خبرگزاری حوزه| شناخت خویشتن و درک کرامت انسانی، نقطه آغاز شکل‌گیری هویت اصیل زن مسلمان است. در دنیای امروز که تنوع سبک‌های زندگی، تبلیغات رسانه‌ای و فرهنگ مصرف‌گرایی، زنان و دختران را با الگوهای متعدد و گاه متعارض مواجه کرده است، بازگشت به سیره حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها می‌تواند راهگشای بازشناسی هویت حقیقی زن باشد.
یکی از مهم‌ترین درس‌های مکتب فاطمی، پیوند خودشناسی با حیا و عفاف است. حیا نه به معنای انزوا، سکوت و کناره‌گیری از اجتماع، بلکه ملکه‌ای درونی برای صیانت از کرامت انسان و مصون ماندن از لغزش‌هاست. حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها با حضور شجاعانه در مسجد مدینه و دفاع از حق و ولایت، نشان دادند که عفاف و حیا هیچ تعارضی با آگاهی، مطالبه‌گری و نقش‌آفرینی اجتماعی زنان ندارد.
از سوی دیگر، سیره ایشان در حفظ حریم و عفت، الگویی روشن برای مواجهه با آسیب‌های فضای مجازی و فرهنگ دیده‌شدن به هر قیمت است. امروز باید با زبانی اقناعی و بهره‌گیری از ظرفیت رسانه و هنر، این حقیقت را به نسل جدید منتقل کنیم که ارزش زن به تأیید دیگران وابسته نیست؛ بلکه در شناخت هویت، حفظ کرامت و انتخاب آگاهانه مسیر زندگی ریشه دارد.
بنابراین ترویج فرهنگ فاطمی، بازگشت به هویت ارزشمند انسانی و تربیت نسلی آگاه، عفیف و مسئولیت‌پذیر را ممکن می‌سازد.
در این راستا برای بررسی هرچه بیشتر این موضوع، گفت و گویی انجام داده ایم با دکتر سیده زهرا حسینی، استاد جامعه الزهرا علیهاالسلام و کارشناس و پژوهشگر مسائل تعلیم و تربیت که مشروح آن تقدیم حضورتان می گردد:
مایلم بحث را با توجه به تخصص و تجربه شما در حوزه تعلیم و تربیت آغاز کنم. امروز با توجه به مسئله هویت‌بخشی به زنان و دختران جامعه و با تأسی به سیره و کلام نورانی حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها، چه درس‌هایی می‌توانیم برای زندگی امروز استخراج کنیم؟ با توجه به آسیب‌ها و آفت‌هایی که جامعه ما، به‌ویژه در عرصه‌های فرهنگی و اخلاقی، با آن مواجه است، چگونه می‌توانیم الگوبرداری کارآمد و کاربردی از سیره فاطمی داشته باشیم؟
بسم‌الله الرحمن الرحیم.
در ایام شهادت حضرت زهرای مرضیه سلام‌الله‌علیها شایسته است یاد و خاطره امام شهیدمان را نیز گرامی بداریم؛ شخصیتی که ما هر سال دلخوش به مجالس روضه‌ای بودیم که ایشان در ایام فاطمیه برگزار می‌کردند و به فرموده خودشان، رزق مادی و معنوی سال را از مجالس روضه فاطمی دریافت می‌کردند. امیدواریم اکنون که دست ایشان، به‌عنوان سیدالشهدای انقلاب اسلامی، بازتر است، ما نیز مشمول عنایت ویژه و ادعیه خاص امام شهیدمان قرار بگیریم و به واسطه ایشان، رزق و روزی مادی و معنوی خود را از دستان مادر دریافت کنیم.
ضرورت بازشناسی هویت اصیل زن در عصر تکثر اطلاعات و سبک‌های زندگی
ما امروز در دنیایی زندگی می‌کنیم که با کثرت اطلاعات، کثرت مصرف‌ها و تنوع سبک‌های زندگی مواجه هستیم. این تکثرها از جنبه‌های مختلف می‌توانند تمرکز هویتی ما را از بین ببرند و در انتخاب‌هایمان ابهام ایجاد کنند.
در چنین شرایطی، این پرسش مطرح می‌شود که هویت اصیل خود را چگونه باید پیدا کنیم؟ من به‌عنوان یک زن مسلمان، چگونه می‌توانم در میان این همه تنوع، نقش اصلی و هویت حقیقی خود را بشناسم؟ به‌ویژه آنکه حضرت زهرای مرضیه سلام‌الله‌علیها صرفاً الگوی زنان نیستند، بلکه الگوی زن و مرد مؤمن و مسلمان به شمار می‌روند.
بنابراین، مسئله اصلی این است که چگونه می‌توانیم در میان این تکثرها، نقش اصیل و هویت حقیقی خود را بازشناسی کنیم.
مصرف‌گرایی؛ یکی از عوامل ایجاد سردرگمی در انتخاب‌های خانوادگی
اگر بخواهیم برای تبیین این موضوع از مثال‌های عینی استفاده کنیم، یکی از مسائلی که امروز در سبک‌های زندگی و تنوع انتخاب‌ها با آن مواجه هستیم و حتی موجب نارضایتی‌هایی در خانواده‌ها شده، مسئله مصرف‌گرایی است.
تبلیغات مختلفی که از ابتدای روز در شبکه‌های مجازی و حتی صداوسیما با آن‌ها مواجه می‌شویم، گاهی نیازهای کاذبی در وجود ما ایجاد می‌کنند. این مسئله ممکن است برای من به‌عنوان یک مادر و زنی که مسئولیت مدیریت خانه را بر عهده دارم، به یک دغدغه در انتخاب‌ها تبدیل شود؛ اینکه اکنون کدام‌یک از این محصولات و امکانات را باید انتخاب کنم و اساساً کدام‌یک برای زندگی من ضرورت دارد؟
در ایام فاطمیه قرار داریم و قرار است با مکتب فاطمی آشنا شویم. شاید وقتی بخواهیم این مکتب را برای بانوان تبیین کنیم، این تصور در ذهن برخی شکل بگیرد که حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها در دوره‌ای زندگی می‌کردند که اساساً دسترسی به بسیاری از امکانات و موضوعات امروزی وجود نداشت. حتی ممکن است تصور شود که ایشان به دلیل شرایط اقتصادی، در فقر زندگی می‌کردند و به همین دلیل از بسیاری از امکانات و انتخاب‌ها محروم بودند.
این برداشت‌ها و خطاهای شناختی ممکن است برای مخاطبان محترم نیز ایجاد شود؛ به این معنا که بگویند شرایط زندگی امروز با دوران حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها قابل مقایسه نیست و تنوع امکانات، شیوه زندگی و تجملاتی که اکنون وجود دارد، در آن دوران مصداق نداشته است.
ساده‌زیستی حضرت زهرا(س)؛ انتخاب آگاهانه، نه محرومیت و ناتوانی اقتصادی
اما واقعیت این است که حضرت زهرای مرضیه سلام‌الله‌علیها در فقر و محرومیت به معنای ناتوانی از انتخاب زندگی می‌کردند. همان‌طور که مستحضر هستید، در شهر مدینه، رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله مدیریت فدک را به حضرت زهرای مرضیه سلام‌الله‌علیها واگذار کرده بودند؛ با این حال، حضرت زهرا بر اساس منظومه فکری و اعتقادی خود و با انتخابی آگاهانه، شیوه زندگی‌شان را برگزیده بودند.
دلیل این انتخاب آن بود که در منظومه فکری و مجموعه مفاهیم زیستی حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها، هویتی تعریف شده بود که ایشان باید آن را در جامعه محقق می‌کردند؛ هویتی که در مسیر تمدن‌سازی و با محوریت هدایت جامعه بشری قرار داشت.
آن هویت، هویت اصیل انسانی بود؛ هویتی که نباید اسیر اقتصاد و تجملات می‌شد. حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها با قامتی استوار، مرزی فراتر از این مسائل ترسیم کرده و انتخابی آگاهانه داشتند. به این معنا که انسان نباید اسیر برندها و ظواهر شود؛ نباید صرفاً به دلیل نام و نشان یک برند، لباسی را انتخاب کند یا فردا به این دلیل که رنگ موکت خانه باید با رنگ وسایل دیگر هماهنگ باشد، تمام ذهن و زندگی خود را درگیر چنین مسائلی کند.
البته این به معنای نادیده گرفتن نظافت، نظم، آراستگی و استفاده صحیح از امکانات و وسایلی نیست که در خانه وجود دارد. این امور هرکدام در جای خود اهمیت دارند؛ اما مسئله اصلی، اسیر شدن انسان در برابر این ظواهر و تجملات است.
در مکتب فاطمی، امکانات و سرمایه باید در خدمت انسان باشند
در مکتب حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها مشاهده می‌کنیم که آنچه به ما آموزش داده می‌شود، مبتنی بر کنشگری فعال و انتخاب آگاهانه است. این مکتب به ما می‌آموزد که پول و سرمایه باید در خدمت انسان باشند، نه اینکه انسان در خدمت پول و سرمایه قرار بگیرد.
نباید زمان و عمر خود را در موقعیت‌های مختلف صرف کار و هزینه‌کردن کنیم تا امکاناتی به دست آوریم که در نهایت به‌جای خدمت به ما، ما را در خدمت خود قرار دهند. مسئله این است که انسان باید از امکانات بهره ببرد، نه اینکه تمام زندگی و فرصت‌های خود را وقف دستیابی به آن‌ها کند.
رهایی از دام تجملات و دستیابی به لذت معنادار در الگوی فاطمی
امروز در روان‌شناسی مفهومی با عنوان «تردمیل لذت» مطرح می‌شود. بر اساس این مفهوم، انسان هرقدر بیشتر به دنبال لذت‌ها و تجملات برود، ممکن است پس از دو یا سه روز به آن‌ها عادت کند و دیگر آن امکانات و لذت‌ها نتوانند او را ارضا کنند.
حضرت زهرای مرضیه سلام‌الله‌علیها با برخورداری از روحیه استغنا و رهایی از نیازهای مادی، به ما می‌آموزند که نباید در دام بی‌پایان تجملات گرفتار شویم؛ بلکه باید از این سطح فراتر برویم و به لذت‌های معنادار دست پیدا کنیم.
ایشان به ما نشان می‌دهند که حتی می‌توان از همین مال دنیا، از طریق انفاق و بخشش به دیگران، به حال خوش و رضایت حقیقی رسید. هنگامی که انسان چیزی را به دیگری می‌بخشد و هویت انسانی خود را به نمایش می‌گذارد، در حقیقت به تجربه‌ای از حال خوش و لذت حقیقی دست پیدا می‌کند.
بر این اساس، هویت حقیقی انسان در مکتب حضرت زهرای مرضیه سلام‌الله‌علیها بر مبنای کرامت انسانی تعریف می‌شود؛ انسانی که دارای شأن و کرامت است و نباید اسیر هواهای نفسانی شود.
این هویت نه با گوشه‌نشینی و خانه‌نشینی، بلکه با آزادی و رهایی از هواهای نفسانی شکل می‌گیرد؛ به این معنا که انسان باید دنیا و امکانات آن را در خدمت خود بگیرد، نه اینکه خودش در خدمت دنیا قرار گیرد.
یکی از مباحثی که در سال‌های اخیر، به‌واسطه تغییر و تحولات جامعه، بسیار مورد توجه قرار گرفته و مباحث گسترده‌ای میان پژوهشگران درباره آن شکل گرفته است، موضوع ترویج فرهنگ عفاف و حجاب و حیامداری، به‌ویژه در ارتباط با بانوان و دختران عزیز جامعه است.چگونه می‌توانیم از سیره حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها برای ترویج فرهنگ حیا و عفت بهره بگیریم؟ همچنین اگر ممکن است به این موضوع اشاره بفرمایید که چگونه می‌توان از ابزار رسانه و هنر در این زمینه استفاده کرد؟
در بحث حیا باید توجه داشته باشیم که حیا، یک ساختار درونی و در واقع ملکه‌ای نفسانی است. این ملکه، ابزاری برای مصونیت و صیانت انسان به شمار می‌رود؛ به این معنا که در بزنگاه‌های مختلف، چه در فضای مجازی و چه در محیط‌های فیزیکی و اجتماعی، قدرتی درونی به انسان می‌دهد تا بتواند از خودش محافظت کند.
پس از آنکه انسان هویتی را که در بخش قبلی درباره آن صحبت کردم، برای خودش ایجاد کرد و شخصیت متعالی خود را تعریف کرد، این شخصیت متعالی به یک حفاظ و سپر نیاز دارد. حیا در منظومه مفهومی اسلام دقیقاً همین کارکرد را دارد؛ یعنی از درون، انسان را حفظ و صیانت می‌کند.
برداشت نادرست از حیا؛ خجالت‌زدگی و گوشه‌نشینی نیست
گاهی اوقات با تعاریفی که از حیا ارائه می‌دهیم، مسیر را دچار انحراف می‌کنیم. برای مثال، حیا را مساوی با خجالت می‌دانیم و تصور می‌کنیم انسان باحیا کسی است که در جایی صحبت نکند، سکوت کند، گوشه‌نشین باشد و خودش را از حضور در اجتماع عقب بکشد؛ در حالی که حیا به هیچ‌وجه مترادف با گوشه‌نشینی، خجالت‌زدگی و انزوا نیست.
امروز با نسلی مواجه هستیم که دوست دارد دیده شود، دیگران او را درک کنند، بتواند حرفش را بزند، ایده‌اش را مطرح کند و از ایده‌هایش حمایت شود. وقتی به چنین نسلی می‌گوییم حیا داشته باش، اما تعریف ما از حیا همان سکوت، عقب‌نشینی و دیده نشدن باشد، طبیعی است که جوان امروز با این مفهوم مخالفت کند و بگوید اگر حیا به این معناست، من چنین حیایی را نمی‌پذیرم.
اما اگر مفهوم صحیح حیا را برای نسل امروز تبیین کنیم و مصادیق آن را از مکتب حضرت زهرای مرضیه سلام‌الله‌علیها و شیوه زندگی و سیره ایشان استخراج کنیم، خواهیم دید که همین جوانان تا چه اندازه تشنه شناخت این مفهوم هستند و علاقه دارند بدانند چگونه می‌توانند حیا را در وجود خود ایجاد و تقویت کنند.
حضرت زهرا(س)؛ الگوی حضور شجاعانه اجتماعی با حفظ حریم و کرامت زنانه
حضرت زهرای مرضیه سلام‌الله‌علیها در ماجرای غصب فدک، هرگز به گوشه‌نشینی روی نیاوردند؛ بلکه با حفظ ابهت زنانه و کرامت انسانی خود، بسیار شجاعانه وارد میدان شدند و از حق خویش دفاع کردند.
ایشان در سخنرانی روشنگرانه‌ای که در مسجد مدینه ایراد کردند، از حق خود دفاع کردند و پس از آن نیز در دفاع از ولایت به میدان آمدند. حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها جایگاه و وظیفه خود را به‌عنوان یکی از افراد امت به‌خوبی می‌شناختند و در شرایطی که مردم باید برای دفاع از ولایت وارد میدان می‌شدند، خودشان پیشگام این حرکت بودند و پرچمداری آن را بر عهده گرفتند.
تمام این اقدامات با همان سلاح حیا و ملکه نفسانی صورت گرفت؛ ملکه‌ای که مانع از آن می‌شد تا ایشان از چارچوب کرامت و ارزش‌های انسانی خارج شوند.
البته این امکان وجود داشت که حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها گروه‌ها و حلقه‌هایی را تشکیل دهند و به دلیل اینکه امکان حضور مستقیم در اجتماع را ندارند، در خفا با آن گروه‌ها ارتباط برقرار کنند و به تبیین دیدگاه‌های خود بپردازند؛ اما ایشان یک حرکت اجتماعی و انقلابی آشکار را انتخاب کردند و با همان ابزار حیا وارد میدان شدند.
حفظ حریم در کنار حضور اجتماعی؛ دو جلوه مکمل از سیره فاطمی
از سوی دیگر، در سیره حضرت زهرای مرضیه سلام‌الله‌علیها می‌بینیم که هنگامی که ابن‌مکتوم، که نابینا بود، وارد خانه شد، حضرت رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله از ایشان پرسیدند چرا حجاب می‌گیرند. حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها در پاسخ فرمودند: اگرچه او مرا نمی‌بیند، من که او را می‌بینم و حیا اقتضا می‌کند که این حریم و حفاظ را رعایت کنم.
همان حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها که در موقعیت‌های اجتماعی و دفاع از حق، چنین شجاعانه وارد میدان می‌شوند، در موقعیت دیگری نیز با توجه به اقتضائات حیا، حریم خود را حفظ می‌کنند.
این دو رفتار در کنار یکدیگر، الگوی جامعی از حیا را به ما ارائه می‌دهند؛ الگویی که نه به معنای انزوا و کناره‌گیری از اجتماع است و نه به معنای نادیده گرفتن حریم‌ها و حدود انسانی.
اقتصاد توجه در فضای مجازی؛ چالشی برای حیا و کرامت انسانی
اما اگر بخواهیم این موضوع را به‌صورت مصداقی برای فضای مجازی و رسانه تبیین کنیم، کافی است به فضاهایی مانند اینستاگرام و تیک‌تاک توجه کنیم.
ما در این شبکه‌ها با الگوریتم‌هایی مواجه هستیم که به‌طور مستمر به دنبال جلب توجه و دیده شدن کاربران هستند. این فضاها کاملاً مبتنی بر «اقتصاد توجه‌اند»؛ به این معنا که توجه و نگاه مخاطب به یک سرمایه تبدیل شده است.
البته این مسئله فارغ از زن یا مرد بودن کاربران مطرح است، هرچند زنان در این عرصه ممکن است آسیب‌پذیری بیشتری داشته باشند.
یکی از آسیب‌های این فضا، «دیده شدن ارزان برای دریافت لایک و جلب توجه دیگران» است؛ همان چیزی که در ادبیات رایج میان جوانان و کاربران اینستاگرام، با مفاهیمی مانند تأییدطلبی سایبری شناخته می‌شود.
اگر این مسئله را با الگوی حیا و شجاعت حضرت زهرای مرضیه سلام‌الله‌علیها تطبیق دهیم، نکات قابل تأملی به دست می‌آید.
دیده شدن به هر قیمت؛ فاصله گرفتن از الگوی فاطمی
حضرت زهرای مرضیه سلام‌الله‌علیها نیز در ماجرای غصب فدک و غصب ولایت می‌توانستند برای دیده شدن، افراد بسیاری را پیرامون خود جمع کنند و سخنرانی‌های مختلف و حتی تفرقه‌افکنانه‌ای داشته باشند؛ اما چنین رویکردی اساساً با شأن و شخصیت ایشان سازگار نبود.
حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها حضور شجاعانه در مسجد مدینه و ایراد سخنرانی روشنگرانه را انتخاب کردند. اینکه چه کسانی ایشان را تأیید کنند یا تأیید نکنند، برای آن حضرت ملاک و معیار نبود.
بنابراین، سیره حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها با مفهوم گوشه‌نشینی و خجالت‌زدگی که پیش‌تر به آن اشاره کردم، کاملاً متفاوت است. ایشان از یک‌سو در دفاع از حق، شجاعانه وارد میدان می‌شوند و از سوی دیگر، در همه موقعیت‌ها حریم و کرامت خود را حفظ می‌کنند.
صیانت از خود در فضای مجازی؛ درس دیگری از مواجهه حضرت زهرا(س) با ابن‌مکتوم
نکته مهم‌تر، همان سیره حضرت زهرای مرضیه سلام‌الله‌علیها در مواجهه با ابن‌مکتوم است. گاهی اوقات دختر یا پسر جوان ما در فضای مجازی، به دلیل اینکه طرف مقابل خود را نمی‌بیند و در محیط خانه نشسته است، توجه ندارد که ممکن است با کنار گذاشتن پرده‌های حیا و عفت، صرفاً برای دیده شدن و جلب توجه دیگران، دست به رفتارهایی بزند که با آداب و شئون انسانی سازگار نیست؛ رفتارهایی که البته ممکن است از نظر شرعی نیز محل اشکال باشند.
گاهی فرد برای اینکه محتوایش بیشتر دیده شود، بازدید بالاتری بگیرد و ویدئوی او وایرال شود، رفتارهایی انجام می‌دهد که بعداً با مشاهده دوباره آن‌ها، حتی حال خودش نیز دگرگون می‌شود و از اینکه چرا تا این اندازه به‌راحتی از حریم شخصی و ارزش‌های خود عبور کرده است، احساس ناخوشایندی پیدا می‌کند.
اگر همین سیره حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها را در زندگی امروز خودمان به کار بگیریم، می‌توانیم به این نکته توجه کنیم که درست است طرف مقابل ممکن است مرا نبیند، اما من او را می‌بینم. این همان حیاست؛ یعنی نیرویی که مرا از افتادن در دام اشتباهات و خطاها حفظ می‌کند.
در واقع، حیا نوعی صیانت از خویشتن است؛ اما پرسش مهم این است که کدام خویشتن را باید صیانت کنیم؟ منظور، همان «خود» ارزشمند انسانی است؛ یعنی من برای وجود خودم آن‌قدر ارزش قائل هستم که باطن و حقیقت وجودی خود را می‌شناسم، به آن اعتبار و وجاهت می‌بخشم و اجازه نمی‌دهم این باطن ارزشمند، به‌سادگی و به‌صورت رایگان در اختیار دیگران قرار بگیرد.
رسانه و هنر؛ راهی برای انتقال مفاهیم فاطمی به نسل جدید
اگر بتوانیم این مفاهیم را با زبان هنر و از طریق رسانه در اختیار نوجوانان و جوانان امروز قرار دهیم، اتفاقات خوبی رقم خواهد خورد.
ما که در عرصه رسانه فعالیت می‌کنیم و برنامه تولید می‌کنیم، باید این مفاهیم و الگوها را به زبان قابل فهم برای نسل امروز ارائه دهیم و مصادیق عینی آن را در اختیار نوجوانان و جوانان عزیز قرار دهیم.
در این زمینه، همان نکته‌ای که از امام رضا علیه‌السلام نقل شده است، راهگشاست؛ آنجا که حضرت می‌فرمایند: «مردم را با سخنان و معارف ما آشنا کنید؛ اگر زیبایی‌های کلام ما را برای مردم بیان کنید، خودشان به‌سوی ما خواهند آمد.»
یعنی اگر مکتب، دین و آیین اهل‌بیت علیهم‌السلام را به‌درستی معرفی کنیم، خود مردم آن را انتخاب خواهند کرد و به سوی این مکتب و مسیر حرکت خواهند کرد.
این‌ها مسائلی است که می‌توانیم به‌سادگی در اختیار فرزندان، نوجوانان و جوانان عزیزمان قرار دهیم.
از نوجوانان جبهه‌های دفاع مقدس تا نسل امروز؛ پیوندی با پرچم یا زهرا(س)
در آن صورت خواهیم دید همان نوجوانان و جوانانی که در دهه پنجاه و شصت، با سربند «یا زهرا» در جبهه‌های جنگ به آرزوهای خود رسیدند و مکتب انقلاب اسلامی را بیمه کردند، امروز نیز می‌توانند با بهره‌گیری از مکتب فاطمی و با نام و یاد «یا زهرا»، نقش‌آفرینی کنند و ان‌شاءالله در مسیر تقویت و صیانت از انقلاب اسلامی گام بردارند.
یکی دیگر از موضوعاتی که به‌ویژه پس از دو جنگ تحمیلی اخیر، یعنی جنگ دوازده‌روزه و چهل‌روزه، بیشتر در جامعه مطرح شده و مورد توجه قرار گرفته، مسئله تاب‌آوری اجتماعی است. از سوی دیگر، به دلیل فشارهای دشمن، تحریم‌ها و همچنین برخی ضعف‌ها در عملکرد مسئولان، جامعه با شرایط اقتصادی دشوار و وضعیت معیشتی ناگواری مواجه است. پرسش من از جناب‌عالی این است که با توجه به سیره حضرات معصومین علیهم‌السلام به‌ویژه حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها که حجت بر دیگر معصومین هستند، چگونه می‌توان مسئله تاب‌آوری اجتماعی را در ابعاد فرهنگی، فردی، خانوادگی و سایر عرصه‌ها به‌درستی تبیین کرد؟ همچنین چگونه می‌توان جامعه را به شکلی آگاهانه و با مدیریتی هوشمندانه به سمت ارتقای تاب‌آوری اجتماعی سوق داد؟
در بحث تاب‌آوری اجتماعی، یکی از مهم‌ترین نکات این است که ابتدا باید مشخص کنیم منظور ما از تاب‌آوری چیست؟
گاهی اوقات وقتی از تاب‌آوری صحبت می‌کنیم، معنای آن را به‌گونه‌ای بیان می‌کنیم که گویی منظورمان سکوت کردن، هیچ اقدامی انجام ندادن و حتی تحمل ظلم و فشار بدون هیچ واکنشی است؛ به این معنا که اگر خدای‌نکرده مورد تعدی و فشار قرار گرفتی، باز هم سکوت کن تا جامعه دچار تنش نشود و آرامش اجتماعی حفظ شود.
اما گاهی رویکرد دیگری داریم و در مقابل چنین برداشتی، مفهوم متعالی صبر در اسلام و مکتب تشیع را برای مخاطب تبیین می‌کنیم.
صبر، صفتی بنیادین است که از ایمان درونی انسان سرچشمه می‌گیرد. اگر بخواهیم به زندگی اهل‌بیت علیهم‌السلام، از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله تا دیگر پیامبران و اولیای الهی، نگاه کنیم، می‌بینیم که سراسر زندگی آنان با مواجهه با سختی‌ها و دشواری‌ها همراه بوده است.
شاید یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های این صبر را بتوان در سیره حضرت زینب کبری سلام‌الله‌علیها مشاهده کرد؛ شخصیتی که در اوج مصیبت‌ها و پس از از دست دادن عزیزان خود، فرمودند: «ما رأیتُ إلّا جمیلاً».
چگونه ممکن است انسانی این همه عزیز خود را از دست بدهد و با چنین حجم عظیمی از غم و مصیبت مواجه شود، اما همچنان چنین نگاهی داشته باشد؟ این همان تاب‌آوری است که در مفهوم متعالی صبر ریشه دارد.
صبر فعال؛ حفظ ابتکار عمل در مواجهه با مشکلات
صبر به این معناست که انسان تمام آنچه را در توان دارد، برای حل مشکلات و عبور از شرایط دشوار به کار بگیرد.
برای مثال، وقتی با شرایط نامناسب اقتصادی مواجه هستیم، معنای صبر این نیست که دست روی دست بگذاریم و هیچ اقدامی انجام ندهیم. همان‌طور که امام شهیدمان در توصیه‌های خود و رهبر عظیم‌الشأنمان نیز بر آن تأکید دارند، باید برای مدیریت مسائل اقتصادی، فرهنگی و مشکلات کلانی که در شرایط جنگی با آن‌ها مواجه هستیم، حضوری فعالانه و جهادی داشته باشیم.
طبیعی است که شرایط جنگی، مسائل و چالش‌هایی را به دنبال دارد که جامعه ناگزیر باید با آن‌ها مواجه شود. هر عقل سلیمی نیز این واقعیت را درک می‌کند. از ابتدای انقلاب اسلامی، دشمن به شکل‌های مختلف این چالش‌ها را برای کشور ما ایجاد کرده و امروز این فشارها، به‌ویژه در حوزه‌های اقتصادی و فرهنگی، ابعاد گسترده‌تری پیدا کرده است.
در گام نخست باید مفهوم تاب‌آوری اجتماعی را به‌درستی تعریف کنیم تا مخاطب تصور نکند که منظور ما از تاب‌آوری، گوشه‌نشینی و تحمل منفعلانه مشکلات است. نباید دچار سوگیری‌ها و انحراف‌های شناختی شویم؛ به‌گونه‌ای که شرایط دشوار ما را به گوشه رینگ ببرد و ابتکار عمل را از ما بگیرد.
ما باید این مفهوم را برای جوانان به‌روشنی تبیین کنیم. جوان امروز در دوره نوجوانی یا جوانی خود نیازهایی دارد و پدر و مادر نیز باید متناسب با شرایط، این نیازها را مدیریت کنند. مادر در محیط خانه وظایف و شیوه مدیریتی خاص خود را دارد و پدر نیز باید از زاویه دیگری به این موضوع توجه کند.
نخست باید برای فرزندانمان توضیح دهیم که منظور ما از تاب‌آوری، درماندگی، تسلیم شدن یا سوختن و ساختن منفعلانه نیست.
سیره حضرت زهرا(س)؛ الگویی برای مقاومت فعال و دفاع از حق
برای تبیین این مسئله می‌توانیم از سیره حضرت زهرای مرضیه سلام‌الله‌علیها مثال بزنیم. همان‌طور که عرض کردم، حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها در ماجرای فدک بسیار شجاعانه وارد میدان شدند و از حق خود و حق امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام دفاع کردند.
ایشان حتی به‌صورت فردی به خانه‌های انصار و مهاجران شجاعانه مراجعه می‌کردند و ماجرای غدیر خم را به آنان یادآوری می‌کردند.
البته حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها از دامن زدن به اختلافات و ایجاد دوگانگی در جامعه اسلامی پرهیز داشتند و اجازه نمی‌دادند جامعه در چنین مسیری قرار بگیرد؛ اما این به معنای انفعال و سکوت ایشان نبود.
این‌گونه نبود که حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها با خود بگویند اکنون باید فشارها را تحمل کنم، در گوشه خانه بنشینم و هیچ اقدامی انجام ندهم. ایشان در عین توجه به مصالح جامعه اسلامی، برای دفاع از حق و ولایت تمام ظرفیت خود را به کار گرفتند.
این همان صبر فعال و تاب‌آوری مبتنی بر ایمان است که باید در جامعه امروز نیز به‌درستی تبیین شود.
ذکر و ارتباط با قدرت الهی؛ راهبرد معنوی برای عبور از سختی‌ها
نکته دیگری که در سیره حضرت زهرای مرضیه سلام‌الله‌علیها وجود دارد، شیوه مواجهه ایشان با مشکلات و سختی‌هاست.
هنگامی که حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها با دشواری‌ها و فشارهای زندگی مواجه می‌شدند، رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله ذکری را به ایشان آموزش دادند که همان تسبیحات حضرت زهرا سلام‌الله‌علیهاست.
این موضوع برای زندگی امروز ما نیز پیام مهمی دارد و آن، ضرورت حفظ ارتباط با قدرت لایزال الهی در شرایط دشوار است.
امروزه در روان‌شناسی، مباحثی مانند تکنیک‌های ذهن‌آگاهی مطرح می‌شود که برای کمک به افرادی که با مشکلات و فشارهای روانی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، راهکارهایی ارائه می‌دهند. در برخی از این روش‌ها نیز از ذکرها و عبارت‌های ریتمیک استفاده می‌شود.
ما نمونه متعالی این ارتباط معنوی و ذکر آرامش‌بخش را در سیره حضرت زهرای مرضیه سلام‌الله‌علیها داشته‌ایم و امروز نیز از آن بهره‌مند هستیم.
تسبیحات حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها حقیقتاً یکی از سلاح‌های معنوی و راهکارهای کارگشایی است که در زندگی می‌تواند به انسان کمک کند. ما نیز در تجربه‌های مختلف زندگی خود بارها آثار و برکات آن را مشاهده کرده‌ایم.
مدیریت سطح انتظارات؛ راهکاری برای پیشگیری از سرخوردگی خانواده‌ها
نکته بعدی، ضرورت مدیریت و بازتعریف سطح انتظارات در بحث تاب‌آوری اجتماعی است.
گاهی اوقات در دوران رفاه قرار داریم و امکان تهیه بسیاری از نیازها و امکانات برای ما فراهم است. طبیعتاً در چنین شرایطی سطح توقعات نیز افزایش پیدا می‌کند و گاهی خواسته‌های انسان از نیازهای ضروری فراتر می‌رود.
اما زمانی که در شرایط دشوار اقتصادی قرار می‌گیریم، باید بتوانیم سطح انتظارات خود را مدیریت کنیم.
در این شرایط، شناخت نیازهای حقیقی و تمایز آن‌ها از نیازهای کاذب اهمیت زیادی دارد؛ به‌ویژه برای اینکه فرزندانمان دچار سرخوردگی نشوند.
برای مثال، ممکن است فرزندمان به نام امین، قصد داشته باشد در کلاسی شرکت کند، اما ما در شرایط فعلی نتوانیم هزینه آن را تأمین کنیم یا حمایت مالی لازم را از او داشته باشیم.
در چنین موقعیتی باید برای او توضیح دهیم که این خواسته در شرایط فعلی جزو نیازهای ضروری نیست و می‌توانیم در فرصت دیگری برای تأمین آن اقدام کنیم.
بنابراین، لازم است سطح انتظارات خودمان را به‌روشنی مشخص کنیم و همین شناخت و آگاهی را به فرزندان و سایر اعضای خانواده نیز منتقل کنیم.
شناخت ماهیت دنیا و پذیرش محدودیت‌ها؛ زمینه‌ساز رشد و تعالی انسان
موضوع بسیار مهم دیگر، شناخت ماهیت رنج و درک این واقعیت است که دنیا جایی نیست که قرار باشد انسان در آن به تمام خواسته‌ها و آرزوهای خود دست پیدا کند.
باید این مسئله را به‌درستی برای خودمان و فرزندانمان تبیین کنیم که در دنیا همه آرزوها دست‌یافتنی نیستند و قرار نیست انسان به تمام آنچه می‌خواهد برسد.
اگر به دنبال رشد و تعالی هستیم، باید بدانیم که سختی‌ها بخشی از مسیر رشد انسان هستند. البته اگر زندگی دانشمندان و شخصیت‌هایی را که در عرصه‌های مختلف به موفقیت و نقش‌آفرینی رسیده‌اند، مطالعه کنیم، به‌جز جایگاه ویژه اهل‌بیت علیهم‌السلام، خواهیم دید که بسیاری از این افراد نیز در مسیر زندگی خود با دشواری‌ها و مشکلات متعددی مواجه بوده‌اند.
این سختی‌ها هستند که روح انسان را صیقل می‌دهند و زمینه پرورش او را فراهم می‌کنند تا بتواند به رشد و کمال حقیقی خود دست پیدا کند.
بنابراین، باید ماهیت دنیا و اقتضائات آن را بشناسیم و درک کنیم که آیا نرسیدن به یک خواسته دنیایی، الزاماً به معنای محرومیت و شکست است یا می‌تواند فرصتی برای شناخت بهتر خود و حرکت در مسیر رشد باشد؟
در کنار شناخت دنیا، شناخت درست انسان نیز اهمیت فراوانی دارد. اگر می‌خواهیم دنیا را به‌درستی بشناسیم، باید ابعاد وجودی انسان را نیز بشناسیم؛ اینکه انسان دارای ابعاد روحی و جسمی است و کدام‌یک از نیازهای او ضروری و واجب است و باید مورد توجه قرار بگیرد.
این شناخت به ما کمک می‌کند تا مفهوم صحیح تاب‌آوری را ترسیم کنیم و آن را در زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی به مرحله اجرا برسانیم.
اگر نکته خاص دیگری مدنظر دارید و ضرورت دارد به آن اشاره شود، بفرمایید.
به نظرم مباحث مطرح‌شده بسیار جامع و کامل بود؛ فقط نکته مهمی که باید بر آن تأکید کنم، محوریت خانواده و نقش پررنگ بانوان در این زمینه است؛ به‌ویژه نقش آنان در ایجاد آرامش و استحکام‌بخشی به خانواده.
خانواده در مکتب فاطمی؛ هسته بنیادین جامعه و تمدن‌سازی اسلامی
خانواده در مکتب فاطمی، همان‌طور که در بیانات امام شهیدمان نیز بارها مورد تأکید قرار گرفته بود، به‌عنوان یکی از سلول‌های بنیادین جامعه شناخته می‌شود. امام شهیدمان همواره از خانواده با چنین نگاهی یاد می‌کردند و زن را به‌عنوان عامل لطافت و آرامش در فضای خانه ترسیم می‌کردند.
حقیقتاً این نگاه برگرفته از زندگی حضرت زهرای مرضیه سلام‌الله‌علیهاست. هنگامی که درباره خانه و خانواده ایشان مطالعه می‌کنیم، درمی‌یابیم که محوریت خانه‌ای که تمدن‌سازی اسلامی از آن آغاز شد و ان‌شاءالله به نتیجه خواهد رسید، با حضرت زهرای مرضیه سلام‌الله‌علیها بود.
در تعبیر معروف «فِداها أبوها و بعلها و بنوها» نیز به جایگاه ویژه حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها اشاره شده است.
بنابراین، اگر می‌خواهیم از مکتب فاطمی درس بگیریم و روزی که ندای «یا فاطمیون» بلند می‌شود، بتوانیم به آن لبیک بگوییم، به‌ویژه ما بانوان باید به این موضوع توجه داشته باشیم که یکی از مهم‌ترین عرصه‌های نقش‌آفرینی ما، محوریت خانواده و ایجاد آرامش در محیط خانه است.
نقش زن در آرامش‌بخشی به همسر و استحکام بنیان خانواده
یکی از جلوه‌های مهم این نقش را می‌توان در شیوه برخورد حضرت زهرای مرضیه سلام‌الله‌علیها با امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام مشاهده کرد.
در سیره زندگی حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها می‌بینیم که ایشان در دوران حیات رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله، هنگامی که امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام در عرصه‌های مختلف جهاد و جنگ حضور داشتند، همواره همراه و پشتیبان ایشان بودند.
پس از رحلت رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله و بروز ناملایمات و دشواری‌های متعدد نیز حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها همچنان پشتیبان و پشتوانه‌ای برای امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام بودند.
این همراهی و پشتیبانی، یکی از درس‌های مهم سیره فاطمی برای زنان امروز است؛ اینکه چگونه می‌توانند در شرایط دشوار، با ایجاد آرامش در محیط خانواده و حمایت از همسر، به استحکام بنیان خانواده کمک کنند.
تربیت فرزندان و مدیریت آرامش روانی خانواده در شرایط بحرانی
در کنار این موضوع، مسئله تربیت فرزندان نیز اهمیت فراوانی دارد.
اگر این ابعاد از سیره حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها را مدنظر قرار دهیم، بهتر می‌توانیم به نقش بانوان در شرایط کنونی پی ببریم؛ شرایطی که بسیاری از خانواده‌ها با استرس‌ها و نگرانی‌های مختلف مواجه هستند و اخبار و اطلاعات گوناگون نیز به‌طور مستمر در جامعه منتشر می‌شود.
در چنین فضایی، باید از ظرفیت و قدرتی که خداوند متعال در وجود بانوان قرار داده است، به‌درستی استفاده کنیم؛ ظرفیتی که می‌تواند در آرامش‌بخشی به همسر، تربیت صحیح فرزندان، تقویت روحیه اعضای خانواده و استحکام‌بخشی به بنیان خانواده نقش‌آفرین باشد.
انتهای پیام/
نظر شما