حجتالاسلام والمسلمین محمدحسین فولادگر، دکترای قرآن و علوم تربیتی، استاد حوزه و دانشگاه و مشاور و کارشناس تربیتی، در گفتوگو با خبرگزاری حوزه درباره مسائل تربیتی نسل جدید و در پاسخ به این پرسش که نوجوان امروز هویت خود را در خانواده، مدرسه یا مسجد پیدا میکند، اظهار داشت: سن نوجوانی، سن بحران هویت است و نوجوان در این دوره با پرسشهایی اساسی درباره خود، ارزشها، تعلقات و آیندهاش مواجه میشود.
وی افزود: نوجوان در این دوره از خود میپرسد «من کیستم؟»، چه ارزشهایی دارم، به چه کسی و به کجا تعلق دارم، چرا باید مسلمان باشم، دین چه فایدهای در زندگی من دارد و چه نسبتی با زندگی من برقرار میکند.
حجت الاسلام والمسلمین فولادگر ادامه داد: نوجوان همچنین درباره آینده خود، نوع انسانی که میخواهد باشد و نقش دوستان، خانواده و اطرافیان در شکلگیری شخصیت و آینده خود پرسشهایی دارد. این مجموعه پرسشها همان مسئله بحران هویت است که در دوره نوجوانی شکل میگیرد.
همه محیطهای ارتباطی نوجوان در هویتسازی نقش دارند
استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه نمیتوان شکلگیری هویت نوجوان را تنها به یک نهاد محدود کرد، اظهار کرد: هویت نوجوان در همه عرصههایی که محیط ارتباطی او را تشکیل میدهند، شکل میگیرد؛ خانواده، مدرسه، گروه همسالان و دوستان، مسجد و نهادهای دینی، نهادهای آموزشی و همچنین رسانه و فضای مجازی، همگی در هویتبخشی به نوجوان نقش دارند.
وی تصریح کرد: شدت و ضعف نقش هر یک از این عوامل، متناسب با سن نوجوان و میزان ارتباط و حضور او در این محیطها متفاوت است. برای مثال، نوجوانی که حضور بیشتری در فضای مجازی دارد، طبیعتاً از این فضا تأثیر بیشتری میپذیرد و برای نوجوانی که ارتباط گستردهای با دوستان و گروه همسالان دارد، این گروه میتواند نقش پررنگتری در شکلگیری هویت او داشته باشد.
حجت الاسلام والمسلمین فولادگر خاطرنشان کرد: بنابراین باید روی عوامل اصلی هویتبخش به نوجوان سرمایهگذاری جدی داشته باشیم و در عین حال، برای کاهش آسیبهای احتمالی برخی از این محیطها برنامهریزی کنیم و عوامل مثبت و سالم را تقویت و پررنگتر کنیم.
مسجد باید فراتر از محل برگزاری مناسک باشد
وی با اشاره به نقش مسجد در هویت دینی نوجوان گفت: اگر قرار است مسجد در هویتسازی نوجوان نقشآفرینی کند، نباید مسجد را صرفاً محلی برای برگزاری عبادات، مناسک، سخنرانی و آموزشهای نظری بدانیم.
این کارشناس تربیتی افزود: متأسفانه در بسیاری از مساجد، این جنبهها پررنگ شده و در نتیجه، حضور و رفتوآمد نوجوان و جوان کاهش پیدا کرده است.
وی ادامه داد: نوجوان باید به واسطه نماز، قرآن، دعا و فضای معنوی مسجد، یک تجربه زیسته دینی پیدا کند؛ یعنی فقط درباره نماز و قرآن اطلاعات نداشته باشد، بلکه آنها را در فضای معنوی مسجد احساس کند و بخشی از وجود و هویت خود بداند.
حجت الاسلام والمسلمین فولادگر تصریح کرد: صرف ارائه اطلاعات دینی، هویت دینی ایجاد نمیکند. همانطور که در برخی کتابهای آموزشی، اطلاعات دینی به دانشآموز داده میشود و او آنها را حفظ میکند و در امتحان پاسخ میدهد، اما این اطلاعات لزوماً به بخشی از وجود و هویت او تبدیل نمیشود.
ایجاد حس تعلق؛ نخستین گام برای پیوند نوجوان با مسجد
وی یکی از مهمترین راههای هویتسازی مسجد را ایجاد حس تعلق در نوجوان دانست و گفت: نوجوان باید نسبت به مسجد احساس تعلق پیدا کند و احساس کند مسجد جایی است که به آن علاقه دارد و خودش را جزئی از آن میداند.
استاد حوزه و دانشگاه افزود: صرف حضور نوجوان در مسجد کافی نیست؛ باید زمینهای فراهم شود که او در مسجد دیده شود، دوست پیدا کند، فعالیت داشته باشد و احساس کند حضورش در این مکان دارای معنا و اهمیت است.
وی ادامه داد: باید از خودمان بپرسیم چند نوجوانی که در نماز جماعت مسجد شرکت میکنند، واقعاً خودشان را «اهل مسجد» میدانند؟ مسئله فقط این نیست که نوجوان به مسجد میآید؛ مهم این است که آیا مسجدی شده و خودش را جزئی از مسجد میداند یا خیر.
نوجوان باید در اداره مسجد نقش داشته باشد
حجت الاسلام والمسلمین فولادگر اظهار کرد: نوجوان زمانی احساس میکند مسجد برای اوست که بتواند در آن نقش ایفا کند و در برنامههای مسجد مشارکت داشته باشد.
وی افزود: اگر همه برنامههای مسجد توسط بزرگسالان طراحی و اجرا شود و نوجوان صرفاً مجری برنامههایی باشد که دیگران برای او تعیین کردهاند، حس تعلق عمیقی در او شکل نمیگیرد.
این مشاور تربیتی تصریح کرد: باید بخشی از برنامههای مسجد را به خود نوجوانان واگذار کنیم و از آنها بپرسیم چه برنامهای میتوان برای مسجد داشت و خود آنها چه کاری میتوانند برای مسجد انجام دهند.
وی با اشاره به تجربه نوجوانان در موکبها گفت: یکی از دلایل علاقه بسیاری از نوجوانان به موکبداری این است که احساس میکنند خودشان در برپایی موکب مشارکت دارند و مسئولیت یک کار واقعی را بر عهده گرفتهاند. همین تجربه را میتوان به فضای مسجد منتقل کرد.
مسئولیتپذیری، حس مفید بودن و تعلق را تقویت میکند
حجت الاسلام والمسلمین فولادگر گفت: وقتی نوجوان در مسجد نقش و مسئولیت داشته باشد، احساس مفید بودن و مسئولیتپذیری در او شکل میگیرد و همین مسئله باعث ایجاد تعلق میشود.
وی افزود: نوجوان میتواند مسئول کتابخانه، برنامههای فرهنگی، خیریه، فعالیتهای اجتماعی یا بخشی از امور اجرایی مسجد باشد. در این شرایط، احساس میکند عضوی از مسجد است و به آن تعلق دارد.
استاد حوزه و دانشگاه خاطرنشان کرد: وقتی این حس تعلق ایجاد شود، مسجد میتواند به بخشی از هویت نوجوان تبدیل شود و هویت دینی او را نیز تقویت کند.
نوجوان باید کارآمدی دین را در مسجد تجربه کند
وی یکی دیگر از عوامل مهم هویتسازی را مشاهده کارآمدی دین دانست و اظهار کرد: نسل امروز به دنبال کارآمدی و بهرهوری است و اگر نوجوان ببیند مسلمان بودن و مسجدی بودن او موجب اتفاقات خوب در جامعه میشود، ارتباط عمیقتری با دین پیدا خواهد کرد.
حجت الاسلام والمسلمین فولادگر افزود: نوجوان باید ببیند که مسجد میتواند پایگاه فعالیتهای جهادی، فرهنگی و اجتماعی باشد؛ جایی که در آن به سالمندان، نیازمندان و محرومان خدمت میشود و برای حل مسائل محله اقدام صورت میگیرد.
وی تصریح کرد: نوجوان باید احساس کند دین فقط مجموعهای از مناسک نیست که در مسجد انجام میشود، بلکه دین میتواند در عرصه اجتماعی نیز حضور داشته باشد و مسجد پایگاه اصلی این حضور و خدمت است.
مؤلفههای اخلاق دینی باید در مسجد دیده شود
این کارشناس تربیتی ادامه داد: مؤلفههای دینی نباید صرفاً در حد ادعا و بیان باقی بماند، بلکه نوجوان باید آنها را در رفتار اهل مسجد مشاهده کند.
وی افزود: روحیه ایثار، فداکاری، عدالت، کمک به دیگران و سایر مؤلفههای اخلاق دینی باید در فضای مسجد عینیت پیدا کند تا نوجوان ببیند آنچه در کتابها و آموزشهای دینی درباره آن سخن گفته میشود، در رفتار اهل مسجد نیز تحقق پیدا کرده است.
حجت الاسلام والمسلمین فولادگر تأکید کرد: وقتی نوجوان این ویژگیها را در فضای واقعی مسجد مشاهده کند، ارتباط و تعلق او به مسجد بیشتر میشود و هویت دینی او نیز عمیقتر شکل میگیرد.
مسجد نباید برای جذب نوجوان، هویت معنوی خود را از دست بدهد
وی در عین حال با تأکید بر یک نکته سلبی گفت: در تلاش برای پیوند دادن نوجوان با مسجد نباید هویت معنوی مسجد را کمرنگ کنیم و مسجد را به محیطی شبیه فضاهای سرگرمی تبدیل کنیم.
استاد حوزه و دانشگاه افزود: گاهی در برخی برنامهها، به جای استفاده از ظرفیتهای واقعی مسجد، برای جذب نوجوان به سمت سرگرمیها و جذابیتهای بیرونی میرویم؛ در حالی که مسجد باید با مؤلفههایی مانند معنویت، امنیت، اعتماد و خدمت، نقش منحصر به فرد خود را ایفا کند.
وی تصریح کرد: اگر مسجد صرفاً به یک محیط سرگرمی تبدیل شود، در کنار سایر فضاهای سرگرمی قرار میگیرد و زمانی که جذابیت آن سرگرمی از بین برود، نوجوان نیز ممکن است از مسجد فاصله بگیرد.
حجت الاسلام والمسلمین فولادگر خاطرنشان کرد: مسجد نباید با فضای مجازی، بازی و سایر فضاهای رسانهای و سرگرمی خلط شود؛ بلکه باید در جایگاه اصلی خود و با استفاده از ظرفیتها و مؤلفههای اختصاصی مسجد، نقش تربیتی و هویتساز خود را ایفا کند.
مسجد باید پاسخگوی پرسشهای اعتقادی نوجوان باشد
وی یکی دیگر از وظایف مسجد را پاسخگویی به پرسشها و مسائل اعتقادی نوجوان دانست و گفت: نوجوان در دوره بحران هویت، پرسشهای مهمی درباره خود، آینده، دین و چرایی اعمال دینی دارد و مسجد باید برای این پرسشها برنامه داشته باشد.
حجت الاسلام والمسلمین فولادگر افزود: مسجد نباید صرفاً پاسخهای مقطعی به پرسشهای نوجوان بدهد، بلکه باید یک برنامه ایجابی و معرفتی برای او طراحی کند تا زمینه شناخت، معرفتافزایی و شکلگیری هویت دینی فراهم شود.
وی ادامه داد: مسجد باید فضایی ایجاد کند که نوجوان در کنار ایجاد تعلق، مسئولیتپذیری و تجربه معنویت، بتواند شناخت و معرفت خود را نیز افزایش دهد و از این طریق، هویت اصلی او شکل بگیرد.
نقش تعیینکننده مربی در پیوند نوجوان با مسجد
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به نقش مربی در این فرآیند اظهار کرد: در این میان، نقش مربی بسیار تعیینکننده است و مربی میتواند با قرار دادن نوجوان در فضای مسجد، زمینه ارتباط و تعلق او را فراهم کند.
وی افزود: مسئولیت دادن به نوجوان، عینیتبخشی به آموزههای دینی، نشان دادن کارآمدی دین، ایجاد حس معنوی و فراهم کردن زمینه ارتباط نوجوان با مسجد، از جمله اقداماتی است که مربی میتواند برای تقویت این ارتباط انجام دهد.
حجت الاسلام والمسلمین فولادگر همچنین بر ضرورت ایجاد فضای امن برای حضور نوجوانان در مسجد تأکید کرد و گفت: باید مراقب باشیم حضور نوجوان در مسجد موجب تحقیر، تمسخر، درگیری یا برخوردهای نامناسب از سوی بزرگسالان نشود.
وی ادامه داد: نوجوان باید بتواند با آرامش در مسجد حضور پیدا کند، در آنجا زندگی و زیست اجتماعی داشته باشد، سؤالها و مشکلات خود را بیان کند و احساس کند نسبت به پرسشها و حرفهای او گارد و قضاوت منفی وجود ندارد.
«تعلق، معنا، معنویت و مسئولیت»؛ ارکان هویتسازی مسجد
حجت الاسلام فولادگر در جمعبندی سخنان خود گفت: اگر بخواهیم برای هویتسازی نوجوان در مسجد الگویی ارائه کنیم، باید چند محور اساسی را مورد توجه قرار دهیم؛ نخست، ایجاد حس تعلق نوجوان به مسجد، دوم، ایجاد حس معنا و معنویت و کمک به نوجوان برای فهم چرایی مسلمان بودن و اعمال دینی، و سوم، فراهم کردن زمینه نقشآفرینی و مسئولیتپذیری.
وی افزود: در کنار این موارد، نوجوان باید کارآمدی و کاربردی بودن مسجد و دین را در زندگی واقعی تجربه کند و ببیند که عضویت او در مسجد و دیندار بودنش میتواند منشأ اتفاقات مثبت در جامعه باشد.
استاد حوزه و دانشگاه خاطرنشان کرد: تعلق، معنا و معنویت، نقش و مسئولیت و کارآمدی و کاربردی بودن مسجد میتواند از ارکان مهم هویتسازی برای نوجوان باشد.
وی در پایان تأکید کرد: اگر این راهکارها در کنار شیوههای صحیح تعامل با نوجوان و نقشآفرینی مناسب مربی قرار گیرد، مسجد میتواند به محیطی مناسب برای شکلگیری هویت نوجوان امروز تبدیل شود و در حل بحران هویت او نقش جدی ایفا کند.
انتهای پیام
نظر شما