فضای عمومی نیز مسئولیت دارد.
وی افزود: اگر فردی از آزادی خود به نحوی استفاده کند که مانع زیارت دیگران شود یا نظم و آرامش مکان زیارتی را مختل کند، نمیتوان رفتار او را صرفاً با استناد به آزادی زیارت توجیه کرد.
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تصریح کرد: از همین رو، در تدوین حقوق زائر باید همزمان حقوق فرد، حقوق دیگران و الزامات مکان زیارتی مورد توجه قرار گیرد.
وی در ادامه با اشاره به وظایف دولت گفت: یکی از مسائل مهم در حکمرانی زیارت این است که مشخص شود دولت در برابر زائر چه وظایفی دارد.
حکمتنیا افزود: بخشی از وظایف دولت میتواند در حوزه امنیت، نظم، فراهم کردن امکان استفاده آزادانه از زیارت و جلوگیری از ممانعت از این آزادی تعریف شود.
وی ادامه داد: اما در خصوص وظایف مثبت دولت، مانند تأمین منابع مالی، ایجاد امکانات ویژه یا حمایت مستقیم از سفرهای زیارتی، باید مبنای فقهی و حقوقی هر مورد به صورت جداگانه بررسی شود.
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی خاطرنشان کرد: نمیتوان صرفاً با عنوان حق زائر، تمام وظایف ممکن را بر عهده دولت گذاشت؛ بلکه باید مشخص شود هر تکلیف از چه مبنایی ناشی میشود و آیا این تکلیف واقعاً یک حق قابل مطالبه برای زائر ایجاد میکند یا خیر.
حکمتنیا با تأکید بر اهمیت اصطلاحشناسی بیان کرد: در پژوهش حقوق زائر باید میان حق، حکم، تکلیف، آزادی، منفعت و ارزش تفاوت گذاشت.
وی افزود: ممکن است زائر از یک امکان یا خدمت بهرهمند شود، اما این بهرهمندی لزوماً به معنای داشتن یک حق قابل مطالبه نیست.
وی ادامه داد: همچنین ممکن است یک رفتار از نظر دینی ارزشمند باشد و ترک آن موجب مسئولیت اخلاقی یا شرعی شود، اما نتوان آن را در قالب حق حقوقی تعریف کرد.
حکمتنیا تصریح کرد: اگر این مفاهیم از یکدیگر تفکیک نشوند، در تدوین نظام حقوق زائر با ابهام مواجه خواهیم شد و ممکن است اصطلاحات حقوقی برای بیان مفاهیم دینی به کار گرفته شوند، بدون آنکه معنای دقیق آنها روشن باشد.
نذر و وقف؛ نمونهای از تفاوت میان منفعت و حق
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در ادامه با اشاره به نذر و وقف گفت: در موضوع نذر ممکن است زائران یا اماکن زیارتی از یک اقدام خیرخواهانه منتفع شوند، اما این منفعت به خودی خود به معنای ایجاد حق قابل مطالبه نیست.
وی افزود: در وقف، با توجه به نوع وقف، ممکن است وضعیت متفاوت باشد و باید میان وقف عام، وقف خاص و وقف بر جهت تفکیک صورت گیرد.
حکمتنیا ادامه داد: بنابراین در پژوهش حقوق زیارت، نذر و وقف باید هم از منظر فقهی و هم از منظر حقوقی بررسی شوند و آثار هر یک به صورت دقیق مشخص شود.
زیارت؛ یک عمل اجتماعی نیز هست
وی با تأکید بر اینکه زیارت تنها یک تجربه فردی نیست، اظهار داشت: زیارت علاوه بر ابعاد فردی و معنوی، یک عمل اجتماعی نیز هست و در آن روابط متعددی میان افراد شکل میگیرد.
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی افزود: زائر با زائر دیگر، با خادم، با مدیران و متولیان مکان زیارتی، با ساکنان شهر زیارتی و با مجموعههای خدماتی ارتباط پیدا میکند و همین روابط، موضوعات مختلف حقوقی و اخلاقی ایجاد میکنند.
وی تصریح کرد: از این منظر، حقوق زیارت میتواند حوزهای گسترده باشد که تنها به حق فرد برای ورود به یک مکان و انجام زیارت محدود نمیشود.
ضرورت تولید ادبیات علمی در حوزه حقوق زیارت
حکمتنیا با تأکید بر ضرورت انجام مطالعات بنیادی در این حوزه گفت: اگر قرار است حکمرانی زیارت بر پایه دانش و پژوهش شکل بگیرد، باید ادبیات علمی آن نیز تولید شود.
وی افزود: اصطلاحات، مفاهیم و چارچوبهای مورد استفاده در حقوق زیارت باید به صورت دقیق تعریف شوند تا پژوهشگران بتوانند در یک زبان مشترک درباره این موضوع گفتوگو کنند.
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی خاطرنشان کرد: یکی از مسائل مهم در این زمینه، تولید ادبیاتی است که بتواند میان فقه، حقوق، اخلاق، عرفان، جامعهشناسی و مطالعات زیارت ارتباط برقرار کند.
وی گفت: حکمرانی زیارت باید از شناخت حقیقت زیارت آغاز شود، نه از وضع مقررات. ابتدا باید ماهیت زیارت و فعل زیارت روشن شود، سپس هویت اماکن و شهرهای زیارتی مورد توجه قرار گیرد و در مرحله بعد، حقوق و مسئولیتهای زائر و سایر کنشگران مشخص شود.
حکمتنیا تأکید کرد: در این مسیر باید میان حقوق و اخلاق، حق و حکم، آزادی و تکلیف، منفعت و حق قابل مطالبه تفکیک صورت گیرد تا بتوان به یک نظام منسجم و قابل دفاع در حوزه حقوق زیارت دست یافت.
وی افزود: هدف نهایی از این مطالعات باید آن باشد که زیارت، در عین حفظ هویت دینی و معنوی خود، از منظر حقوقی و مدیریتی نیز به صورت دقیق و علمی مورد حمایت قرار گیرد.
انتهای پیام/
استاد گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی؛
حکمرانی زیارت باید از شناخت حقیقت زیارت آغاز شود/ حقوق زائر تنها بخشی از منظومه حکمرانی زیارت است
حوزه/ حکمتنیا با تأکید بر اینکه حقوق زائر تنها بخشی از منظومه حکمرانی زیارت است، گفت: حکمرانی زیارت باید از شناخت حقیقت و ماهیت زیارت آغاز شود و در ادامه، ابعاد معرفتی، عبادی، اخلاقی، اجتماعی و حقوقی زیارت، هویت اماکن زیارتی و حقوق و مسئولیتهای زائر مورد توجه قرار گیرد.
نظر شما