فقه پویا و نیازهای فراروی جامع

خبرگزاری حوزه | عصر کنونی و با شتاب گرفتن تحولات در حوزه‌های گوناگون بشری مانند حوزه‌های تکنولوژیک، زیست شناختی و اقتصادی چالش جدیدی پیش روی صاحبان ایده و نظام پرداز در حوزه‌های یاد شده دیگر مقوله‌های جدید التأسیس ایجاد شده است و این پرسش به تبع آن با چالش‌های نو مطرح می‌شود که چگونه می‌توان قوانین الهی و احکام شرعی سنتی رابا واقعیت های نوین تطبیق نمود؟ در این نوشتار بر آن شدیم تا به نحو اجمال و با هدف ضرورت فقه پویا بر اساس روش تحلیلی که در محتوای این پروهش خواهد آمد ثابت می شود که فقه نباید به معنای تغییر اصول،بلکهباید به معنای بازخوانی مصادیق باشد.یافته های پژوهش پیش روی مخاطب گرامی بر این است که بدون وجود یک فقهِ پاسخگویِ فراروی،شکاف میان(احکام الهی)،(اخلاق دینی)و(رفتاربشری)عمیق ترشده و منجر به بی تفاوتی جامعه نسبت به آنوزه های وحیانی خواهدشد.

مقدمه

از منظر لغویون (فقه)به معنای(فهم عمیق)است.البته این کلمه در لغت،مطلق فهم نیست،بلکه موشکافی و ریزبینی و فهم دقیق را(فقه)می گویند.(۱)

فقه در طول تاریخ،همواره نقشی فراتر از یک مجموعه خشک از قوانین را ایفاکرده و به عنوان (نظام مدیریتِ اجتماعی)عمل نموده استو با این حال،گذار از دوران پیشامدرن به دوران مدرن و اکنون به پسامدرن،مفاهیم بنیادین هستی را دگرگون کرده است.

پرسش اصلی این است:آیا فقه در برابر چالشهایی چون:مهندسی ژنتیک،اقتصاد دیجیتال،هوش مصنوعی،بانکداری الکترونیکی ایستادگی کند یا همواره ظرفیّت پاسخگویی به نیازهای مختلف بشری در اعصار گوناگون و عصر جدید و آینده پیش رو را دارد؟این مقاله براین فرض استوار است که فقه،به دلیل ساختار(استنباطی)خود،ظرفیت پاسخ گفتن به نیازهای یاد شده را دارد.

۱‌.مبانی معرفت شناختی:(ثبات درعین تغییر)

برای درک درست از پویایی فقه،باید میان دو لایه مهم تفکیک قائل شد:

الف.لایه اصولی (الثوابت):

اصولی مانند صداقت،حرمت ظلم و حفظ حیات،عدل که با تغییر قرون، غیرقابل تغییر بوده و از قواعد بنیادین دین مبین اسلام هستند.قرآن مجید بر این ثبات تاکید دارد:(فَأمّا الزّبَدُ فَیذهَبُ جُفاءََ وأمایَنفَعُ النّاسُ فیمکُثُ فی الأرض. و اما آن کف (باطل)به زودی نابود می‌شود،و اما آن آب و فلز که به نفع مردم است مدّتی در زمین درنگ می‌کند).

ب.لایه مصداقی(المتغیرات):

بدیهی است مصادیق اعمال روش‌های اجرای عدالت با پیشرفت علم تغییر می‌کند. فقه پویا و مبتنی بر نیاز فراروی جامعه موظف است (اصل عدالت) را در( روش‌های نوین اقتصادی یا علمی) اعمال کند.

۲.تحلیل قرآنی و روایی ،ضرورت تجدید نظر و پویایی فقه

قرآن کریم و سنت نبوی و سیره اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم السلام)و احادیث گهربار معصومین همواره بر (نگاه تحلیلی)و (عدم جمود)تأکید داشته اند.کتاب وحی با بنگاه محبوسانه و در بند کشیدن اندیشه مخالف بوده و همواره انسان را به تفکرو زندگی کردن بر اساس موازین عملیاتی و البته مشروع ترغیب میکند:

الف.ضرورت مشاهده وتحلیل

(قُل سیروا فی الأرضِ فَانظروا کیفَ بدأ الخَلق... . ای رسول به مردم بگو که در زمین سیر کنید و ببینید که خداوند چگونه خلق را ایجاد کرده است.... .)خداوند متعال د.ر این آیه شریفه انسان را به مطالعه پدیده های نو و بررسی چگونگی تکامل در دنیا تر غیب می کند.فقیه به عنوان استخراج کننده حکم خدا از ادله اربعه(قرآن،عقل،نقل و سیره معصومین)،باید بتواند با مطالعه علمی پدیده های جدید در جهان،حکم شرعی مناسب را استخراج و فتوای مبتنی بر ادله یادشده و مطابق با شرایط روز را صادر کند.

ب:پذیرش تغییرات زمان

خداوند متعال می فرماید:(وَ ما أمرُنا الاّ واحدةُُ کَلَمحِِ بالبَصَر.و فرمان ما(در همه عالم)یکی است(وهیچ تبدیل پذیر نیست چه امر در ایجاد و چه در کار معاد،و در سرعت)به مانند چشم بر هم زدنی انجام یابد). تمام عالم وجود برای این است رشد و کمال انسان حاصل شود و جوهره اصلی در این زمینه تغییر به سوی یک فعلیّت است. جنس تغییر نیز حرکت از قوه به فعل است. با توجه به تغییرات دفعی و یا مقطعی انسانها و جوامع بشری،فقه نباید خود را در زمان صدور وحی حبس کند بلکه باید برای زمانه جدیدِ انسان‌ها موازین عملیاتی ارائه دهد.

۳.استناد به روایات اهل بیت(علیهم السلام)

امیرالمؤمنین حضرت علی بن ابی طالب(علیه السّلام)می فرمایند:

حَسبُ المَرءِ.... مِن عِرفانهِ،عِلمُهُ بزمانه(۵)

برای آگاهی انسان همین بس که زمانه خود را بشناسد.

امام جعفرصادق(علیه السلام)فرمودند:

العالمُ بزمانهِ لاتَهجُمُ علیهِ اللّوابس.(۶)

کسی که به اوضاع زمانه خود آگاه باشد،گرفتارهجوم اشتباهات نمی شود.قطعاً یکی از عناصر موثر در پویای فقه عنصر زمان است و فقه اید در زمینه‌های گوناگون موازین عملیاتی ارائه بدهد و از یک فقیه پذیرفتنی نیست که در مسائل حیاتی روز اظهار نظر کارشناسانه نکرده و از کنار موضوعات مهم و مبتلی به زندگی مردم به راحتی عبور کند. با توجه به دو روایت فوق الذکر باید ادعا کرد فقه و فقیه همواره (نه همراه زمان،بلکه در زمان حرکت می‌کنند) و از موضوعات مهم جهت پیشرفت مادی و معنوی غافل نیستند.

۴.برخی چالشهای تخصصی و نقش فقه پویا

وقتی از فقه پویا سخن به میان می آیدقطعا به دنبال راه حل های نو پیرامون چالش های جدید از مسیری کهن هستیم،از جمله چالشهای زندگی های کنونی، هوش مصنوعی که در ادامه به اختصار ورود این مقوله در زندگی انسان اشاره میکنیم:

چالشهای فقهی در عصر هوش مصنوعی و راه حل ها

ورود هوش مصنوعی به عرصه‌های تصمیم‌گیری انسانی، الگو واره‌های (نظریه‌ها فرضیه‌ها ، روش‌های تحقیق و معیارها) سنتی فقه در حوزه( تکلیف)، (مسئولیت) و(حرمت) را با چالش‌های جدی مواجه کرده است:

۱.مسأله(شخصیت حقوقی و شرعی):

در فقه (مکلّف)حتما باید دارای(عقل)و(اراده)باشد.اما باظهور سیستم های خود مختار،فقه می تواند با الهام ازمفاهیم (مال)یا(وکالت)،نوعی از(شخصیت قراردادی)را برای این سیستم ها تعریف کند تا نظم اقتصادی وحقوقی حفظ شود.

۲.مسأله (مسؤلیت و ضمان):

اگر یک سیستم هوشمند دچار خطا شود،مسؤلیت با کیست؟باتوجه به پدیده (جعبه سیاه)که (بوسیله آن تا حد بسیار به فهم خطا کمک میکند)،فقه باید میان(خطای عمدی)و (خطای ناشی از نقص فنی سیستم )تمایز قائل شود و قواعد مربوط به (ضمانِ مالک یا تولید کننده) را برای حفظ حقوقِ متضررین باز تعریف کند.

(۳).مسأله (عدالت اجتماعی):

اگر داده‌های آموزشی دارای تبعیض باشند، هوش مصنوعی بی‌عدالتی را باز تولید می‌کند. لذا فقه باید بر اصول عدالت و نفی ظلم میتواند با وضع قوانین بنیادین مبنی بر (شفافیت حل مسئله)از تبدیل شدن تکنولوژی به ابزاری برای ظلمِ ساختاری شود.

نتیجه گیری

فقه، نه یک موجود ایستا و متصل به گذشته بلکه یک نظام زنده و پویاست. ضرورت فقه در آینده نه برای تکرار احکام گذشته، بلکه برای تضمین حضور اخلاق الهی در دنیای تکنولوژی است. اگر فقه نتواند با استفاده از روش‌های استنباطی و با تکیه بر آیات و روایات حاکم بر (تغییر)، خود را با نیازهای فراروی دنیای امروز تطبیق دهد، از نقش هدایتگری خود باز خواهد ماند. لذا اجتهاد پویا تنها راه نجات پیوند میان ایمان علم و تکنولوژی است.

امین بهرامی

پاورقی:

۱:مجله طلوع،بهارو تابستان ۱۳۸۴،شماره۱۳و۱۴

۲:سوره رعد،آیه۱۷

۳:سوره عنکبوت،آیه ۲۰

۴:سوره قمر،آیه ۵۰

۵:علامه مجلسی،بحارالانوار،ج۶۶،ص۸۰،ح۷۸

۶:کلینی،ج۲،ص۱۶۴،ح۵