به گزارش خبرگزاری حوزه، شناخت تشیع در جهان امروز، دیگر صرفاً به شناخت جغرافیای تاریخی شیعه یا بررسی مراکز سنتی آن محدود نمیشود؛ تشیع در نقاط مختلف جهان شبکهای گسترده از ظرفیتهای علمی، فرهنگی، اجتماعی و حتی اقتصادی را شکل داده است؛ ظرفیتی که بخش مهمی از آن هنوز بهدرستی شناخته نشده است.
در این راستا، گفت و گویی با حجتالاسلام والمسلمین کریمی، معاون آموزش مجمع جهانی شیعهشناسی انجام داده ایم تا به بررسی هرچه بیشتر این موضوع پرداخته شود.
متن زیر مشروح این گفتگوست که تقدیم حضورتان می گردد:
با توجه به اینکه در طلیعه سال تحصیلی جدید حوزههای علمیه قرار داریم و حضرتعالی نیز مسئولیت معاونت آموزش مجمع جهانی شیعه شناسی را بر عهده دارید، ابتدا میخواستیم درباره فعالیتهای آموزشی مجمع بفرمایید. در سال گذشته چه برنامههایی داشتید، مهمترین برنامههای امسال چیست و رویکردهای آینده شما چگونه خواهد بود؟ در خدمت شما هستیم.
بسمالله الرحمن الرحیم. بنده نیز بسیار خوشبختم که خداوند این توفیق را عنایت فرمود تا در خدمت شما و مجموعه فاخر و گرانسنگ خبرگزاری حوزه باشیم. یکی از نهادهایی که در گذشته، جای خالی آن بهشدت احساس میشد، همین مجموعه بود که با آمدن خود، تأثیرگذاری و بازتاب بسیار خوبی ایجاد کرد.
الحمدلله، بنده بهصورت مستمر اخبار، برنامههای سایت و کانالهای خبرگزاری حوزه را دنبال میکنم و فعالیتهای آن، چه در شهرستانها و چه در قم، بسیار موفق بوده است. این موفقیتها را به شما و همکارانتان تبریک عرض میکنم و انشاءالله این توفیقات روزبهروز بیشتر شود.
بهویژه در عرصه بینالملل، به نظر میرسد لازم است این خبرگزاری سرمایهگذاری بیشتری داشته باشد تا بتوانیم تأثیرگذاری حوزه را بهعنوان یک خبرگزاری دینی افزایش دهیم. همانگونه که برخی خبرگزاریها در جهان با رویکرد دینی فعالیت میکنند، ما نیز میتوانیم در این عرصه، نماینده و صدای مکتب تشیع باشیم.
اما در خصوص فعالیتهای ما در مجمع جهانی شیعهشناسی باید عرض کنم که افتخار داریم در این مجموعه توفیق خدمت داشته باشیم. این مرکز افتخار دارد که هم تأسیس آن و هم نامگذاریاش بر اساس فرامین رهبر شهیدمان، حضرت امام خامنهای، و با رهنمودهای ایشان صورت گرفته است.
این مرکز در سالی تأسیس شد که دو بار عید غدیر داشتیم و آن سال به نام امیرالمؤمنین(ع) نامیده شد. همچنین عنوان «شیعهشناسی» برای نخستینبار توسط رهبر شهید بهکار گرفته شد. پیش از آن، چه در فضای حوزوی و چه در فضای دانشگاهی، اساساً مرکز مستقلی با عنوان شیعهشناسی وجود نداشت و ایشان برای نخستینبار در سال ۱۳۸۳ از واژه و اصطلاح «شیعهشناسی» استفاده کردند. این مرکز نیز با تبرک از این عنوان، این نام را بر خود نهاد و «مجمع جهانی شیعهشناسی» نامگذاری شد.
* شیعهشناسی؛ رشتهای با خلأ جدی در حوزههای علمیه
در باب آموزش، آنچه طی سالیان مختلف برای ما اهمیت داشته، از تجربهای آغاز میشود که خودمان بهعنوان طلبهای کوچک، در محضر اساتید و بزرگان داشتیم. چه زمانی که در شهرستان بودیم و چه زمانی که در قم حضور داشتیم، خداوند این توفیق را عنایت کرد که در هر جایی که بودیم، از بهترین اساتید در آن حوزه بهرهمند شویم و توفیق شاگردی نزد این بزرگواران را داشته باشیم.
این مسئله باعث شد که در هر رشته و هر عنوان، از سرچشمه اصلی و از کسی که حرف اول و آخر را در آن رشته میزد، بهرهمند شویم. همین مسئله موجب شد نگاه ما با آنچه بهصورت سنتی در حوزههای علمیه جاری بود، تفاوت زیادی پیدا کند.
از سوی دیگر، توفیق الهی سبب شد که در مقطع کارشناسی ارشد و دکتری نیز به سمت رشته شیعهشناسی حرکت کنیم و در این حوزه تحصیل داشته باشیم. سالها در محضر استاد سبحانی و دیگر اساتید مطرح این رشته، بهصورت خصوصی حضور پیدا کردیم، کارهای پژوهشی انجام دادیم و از همان ابتدا ضرورت این رشته و خلأ آن را در حوزههای علمیه شیعی بهشدت احساس کردیم.
متأسفانه در این زمینه یا کار بسیار ضعیفی انجام شده بود یا اساساً کاری صورت نگرفته بود؛ در حالی که از سوی دیگر، سالیان سال است که در کشورهای غربی در این حوزه مطالعات و آثار بسیار دقیق و علمی انجام شده و آثار متعددی نیز منتشر شده است.
بر همین اساس، نخستین کاری که در آن مقطع، پس از ورود به این رشته انجام دادیم، تأسیس «سایت شیعهشناسی» بود. این سایت با نشانی «شیعهشناسی دات آیآر»، تنها سایت تخصصی در زمینه شیعهشناسی است که به زبانهای فارسی، انگلیسی، عربی و اسپانیولی فعالیت میکند.
سؤال: یعنی تنها سایتی است که بهصورت تخصصی سرفصلهای رشته شیعهشناسی را پوشش میدهد؟
بله، بهصورت تخصصی همین سایت است که سرفصلهای رشته شیعهشناسی را پشتیبانی میکند. البته با عنوان شیعهشناسی، سایتهای متعددی داریم، اما بسیاری از آنها سایتهای سازمانی یا وابسته به مؤسسات هستند و رویکردهای مختلفی را دنبال میکنند؛ اما اینکه سایتی از لحاظ علمی بیاید و سرفصلهای این رشته را پشتیبانی کند، این سایت بهصورت تخصصی چنین کاری را انجام میدهد.
ما نیز تلاش کردیم با توجه به اینکه نیاز در این حوزه بهشدت احساس میشد، مطالعات را از اساس و به همان شکلی که رهبر شهید تأکید داشتند، دنبال کنیم.
ایشان در همان سخنرانی سال ۱۳۸۶ بر مطالعه درباره هویت و حقیقت تشیع، پیدایش و تأسیس تشیع، سیر تشیع از همان ابتدای شکلگیری تا زمان حاضر و نحوه گسترش تشیع در میان جماعتها، تشکلها و کشورهای مختلف تأکید داشتند. این موضوع، مطالعات بسیار دقیقی را میطلبد.
در آن سوی جهان، در این زمینه کارهای بسیاری انجام شده است؛ بهخصوص در حوزه اندیشههای شیعی و تفکرات شیعه. این تفکرات، ویژگیهای خاصی دارند؛ از جمله اصل امامت و ولایت، اصل عصمت و اصل علم الهی که امام و پیامبر از آن برخوردار هستند. اینها بخشی از آموزههای خاص شیعی است.
از سوی دیگر، باید به مسائل بنیادیتر نیز پرداخت؛ از جمله نوع نگاه خاص مکتب تشیع به خدا، توحید و نبوت. همچنین باید به مسائل کلان و بنیادین معرفتشناسی توجه کرد؛ چراکه انسان و همه علوم و دانشها بر اساس مبانی معرفتشناختی جهتگیری پیدا میکنند. بنابراین باید بررسی شود که مبنای ما بهعنوان یک شیعه در باب معرفت چیست.
متأسفانه این مباحث نیز بهصورت شایسته مورد توجه قرار نگرفته بود؛ در حالی که وقتی به آثار علمی شیعیان نخستین که افتخار شاگردی مستقیم اهلبیت(ع) را داشتند مراجعه میکنیم، میبینیم که این افراد در این زمینه کتابهای خاصی داشتهاند؛ برای مثال، کتابهایی با عنوان «المعرفة» داشتهاند.
امروز نیز میبینیم که چنین موضوعاتی، از جمله مؤلفههایی که در حوزه وجود داشته، بهتدریج به فراموشی سپرده میشود.
یکی دیگر از موضوعات مهم، بحث خود انسان و حقیقت انسان است. این موضوع نیز بهصورت جدی مورد بررسی قرار نمیگیرد؛ در حالی که ما بهعنوان پیروان یک مکتب فکری متعالی، باید بدانیم نگاه مکتب تشیع به انسان چیست.
انسانشناسی؛ مبنای شکلگیری نظامهای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی
با توجه به نگاه ما به انسان و فلسفه وجودی او، میتوان گفت بر اساس تعریف حقیقت انسان، نظامهای سیاسی شکل میگیرند، تعریف و ساختارمند میشوند و نظامهای اقتصادی نیز بر همین اساس تعریف میشوند.
برای نمونه، در غرب شاهد آن هستیم که موضوعی به نام «اومانیسم» شکل گرفته و انسان را به شیوه خاصی تعریف میکنند و میگویند انسان دارای چنین ماهیت، حقیقت، ساختار، نیازها و هدفی از زندگی است. سپس برای تعالی همین انسانی که خودشان تعریف کردهاند، مکتب سیاسی، مکتب اقتصادی، مکتب فرهنگی و سایر نظامهای مرتبط را تعریف میکنند.
اما برای ما که خود را پیرو یک مکتب متعالی الهی میدانیم و مدعی اسلام ناب محمدی(ص) هستیم، این پرسش مطرح است که در این زمینه چه نظریه و ایدهای داریم؟ نگاه ما نسبت به انسان، که زیربنای تمام علوم مختلف در حوزههای اقتصاد، سیاست، فرهنگ و اجتماع است، چیست؟
ساختار جامعه و در نهایت یک تمدن، بر اساس همین مبانی شکل میگیرد. این مسائل را در دوران نخستین نیز مشاهده میکنیم؛ بهگونهای که این موضوعات از دغدغههای اهلبیت(ع) و شاگردان مستقیم ایشان بوده است. کتابهای متعددی در این زمینه نوشته شده و حتی در نخستین کتابهای حدیثی ما، بابهای مستقلی درباره این موضوعات وجود دارد.
البته به علل مختلف، شیعه در طول تاریخ همواره زیر سیطره ظلم و ستم قرار داشته و همیشه در شرایط اختناق و تنگنا به سر برده است. این فشارها از سوی مستکبران عالم، به انحای مختلف و در موقعیتهای جغرافیایی و زمانهای گوناگون بر شیعه وارد شده است.
با وجود تمام این مسائل، شیعه توانسته است هویت اصلی خود را در طول تاریخ حفظ کند. با تمام فراز و نشیبهایی که وجود داشته، توانسته است حیات خود را حفظ کند و حتی روزبهروز بالندهتر و گستردهتر شود؛ چه از لحاظ گستره اجتماعی و چه از لحاظ علمی و معرفتی.
این مسئله حتی بسیاری از مستشرقان را نیز به شگفتی واداشته است که شیعه چیست و این چه مکتبی است که با وجود تمام این مسائل و فشارها توانسته است خود را حفظ کند و به حیات خود ادامه دهد.
تدوین طرح جامع دورهها و کارگاههای آموزشی شیعهشناسی
بر اساس این مطالعات کلان که انجام شد، ساعتها با اساتید مختلف این فن گفتوگو و مشورت کردیم و در نهایت به یک طرح برای دورهها و کارگاههای آموزشی شیعهشناسی رسیدیم.
این دورهها را برای اقشار مختلف برگزار کردیم. آغاز این طرح تقریباً به ده سال پیش بازمیگردد و اکنون حدود ده سال است که بنده افتخار دارم در معاونت آموزش مجمع جهانی شیعهشناسی فعالیت کنم. از همان ابتدا، اجرای این طرح را در این مجموعه آغاز کردیم.
سؤال: اگر بخواهیم از لحاظ کمی نیز درباره این فعالیتها صحبت کنیم، تاکنون چه تعداد کارگاه برگزار شده و عمدتاً این دورهها برای چه اقشاری بوده است؟ به عبارت دیگر، مخاطبمحوری شما شامل چه اقشاری بوده است؟
ما در این زمینه خودمان را به قشر خاصی محدود نکردیم. امروز طرح ما بهگونهای نوشته شده است که معتقدیم هر فردی بهعنوان یک شیعه باید این محتوا و مطالب را بداند.
در این دورهها، موضوعاتی مانند اصل حقیقت و هویت تشیع، مفهوم و سرآغاز و پیدایش تشیع و مباحث فکری شیعه در طول تاریخ مورد توجه قرار گرفته است.
بررسی کردهایم که در طول تاریخ چه مدارس فکری و چه مراکز علمی مهمی داشتهایم؛ از مدرسه مدینه و مدرسه کوفه گرفته تا مدرسه نخستین قم، مدرسه بغداد، حله، نجف و دوران قم معاصر. سیر تاریخی شیعهشناسی نیز در این سرفصلها مورد توجه قرار گرفته است.
همچنین «وضعیتشناسی معاصر» را مورد بررسی قرار دادهایم؛ اینکه امروز ما از لحاظ نفوذ اجتماعی و همچنین از لحاظ معرفتی در چه موقعیتی قرار داریم. معتقدیم هر شیعه باید این وضعیت را بشناسد.
* ارائه فشرده مباحث تخصصی برای مخاطبان عمومی
در بخش پیشمقدمه دوره آموزشی شیعهشناسی، مباحث مقدماتی ارائه میشود و پس از آن وارد اصل محتوا میشویم. در این بخش، یکی از موضوعات، بحث «چیستی معرفت» است که البته بهصورت مختصر ارائه میشود؛ چراکه برای این موضوعات، دورههای تخصصی نیز داریم.
ما آمدیم آنچه را که در دو دوره کارشناسی ارشد و دکتری تدریس میشود، بهصورت عصاره استخراج کردیم و لبّ مطالب و اصل مطالب را ارائه میدهیم. حواشی را بهطور کامل حذف کردیم تا محتوای دوره بهگونهای باشد که برای مخاطب کاربردی باشد.
کسانی که در این دورهها شرکت میکنند، به لطف خداوند آنقدر توانمند میشوند که میتوانند با کسی که استاد دانشگاه است یا حتی با استاد حوزه، توان مباحثه و گفتوگو داشته باشند.
طلاب؛ نخستین گروه هدف دورههای آموزشی
در زمینه مخاطبشناسی، ما اینگونه عمل کردیم که افرادی را مورد توجه قرار دهیم که بیشترین تأثیر فکری و فرهنگی را در جامعه دارند؛ یعنی در اصطلاح، نخبگان فرهنگی جامعه.
از لحاظ دینی و مذهبی، طلاب حوزههای علمیه در رتبه نخست قرار دارند. به همین دلیل، در حوزههای مختلف تهران، همدان و قم، در مدرسه علمیه فیضیه و همچنین با همکاری حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س)، چندین دوره برای طلاب در قم برگزار کردیم.
بنابراین، اولویت نخست ما طلاب حوزههای علمیه بودند.
استقبال کمنظیر فرهنگیان از آموزشهای شیعهشناسی
در رتبه بعدی، افرادی که بیشترین تأثیرگذاری فکری، دینی و فرهنگی را دارند، فرهنگیان و معلمان آموزش و پرورش هستند.
ما در چند نقطه این دوره را برگزار کردیم و یکی از مراکزی که توانستیم این دوره را بهصورت متمرکز در آن اجرا کنیم، فرهنگیان استان همدان بود. حدود دو هزار نفر از فرهنگیان در دورههای ما شرکت کردند و بازخورد بسیار فوقالعادهای نیز داشت.
این مسئله برای خود ما نیز واقعاً یک رزق الهی و توفیق الهی بود. فردی که مدیر آن اداره کل و مسئول بخش پرورشی و فرهنگی بود، میگفت: «من بیست سال است که در اینجا مدیر هستم و در طول بیست سال، مدلهای مختلفی از دورههای دینی و فرهنگی را با اساتید مختلف، چهرههای شناختهشده و رسانهای برگزار کردهام.»
ایشان در ادامه میگفت: «هیچیک از این دورهها به این شکل نبود که فرهنگیان و معلمان تا این اندازه استقبال کنند، از دوره لذت ببرند و بر ادامه آن اصرار داشته باشند.»
گسترش آموزشهای شیعهشناسی برای گروههای مختلف
همچنین برای دانشجویان علوم پزشکی نیز چند کارگاه در قم برگزار کردیم. در سالهای اخیر، بهویژه پس از شیوع کرونا، شرایط بهگونهای پیش رفت که بسیاری از فعالیتها از حالت حضوری و فیزیکی خارج و به سمت فضای مجازی سوق پیدا کرد. ما نیز وارد این عرصه شدیم و دورهها را بهصورت برخط، آفلاین و در قالبهای مختلف مجازی برگزار کردیم.
در حال حاضر، این دورهها برای اقشار مختلف، از جمله طلاب ایرانی و غیر ایرانی و همچنین فرهنگیان برگزار میشود. فرهنگیان گاهی بهصورت جداگانه درخواست برگزاری دوره میکنند و گاهی نیز بهصورت عمومی در دورههای ما شرکت میکنند. همچنین فعالان فرهنگی از سراسر کشور و حتی خارج از کشور نیز در دورههای ما حضور پیدا میکنند.
به غیر از برگزاری کارگاهها، در سالهای اخیر، بهخصوص برای امسال و سال آینده، برنامهها و سرفصلهای دیگری نیز دارید یا قرار است همین برنامهها را ادامه دهید؟
در حوزه آموزش، قصد داریم بهتدریج به سمت برگزاری دورههای کوتاهتر حرکت کنیم؛ زیرا هرچه جامعه جلوتر میرود، به نظر میرسد حوصله افراد برای شرکت در دورههای طولانی کمتر میشود و استقبال از دورههای فشرده و کوتاهمدت بیشتر خواهد بود.
استفاده از ظرفیت مسجد مقدس جمکران برای آموزشهای کوتاهمدت
در همین زمینه، یک جلسه ابتدایی با تولیت مسجد مقدس جمکران داشتیم که ایشان استقبال کردند. قرار است جلسه دوم نیز برگزار شود تا بتوانیم از ظرفیت روزها و شبهای چهارشنبه مسجد مقدس جمکران استفاده کنیم و در آنجا کارگاههای یک تا دو ساعته برای مراجعهکنندگان و زائران مسجد مقدس جمکران برگزار کنیم.
همچنین تکجلسهها و تکنشستهایی را نیز در خود مؤسسه دنبال میکنیم که حدود دو سال است آغاز کردهایم.
ضرورت شناخت ظرفیت جهانی تشیع
بیشتر از این جهت این موضوع برای ما اهمیت دارد که امروز ما یک مکتب جهانی هستیم و منتظر یک منجی جهانی هستیم، اما از لحاظ شناخت فضای بینالملل، گاهی نگاه ما به چند خیابان اطراف خودمان محدود میشود؛ نگاه ما نسبت به ظرفیتهای بسیار کلانی که شیعه در جهان دارد، محدود است.
نمیتوان گفت هیچ شناختی وجود ندارد، اما شناخت ما حداقلی است و نسبت به ظرفیتهای بسیار گسترده شیعه در جهان، اطلاع کافی نداریم.
اگر بتوانیم اطلاعرسانی دقیقی در این حوزه داشته باشیم و ظرفیتها و پتانسیلهایی را که شیعه در سراسر جهان دارد معرفی کنیم، تصویر متفاوتی از گستره تشیع به دست خواهد آمد. از شرق تا غرب عالم، شاهد حضور شیعیان هستیم و جالب این است که در بسیاری از نقاط، حضور قدرتمند و اثرگذار شیعه را مشاهده میکنیم.
در هر کجا که شیعیان حضور دارند، شاهد شکلگیری اقشار و جمعیتهایی هستیم که از لحاظ فکری، فرهنگی و اقتصادی تأثیرگذار هستند؛ بهخصوص پس از انقلاب اسلامی که این موج شکل گستردهتری پیدا کرده است.
پیوند حیات معاصر تشیع با انقلاب اسلامی
در واقع، حیات تشیع با انقلاب اسلامی و با رهبری حضرت امامین انقلاب گره خورده است. انقلاب اسلامی در رشد تشیع، گسترش تشیع و قدرت گرفتن تشیع در جهان بسیار تأثیرگذار بوده است.
برای اینکه این روند استمرار پیدا کند، گستردهتر و عمیقتر شود، نیازمند شناخت دقیق هستیم. ما در همین راستا از افرادی که از کشورهای مختلف در ایران حضور دارند، استفاده کردهایم.
یک تفاوت جدی وجود دارد میان اینکه منِ ایرانی درباره یک کشور مطالعه کنم و گزارشی درباره آن ارائه دهم، با اینکه فردی که خودش در آن کشور بزرگ شده و زندگی کرده است، درباره وضعیت شیعیان آن کشور سخن بگوید. اطلاعات من ممکن است محدود به مطالبی باشد که در رسانهها و کتابها منتشر شده است، اما کسی که خودش در آن کشور رشد کرده، اطلاعات دقیق و میدانی بسیار بیشتری دارد.
اطلاعاتی که چنین فردی در اختیار دارد، بسیار متفاوت است و طبیعتاً ما که در اینجا حضور داریم، به بسیاری از این اطلاعات دسترسی نداریم.
بر همین اساس، ما از اساتیدی استفاده کردیم که از کشورهای مختلف آمدهاند، در این زمینه مطالعه کردهاند و حتی بسیاری از آنان درباره وضعیت تشیع در کشور و منطقه خودشان کتاب نوشتهاند.
«ژئوپلیتیک شیعه»؛ روایتی از ظرفیتهای کمتر شناختهشده تشیع در جهان
در دو سال اخیر، نشستهایی را در قالب «سلسلهنشستهای ژئوپلیتیک شیعه» برگزار کردهایم و در این مسیر به مطالب و واقعیتهایی رسیدیم که واقعاً شگفتانگیز است.
برای نمونه، تصور کنید در تورنتو کانادا به یک هیئت شیعی برسید که حدود پانصد جوان در آن حضور دارند؛ جوانانی که اهل نماز شب هستند و بیشتر آنان حافظ کل قرآن یا حافظ یکسوم یا بخشی از قرآن هستند.
این وضعیت را از لحاظ دینی و مذهبی در نظر بگیرید و از سوی دیگر، از لحاظ اقتصادی نیز ببینید که بخش قابل توجهی از آنان با هواپیمای شخصی در این هیئت شرکت میکنند.
این نشان میدهد که یک تشکل شیعی تا چه اندازه میتواند توانمند باشد؛ هم از لحاظ تقیدات مذهبی و هم از لحاظ ظرفیت اقتصادی.
اگر شما بخواهید در خود قم، یک هیئت با چنین ویژگیهایی معرفی کنید که اکثر اعضای آن حافظ قرآن باشند، آیا میتوانید چنین هیئتی را معرفی کنید؟ بنده خودم اطلاع دقیقی ندارم و حتی با توجه به توفیقی که داشتهام و ارتباطی که با جامعهالقرآن دارم، فکر نمیکنم چنین هیئت قرآنیای تشکیل شده باشد.
اما تصور کنید در تورنتوی کانادا، چنین هیئتی شکل گرفته است؛ هیئتی متشکل از حدود پانصد جوان با این میزان از تقیدات مذهبی، که اهل نماز شب و نماز اول وقت هستند، آن هم در شرایط و فضایی که همه از وضعیت آن اطلاع داریم.
در همان مرکز، چنین تشکل شیعی قدرتمندی شکل گرفته است. از سوی دیگر، حدود هزار پزشک مسلمان که اهل نماز اول وقت هستند، در آمریکای شمالی فعالیت میکنند که این نیز بسیار قابل توجه و فوقالعاده است.
وقتی وارد برخی از این مجموعهها میشوید، میبینید چند هزار شیعه در آنجا گرد هم میآیند. گاهی چندین هتل بهصورت همزمان و بهطور کامل اجاره میشود و گردهمایی بزرگی شکل میگیرد.
در این گردهماییها، ظرفیتهای مختلفی وجود دارد و فعالیتهای متنوعی انجام میشود؛ از امور خیریه گرفته تا کمک به ازدواج جوانان و فعالیتهای فکری، فرهنگی، اجتماعی و خیریهای.
این ظرفیتها در میان شیعیان خارج از کشور وجود دارد، اما متأسفانه بخش قابل توجهی از ما از این ظرفیتها اطلاع نداریم و همین مسئله ضرورت شناخت دقیقتر ظرفیتهای جهانی تشیع را دوچندان میکند.
خب، ما بهعنوان حوزه علمیه قم چه ارتباطی با آنجا داریم و چه حضوری در آنجا داریم؟ به نظر میرسد این موضوع واقعاً یک ظرفیت بزرگ است.
همانطور که در ابتدای صحبتهای خود اشاره کردید، مبنی بر اینکه ما در عرصه بینالملل هنوز جای کار بسیار زیادی داریم و باید بتوانیم از ظرفیت رسانههای بینالمللی و رسانههایی که در اختیار داریم، استفاده بیشتری کنیم و به فعالیتهای آنان در عرصه بینالملل ضریب بدهیم. واقعاً جای چنین کاری خالی است. برای مثال، همین نکتهای که درباره تورنتو فرمودید، شاید بسیاری از مردم ما نیز ندانند که چنین ظرفیتهایی در آنجا وجود دارد. تصور میکنم بسیاری از مردم ما فکر میکنند شیعیان یا مسلمانان در آنجا در فضای خاصی قرار دارند و اساساً فعالیت چندانی ندارند. این ظرفیتها باید بازتاب رسانهای پیدا کند. خود مجمع نیز میتواند با کمک مجموعههای دیگر، پایهگذار بسیاری از این حرکتها باشد.
بله، صددرصد. ما اصلاً سلسلهنشستهای «ژئوپلیتیک شیعه» را با همین هدف آغاز کردیم.
برای مثال، شخصی از خود کانادا که مسئول همان هیئت و حسینیه بود، به مناسبتی به مؤسسه آمده بود. ما از ایشان گزارش دریافت کردیم و متوجه شدیم که با وجود اینکه ارتباطات بینالمللی گستردهای در مؤسسه داریم، از وجود چنین ظرفیتی اطلاع نداشتیم.
حتی از وجود آن تشکل پزشکان نیز اطلاع نداشتیم. بنابراین، لازمه این کار آن است که افرادی از خود کشورهای مختلف بیایند و این گزارشها را ارائه کنند.
این گزارشها در نهایت میتواند به یک پکیج اطلاعاتی تبدیل شود که مجموعه آن، یک بانک اطلاعاتی بسیار ارزشمند و فوقالعاده خواهد بود. این اطلاعات باید در اختیار طلاب حوزه علمیه و کسانی قرار گیرد که دغدغه خدمت به مکتب امیرالمؤمنین(ع) را دارند.
پیوند ظرفیتهای بینالمللی با توان علمی حوزه
افرادی که در آنجا حضور دارند، طبیعتاً ممکن است تاکنون یک استاد سطح عالی حوزه را ندیده باشند و یا با فردی که بهصورت دقیق در حوزه مباحث اعتقادی و کلامی فعالیت کرده باشد، ارتباط نداشته باشند.
لازمه این کار آن است که وقتی ارتباط برقرار شد و معرفیها صورت گرفت، زمینه ارتباط علمی نیز فراهم شود. برای مثال، خود ما با برخی افراد بهصورت انفرادی ارتباط داریم. آنان سؤالات، شبهات و مسائل خود را برای ما ارسال میکنند و ما نیز پاسخگویی میکنیم.
اما اگر این روند بهصورت گستردهتر دنبال شود و مجموعهای از نخبگان حوزوی درگیر این مسئله شوند و با این افراد ارتباط بگیرند، میتوانند در رشد فکری و اعتقادی جوانان آن مناطق نقش مؤثری داشته باشند.
این اتفاق میتواند تحول بزرگی ایجاد کند؛ چنین ارتباطی میتواند موجب شکلگیری یک هویتیابی ارزشمند و ایجاد یک دغدغه بینالمللی شود؛ چراکه ما باید مکتب خود را برای منجی جهانی آماده کنیم و فعالیتهای جهانی داشته باشیم و لازمه همه این اقدامات، شناخت دقیق ظرفیتهای موجود در جهان است.
ظرفیتی کمتر شناختهشده در جهان تشیع
یکی دیگر از ظرفیتهای بزرگ جهان تشیع، «خوجههای اثنیعشری» هستند که کمتر به آنها پرداخته شده و در برخی موارد نیز مورد بیمهری قرار گرفتهاند.
اینها یک مجموعه شیعی هستند که پیش از این، اسماعیلی بودند. حدود یکصد سال پیش، سفری کربلایی برای آنان اتفاق میافتد و در ادامه به تشیع اثنیعشری گرایش پیدا میکنند و شیعه اثنیعشری میشوند.
این مجموعه در حدود ۵۰ تا ۶۰ کشور دنیا دفتر دارد و از یک سیستم مدیریتی منسجم برخوردار است؛ سیستمی شبیه به آنچه در ساختار فدراسیون جهانی فوتبال مشاهده میکنیم.
همانطور که در هر قاره یک کنفدراسیون و در هر کشور یک فدراسیون وجود دارد و فدراسیونها و کنفدراسیون اصلی، مجموعه را مدیریت میکنند، این مجموعه نیز ساختاری مشابه دارد. خودشان در هر منطقه و کشور، عنوان «فدراسیون» را برای مجموعههای خود به کار میبرند و مدیریت کلی مجموعه از طریق همین ساختار انجام میشود.
این افراد بهشدت مذهبی هستند و تقیدات دینی و شرعی بالایی دارند و نسبت به مسائلی مانند نماز و روزه و سایر احکام شرعی پایبندی زیادی دارند. بیشتر آنان در اروپا و آمریکا و برخی نیز در مناطق مرکزی یا شرقی آفریقا زندگی میکنند.
برخورداری از ظرفیت اقتصادی قابل توجه برای فعالیتهای دینی
این مجموعه از لحاظ اقتصادی نیز سیستم خاصی طراحی کرده است. فدراسیونهایی که در اختیار دارند، ساختار اقتصادی مشخصی دارند و گفته میشود حدود چهار درصد ثروت دنیا در اختیار این مجموعه است که رقم بسیار بالایی به شمار میرود.
این مسئله نشان میدهد که این مجموعه تا چه اندازه ظرفیت دارد و تا چه اندازه حاضر است برای فعالیتهای دینی و مذهبی و کارهای دیگری که میتوان در این زمینه انجام داد، هزینه کند.
ضرورت استفاده از ظرفیتهای جهانی برای مقابله با تصویرسازی منفی علیه تشیع
ما باید از این ظرفیتها استفاده کنیم تا بتوانیم تشیع را از مظلومیتی که در طول تاریخ با آن مواجه بوده و از فضای خفقانی که نسبت به بحث تشیع ایجاد شده است، خارج کنیم.
همچنین باید با تهمتهایی که به تشیع زده میشود و تصویر نادرستی که در معرفی تشیع ارائه شده است، مقابله کنیم.
امروز در برخی کتابهای مستشرقان، برای تشیع هویت یهودی تعریف میکنند و ادعا میشود که مثلاً فردی یهودی به نام عبدالله، تشیع را به وجود آورده است.
عناوین و نسبتهای مختلفی به شیعه داده میشود و تلاش میکنند شیعه را یک مکتب جعلی، انحرافی و ساخته و پرداخته معرفی کنند.
خبرگزاری حوزه؛ ظرفیت تبدیلشدن به رسانه علمی و جهانی تشیع
در چنین شرایطی، انجام کار دقیق علمی و رسانهای بسیار مهم است. باید بتوان معارف مکتب تشیع را با ابعاد مختلف آن و با استفاده از روشهای نوین خبررسانی و ظرفیتهای رسانهای، به مخاطبان جهانی معرفی کرد.
این کار میتواند کمک کند نگاه منفی و نادرستی که نسبت به تشیع در برخی نقاط جهان شکل گرفته است، اصلاح شود و چهره واقعی مکتب اهلبیت(ع) به جهانیان معرفی شود.
انشاءالله این اقدامات بتواند زمینه را برای ظهور حضرت ولیعصر(عج) فراهم کند.
نکته پایانی:
تجربه مدرسه حله؛ الگویی تاریخی برای تحول علمی
ما تجربهای در مدرسه فکری حله داشتیم. در ابتدا، این مدرسه، یک مدرسه فقهی بود. از سوی دیگر، ما مدارس اشعری را داریم که شخصیتهای بزرگی همچون غزالی، فخر رازی و شهرستانی و بسیاری دیگر از شخصیتها و نخبگان مکتب اشعری در آنجا زیست علمی داشتهاند.
در عمل نیز میبینیم که در جهان اسلام، مکتب اشعری با اقداماتی که خواجه نظامالملک انجام داد و با ساختار نظامیههایی که شکل گرفت، نوعی هیمنه و سیطره فکری در سراسر جهان اسلام پیدا کرد.
اما در مدرسه حله، یک حرکت علمی مهم اتفاق افتاد. مرحوم سدیدالدین حمصی از ری به سفر حج رفته بود و هنگام بازگشت، به حله رسید. ایشان متکلم و فیلسوف بزرگی بود.
مدرسه حله، یک مدرسه فقهی بود و تا حدودی از مباحث کلامی خالی بود. بنابراین، با اصرار فراوان، ایشان را حدود دو سال در حله نگه داشتند تا یک دوره کامل مباحث کلام را در آنجا تدریس کند.
خروجی این حرکت، شخصیتهایی همچون علامه حلی و محقق حلی و دیگر بزرگان حوزه علم کلام بودند و این جریان در ادامه به آثاری همچون کتاب «تجرید الاعتقاد» منتهی شد.
«تجرید الاعتقاد» و بازگشت مرجعیت فکری تشیع
در ادامه، این حرکت علمی و فکری توسط علامه بزرگوار حلی تکمیل شد و با کتاب «تجرید» و سپس تکمیل این عملیات علمی و فکری، ورق کاملاً برگشت.
مکتب فکری و اعتقادی شیعه به پرچمدار مکتب اعتقادی جهان اسلام تبدیل شد و توسعه فکری و هیمنه علمی آن در سراسر عالم اسلامی گسترش پیدا کرد بهگونهای که بزرگان اهل سنت آمدند و بر این کتابها حاشیه نوشتند.
حاشیهنویسی یعنی چه؟ یعنی اصل این اثر را پذیرفته، برتری علمی آن را پذیرفته و بر اساس آن، فعالیت علمی خود را انجام داده است؛ یعنی یک جرعهای از این اندیشه برداشته و بر مبنای آن کار علمی کرده است.
این یک حرکت فکری اساسی بود که در آنجا اتفاق افتاد و بازخورد فوقالعادهای نیز به دنبال داشت.
حوزه علمیه قم نیازمند یک تحول علمی بزرگ است
این یک تجربه فوقالعاده است. ما امروز نیاز به چنین تحولی داریم؛ تحولی که بتواند بار دیگر زمینهساز یک حرکت علمی و فکری بزرگ شود.
البته شیعه همواره در طول تاریخ، در بحث آزاداندیشی، تولید علم و تولید فکر، پرچمدار بوده و امروز نیز چنین جایگاهی دارد؛ اما میتوانیم بسیار گستردهتر و فراتر از وضعیت کنونی، در نهادهای علمی و دانشگاههای جهان ابراز وجود و حضور داشته باشیم.
انتهای پیام/
نظر شما