به گزارش خبرگزاری حوزه، اشاره: مؤسسه «الدلیل للدراسات والبحوث» وابسته به آستان مقدس حسینی علیه‌السلام، از مؤسسات فعال در زمینه پژوهش‌های فکری و اعتقادی به شمار می‌رود که با بهره‌گیری از رویکردهای علمی و عقلی، به بررسی مسائل معرفتی و پاسخگویی به برخی شبهات مطرح در حوزه اندیشه دینی می‌پردازد.
سردبیر هفته‌نامه عربی «الآفاق» در گفت‌وگویی اختصاصی با حجت‌الاسلام والمسلمین سعد الغری مسئول آموزش مؤسسه «الدلیل للدراسات والبحوث» به بررسی ابعاد مختلف مسیر علمی او از مهندسی نفت تا مطالعات حکمت اسلامی، همچنین فلسفه تأسیس، اهداف و فعالیت‌های علمی مؤسسه الدلیل پرداخته است.
متن پیش رو ترجمه این گفت‌وگو است.
محور نخست: مسیر علمی و تکوین معرفتی؛ از مهندسی تا حوزه
الآفاق: پیش از پرداختن به مؤسسه الدلیل، مایل هستیم با مسیر علمی و فکری شما آشنا شویم. انتقال از رشته مهندسی نفت به علوم دینی و فلسفه، چه نقشی در شکل‌گیری دیدگاه معرفتی شما داشت؟
حجت‌الاسلام والمسلمین الغری: در ابتدا از شما بابت این دیدار مبارک تشکر می‌کنم و از خداوند متعال مسئلت دارم که ما را در مسیر آنچه مورد رضایت اوست، موفق بدارد. انسان در مسیر زندگی خود گاه تا زمانی که به ایستگاه‌های مختلف آن نمی‌اندیشد، عمق عنایت الهی را درک نمی‌کند. من خداوند عزوجل را سپاسگزارم که توفیق خروج، تحصیل و رسیدن به این سرزمین مبارک [جمهوری اسلامی ایران] را نصیبم کرد.
من در ابتدا با مدرک مهندسی نفت از عراق فارغ‌التحصیل شدم. در آن حوزه، فرصت‌های شغلی و مالی فراوانی وجود داشت، اما ترجیح دادم تحصیلات حوزوی را که از نخستین علایق و دغدغه‌های من بود، ادامه دهم. در دوران رژیم پیشین، حوزه علمیه در عراق تحت فشار شدید امنیتی قرار داشت و امکان ایفای رسالت حوزوی به‌صورت شایسته فراهم نبود.
هنگامی که به شهر مقدس قم رسیدیم، عنایت ویژه الهی را احساس کردیم. وارد تحصیلات حوزوی شدیم و پس از حدود یک سال، برخی استادان پیشنهاد کردند که بر ابعاد فکری، اعتقادی و منطقی تمرکز بیشتری داشته باشیم. از سال ۱۹۹۸ میلادی وارد این عرصه فکری شدیم و این مسیر را با دریافت دو مدرک دکتری در فلسفه ـ یکی از جامعه‌المصطفی العالمیه و دیگری از دانشگاه آمریکایی لندن ـ ادامه دادیم.
درباره پیوند میان مهندسی و علوم عقلی باید گفت که ذهنیت مهندسی بر روش دقیق ریاضی استوار است؛ روشی که تناقض و جدال‌های بی‌حاصل را نمی‌پذیرد و معیارهای روشنی برای تشخیص درست از نادرست دارد. هنگامی که این معیارهای ریاضی بر معارف اعتقادی و فلسفی تطبیق داده می‌شود، باورها بر پایه براهین یقینی و روشن استوار می‌گردند. از همین رو، همواره به طلاب حوزه توصیه می‌کنیم که پیش از ورود به حوزه، تحصیلات دانشگاهی یا آکادمیک خود را به پایان برسانند؛ زیرا این امر می‌تواند در تقویت توانایی آنان برای فهم و بهره‌گیری از روش‌های عقلی مؤثر باشد.
الآفاق: آیا هنگام تصمیم‌گیری برای تغییر مسیر از تحصیل در رشته مهندسی نفت به تحصیل در حوزه علمیه، با شگفتی یا پرسش‌هایی از سوی اطرافیان و جامعه روبه‌رو شدید؟
حجت‌الاسلام والمسلمین الغری: بله، این مسئله طبیعی بود؛ زیرا نگاه برخی افراد به واقعیت، نگاهی منفعت‌گرایانه و مادی است. می‌پرسیدند: «تو مهندس نفت هستی، چرا به حوزه علمیه می‌روی و برای دستیابی به منافع مادی به اروپا یا استرالیا مهاجرت نمی‌کنی؟» اما پاسخ این پرسش در مقایسه میان منافع مادی زودگذر و منافع معنوی و دینی پایدار نهفته است. اگر زمان به عقب بازگردد، بار دیگر همین مسیر را با باور و رضایت کامل انتخاب خواهم کرد؛ زیرا این راه، مسیر تحقق رسالت انسانی و وجودی من است.
محور دوم: انگیزه های تأسیس و رسالت فکری مؤسسه الدلیل
الآفاق: پس از گذشت یک دهه از تأسیس مؤسسه الدلیل، چه نیاز فکری و معرفتی زمینه‌ساز راه‌اندازی این پروژه شد؟ و رسالت اصلی مؤسسه چه بوده است؟ و در سایه انقلاب اطلاعات، گسترش هوش مصنوعی و تغییر شیوه‌های دریافت دانش، طلبه علوم دینی امروز به چه مهارت‌هایی نیاز دارد تا بتواند در پژوهش و تأثیرگذاری فکری موفق باشد؟
حجت‌الاسلام والمسلمین الغری: مهم‌ترین نیاز طلبه در عصر حاضر، «تخصص و تعمیق زیربنایی» است. متأسفانه برخی افراد به دلیل فقدان روش مشخص و تسلیم شدن در برابر شبهات و موج‌های سطحی، دچار پراکندگی فکری می‌شوند. آنچه ضروری است، تمرکز بر تخصصی دقیق و مبتنی بر پایه‌های استوار است؛ به‌گونه‌ای که دانش‌پژوه از معیارهای عقلی و توانمندی فکری لازم برخوردار باشد؛ معیارهایی که او را از انحراف و تزلزل مصون می‌دارد و توانایی تولید معارف عمیق و متناسب با ابزارهای روز، از جمله هوش مصنوعی، را به او می‌بخشد.
محور سوم: دلالت نام «الدلیل» و شکل‌دهی ذهنیت کاوشگر
الآفاق: این نهاد نام «الدلیل» (دلیل و برهان) را برای خود برگزیده است؛ نامی که مفاهیمی مرتبط با استدلال و برهان را تداعی می‌کند. نقش «الدلیل» را در شکل‌دهی آگاهی دینی معاصر چگونه ارزیابی می‌کنید؟ آیا نقش مؤسسه صرفاً به ارائه پاسخ محدود می‌شود یا به دنبال پرورش ذهنیتی کاوشگر است؟
حجت‌الاسلام والمسلمین الغری: نام‌گذاری «الدلیل» دو بُعد اساسی را در خود جای داده است: نخست، پیروی از برهان قطعی و حجت عقلی؛ و دوم، بُعد روحی و تبرک به امام حسین علیه‌السلام که در روایات و ادعیه از ایشان با تعبیر «الدلیل علی ذات الله» (راهنما به سوی ذات خداوند) یاد شده است. همچنین انتساب مؤسسه به آستان مقدس حسینی و ارتباط آن با مرجعیت دینی، به مخاطبان اطمینان می‌بخشد که معارف ارائه‌شده، معارفی اصیل و قابل اعتماد است.
اما درباره بخش دوم پرسش، نقش مؤسسه به‌روشنی فراتر از ارائه پاسخ‌های سطحی یا صرفاً جدلی است؛ هدف والای ما «ساخت و پرورش عقل‌های نقاد و جست‌وجوگر» است. برای تحقق این هدف، ما دو نوع دوره آموزشی برگزار می‌کنیم: دوره‌های کوتاه‌مدت که با هدف آگاهی‌بخشی و ایجاد توجه طراحی شده‌اند، و دوره‌های بلندمدت و عمیق که به شکل‌دهی ذهنیت علمی و مجهز ساختن آن به ابزارهای استدلال استوار می‌پردازند.
محور چهارم: فعالیت‌های علمی و مجلات تخصصی
الآفاق: شما فعالیت‌های فرهنگی و علمی گسترده‌ای دارید، به‌ویژه در زمینه مجلات تخصصی علمی ـ پژوهشی. لطفاً درباره ویژگی‌های این نشریات توضیح دهید.
حجت‌الاسلام والمسلمین الغری: مؤسسه دو مجله علمی اصلی منتشر می‌کند: نخست، «مجله الدلیل» که فصلنامه‌ای علمی ـ پژوهشی است و مورد تأیید وزارت علوم جمهوری اسلامی ایران و وزارت آموزش عالی عراق قرار دارد و در پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) نمایه می‌شود.
مجله دوم، نشریه‌ای کم‌نظیر است که به بررسی پیوند میان علوم طبیعی و تجربی با مابعدالطبیعه (متافیزیک) می‌پردازد: «العلوم والمیتافیزیقا» (علوم و متافیزیک). مجلات علمی رایج معمولاً یا صرفاً به علوم تجربی می‌پردازند یا تنها به مباحث متافیزیکی توجه دارند؛ اما جمع میان فیزیک و متافیزیک، ابتکاری تازه در این حوزه به شمار می‌رود. تاکنون چهار شماره از این مجله به زبان عربی و نخستین شماره آن به زبان انگلیسی منتشر شده و در حال آماده‌سازی نسخه فارسی آن هستیم. این مجله با استقبال و تحسین استادان برجسته دانشگاه‌هایی مانند دانشگاه تهران، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام و دیگر مراکز علمی روبه‌رو شده است.
محور پنجم: روش آموزشی و تعادل میان اصالت و نوگرایی
الآفاق: چه روشی را در آموزش طلاب و پژوهشگران به کار می‌گیرید؟ و چگونه میان اصالت روش حوزوی و نیازهای روز تعادل برقرار می‌کنید؟
حجت‌الاسلام والمسلمین الغری: روشی که ما دنبال می‌کنیم، «روش عقلی برهانی» است که با معارف نقلی (قرآن کریم و سنت شریف) تکمیل می‌شود تا تعادل میان عقل، عاطفه و شریعت حفظ گردد؛ زیرا بسنده کردن به جنبه فکریِ صرف، ممکن است به افراط در عقل‌گرایی بینجامد، در حالی که جمع میان عقل و نقل، تعادل مطلوب را فراهم می‌کند.
دوره‌هایی که ما برگزار می‌کنیم، بر اساس دستاورد ۲۵ سال تجربه و فعالیت علمی طراحی شده‌اند. این دوره‌ها با رویکردی بی‌طرفانه، «فطرت پاک» هر انسان را، بدون توجه به گرایش مذهبی، دینی یا حتی بی‌اعتقادی او، مخاطب قرار می‌دهند؛ حتی فردی ملحد نیز می‌تواند در آنها شرکت کند و بهره ببرد. هدف ما زدودن غبار از فطرت انسانی است تا دوباره شفاف و زلال شود و به اصل پاک خود بازگردد.
محور ششم: مهارت‌های طلبه در عصر هوش مصنوعی
متأسفانه برخی مسئولان و پاسخ‌گویان به جای عمل به فرمان الهی: ﴿ادْعُ إِلَی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ﴾، با خشم و تندی با این پرسشگران برخورد می‌کنند. در حالی که پرسش، نشانه رشد فکری است و وظیفه ما بهره‌گیری از این فرصت با روشی حکیمانه برای پایه‌ریزی مبانی صحیح و تبدیل آنان از مرحله شک به مدافعان حق است.
محور هفتم: چالش‌های فکری و مواجهه با الحاد انفعالی
الآفاق: جوامع امروز با پرسش‌ها و شبهات فزاینده‌ای درباره دین، ارزش‌ها و هویت روبه‌رو هستند. به نظر شما مهم‌ترین چالش‌های فکری که نهادهای دینی باید برای آن آماده شوند چیست؟
حجت‌الاسلام والمسلمین الغری: با بررسی و مطالعه می‌توان دریافت که بسیاری از شبهات ابتدا در غرب شکل می‌گیرند و سپس به دلیل تأثیرپذیری فکری برخی افراد، به جوامع ما منتقل می‌شوند. چالش اصلی، نیازمند شناخت ماهیت این شبهات است؛ زیرا پژوهش‌ها نشان داده‌اند بسیاری از کسانی که الحاد یا خداباوری بدون دین (ربوبیت) را مطرح می‌کنند، بر اساس استدلال عقلی به این نتیجه نرسیده‌اند، بلکه دچار نوعی «الحاد انفعالی» ناشی از عوامل روانی یا واکنش‌های منفی محیطی شده‌اند.
پیش از تأسیس رسمی مؤسسه، حدود یک دهه همراه با جمعی از برادران فاضل ـ از جمله دکتر صالح الوائلی، رئیس مؤسسه، و دکتر فلاح سبتی، معاون مؤسسه ـ در عرصه فعالیت‌های فکری حضور داشتیم. به‌ویژه پس از سقوط رژیم بعث در عراق، مشاهده کردیم که فضای فکری به عرصه‌ای برای استعمار فکری و تهاجم فرهنگی تبدیل شده است؛ تهاجمی که می‌کوشد مردم را نسبت به باورهای اصیلشان دچار تردید کند تا آنان را در مسیر اهداف مادی و رویکردهای عمل‌گرایانه خود سوق دهد.
از این‌رو، نیاز جدی به ایجاد یک «دیوار دفاعی فکری» احساس شد؛ زیرا هویت و نظام فکری انسان بر باورهای او استوار است. ما به عنوان پژوهشگران این حوزه، مسئولیت تأسیس مؤسسه الدلیل را برای ارائه راهکارهای بنیادین بر عهده گرفتیم. رسالت اصلی ما ورود به مجادلات بی‌ثمر و پاسخ‌های صرفاً واکنشی (گفتند و می‌گوییم) نیست؛ بلکه تلاش برای پایه‌گذاری معارف حقه بر اساس روش برهانی است؛ روشی که از مباحث معرفت‌شناسی آغاز می‌شود و تا اثبات توحید امتداد می‌یابد. همچنین یکی از اهداف ما انتقال این دستاوردهای علمی از قالب کتاب‌ها و پژوهش‌ها به دوره‌های آموزشی و کارگاه‌های تخصصی است.
محور هشتم: ویژگی‌های گفتمان دینی و شیوه تعامل با حقیقت‌جویان
الآفاق: چگونه می‌توان گفتمان دینی‌ای ساخت که هم از قدرت استدلال برخوردار باشد و هم توانایی ارتباط با انسان معاصر با گرایش‌های گوناگون را داشته باشد؟
حجت‌الاسلام والمسلمین الغری: نخست باید میان انواع مخاطبان تمایز قائل شد: گروهی انسان‌های ساده هستند که باید اندیشه و مطلب برای آنان ساده و قابل فهم بیان شود؛ گروهی نیز معاند هستند که جدال و گفت‌وگو با آنان سودی ندارد؛ و گروهی دیگر «حقیقت‌جو» هستند. تمرکز اصلی گفتمان ما باید بر گروه حقیقت‌جو باشد.
در گفت‌وگوی ما با یک مخالف یا فرد ملحد، آغاز سخن با استدلال به متون دینی‌ای نیست که او به آنها باور ندارد («خداوند فرموده است» یا «امام فرموده است»)، بلکه از «اصول عقلی برای شناخت واقعیت» و فطرت مشترک آغاز می‌کنیم. ابتدا وجود آفریدگار، حکمت او، لطف او و ضرورت فرستادن پیامبران را اثبات می‌کنیم؛ سپس با عقل، گام‌به‌گام پیش می‌رویم تا به مرحله‌ای برسیم که عقل به ناتوانی خود از درک جزئیات اعتراف کند؛ در این هنگام، انسان در برابر نقلِ صادرشده از معصوم تسلیم می‌شود.
محور نهم: تجربه‌های میدانی و گفت‌وگو با آسیب‌دیدگان از شبهات
الآفاق: تجربه‌های میدانی و نتایجی که در مواجهه با گروه‌های متأثر از شبهات یا در آستانه الحاد به دست آورده‌اید، چه بوده است؟
حجت‌الاسلام والمسلمین الغری: نتایج میدانی، به لطف الهی، بسیار امیدوارکننده بوده است. یکی از استادان فاضل ـ دارای مدرک دکتری ـ به من گفت که چند نفر از افرادی را که در آستانه سقوط فکری و گرایش به الحاد بودند، برای شرکت در دوره معرفی کرده است. پس از پایان دوره، آنان به شکل چشمگیری از نظر فکری استوار شدند و تأکید کردند که براهین ارائه‌شده قانع‌کننده بوده و تردیدهای آنان را برطرف کرده است.
وظیفه ما انجام تکلیف و تبیین حق با ارائه براهین متناسب با سطح درک مخاطبان است؛ اما هدایت، توفیقی الهی است: ﴿إِنَّکَ لَا تَهْدِی مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَکِنَّ اللَّهَ یَهْدِی مَن یَشَاءُ﴾؛ «تو کسی را که دوست داری هدایت نمی‌کنی، بلکه خداوند هر کس را بخواهد هدایت می‌کند.»
محور دهم: بازخوانی تراث و ارتقای ابزارهای بهره‌گیری از آن
الآفاق: نگاه شما به رابطه میان تراث اسلامی و تحولات معاصر چیست؟ آیا نیاز امروز، بازخوانی تراث است یا ارتقای ابزارهای بهره‌گیری از آن؟
حجت‌الاسلام والمسلمین الغری: بر اساس نظریه معرفت اسلامی، دین اسلام خاتم ادیان است و خاتمیت آن اقتضا می‌کند که مشتمل بر نیازهای هدایتی برای هر زمان و مکان باشد. اگر ما به برخی راهکارها دست نیافته‌ایم، به معنای نبودن آنها در تراث نیست؛ بلکه نشان‌دهنده کاستی در ابزارها و شیوه‌های خوانش ماست.
آنچه امروز لازم است، نه کنار گذاشتن تراث، بلکه «ارتقا و توسعه ابزارهای استخراج و بهره‌گیری» از این میراث ارزشمند بر اساس قواعد استوار عقلی ـ برهانی و ضوابط شرعی تعیین‌شده از سوی معصومان علیهم‌السلام است؛ تا بتوانیم راهکارهای مناسب را برای مسائل جامعه معاصر استخراج کنیم.
محور دهم: کارنامه فکری و دستاوردها در طول یک دهه
الآفاق: پس از یک دهه از تأسیس مؤسسه الدلیل، برجسته‌ترین دستاوردهایی که هویت مؤسسه را شکل داده‌اند چیست و چه درس‌هایی آموخته شده است؟
حجت‌الاسلام والمسلمین الغری: با وجود ضعف عمومی رسانه‌ای در نهادهای ما در مقایسه با رسانه‌های غربی، پیام فکری ما به لطف الهی به مناطق مختلفی رسیده است. در سفری که به مصر داشتم، مشاهده کردم دانشجویانی از دانشگاه الازهر، کتاب‌های مؤسسه را تهیه کرده و آنها را مرجع نخست خود در علم کلام قرار داده‌اند. همچنین مخاطبانی از موریتانی، مالزی، کشورهای خلیج فارس و عراق با ما در ارتباط هستند.
در عراق نیز، مؤسسه الدلیل به مرجعی فکری مورد اعتماد آستان مقدس حسینی و متولی شرعی آن، جناب شیخ عبدالمهدی کربلایی، برای ارجاع موضوعات و شبهات فکری و اعتقادی تبدیل شده است و این توفیق و نعمتی بزرگ است که استمرار آن را از خداوند مسئلت داریم.
محور یازدهم: چشم‌انداز آینده و پروژه تربیت فکری
الآفاق: چشم‌انداز شما برای آینده نهادهای فکری ـ دینی چیست و چه پروژه‌ای را برای مرحله پیش رو دنبال می‌کنید؟
حجت‌الاسلام والمسلمین الغری: پروژه راهبردی آینده ما «تربیت فکری» است. تجربه پیشرفت در کشورهایی مانند سنگاپور، مالزی و ژاپن نشان داده است که توسعه واقعی از آموزش و پرورش آغاز می‌شود. ما در حال تدوین متون آموزشی و برنامه‌های ویژه برای جوانان و کودکان با روش‌های ساده‌سازی‌شده و تعاملی هستیم؛ زیرا توجه به نسل‌های آینده، یکی از مهم‌ترین راه‌های حفظ هویت اسلامی در برابر تغییرات شتابان جهانی است.
بخش پایانی گفت‌وگو و ساخت پل‌های ارتباطی
الآفاق: در پایان گفت‌وگو، آیا سخن پایانی دارید؟
حجت‌الاسلام والمسلمین الغری: ما در نعمت بزرگی قرار داریم که باید همواره شکرگزار آن باشیم. طلبه علوم دینی باید سختی‌ها و دشواری‌های این مسیر را در راه رضایت پروردگار و نشر دانش تحمل کند.
ما از این ابتکار شایسته هفته‌نامه «الآفاق» و مرکز رسانه حوزه علمیه تقدیر می‌کنیم و بر اهمیت ایجاد پل‌های ارتباطی و فکری میان حوزه‌های علمیه قم مقدس، نجف اشرف و دیگر مراکز علمی تأکید داریم. ما همواره در خدمت هر اقدامی هستیم که به اسلام و امت اسلامی خدمت کند.
والحمدلله رب العالمین، وصلی الله علی محمد وآله الطاهرین.
مترجم: علی‌رضا مکتب‌دار
نظر شما