حجت‌الاسلام والمسلمین سید جواد ثمن‌آبادی، از مبلّغان شهرستان آمل، در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در ساری، با اشاره به پویش ده‌ها میلیونی «جان‌فدایان ایران» و اعلام آمادگی مردم برای شهادت در راه خدا اظهار داشت: برای درک جایگاه والای شهادت، باید ابتدا به بررسی جامع واژه «شهید» در قرآن کریم پرداخت؛ چرا که این کلمه در آیات مختلف بر هفت وجه و با معانی متفاوتی به کار رفته است.
مروری بر منبع تفسیری «وجوه القرآن»
کارشناس دینی در تبیین این وجوه، با اشاره به اثر ارزشمند «ابوالفضل حُبَیش بن ابراهیم تفلیسی»، دانشمند جامع‌الاطراف قرن ششم هجری خاطرنشان کرد: تفلیسی در کتاب «وجوه القرآن» که در واقع ترجمه و تکمیل اثر مفسّر مشهور قرن دوم، مقاتل بن سلیمان بلخی است، به شرح معانی و کاربردهای متعدد واژگان کلیدی قرآن پرداخته است. این اثر که به زبان فارسی-عربی قدیمی نگاشته شده و توسط دکتر مهدی محقق تصحیح شده است، منبعی جامع برای شناخت تکثر معنایی واژگان قرآنی است.
تبیین وجوه هفت‌گانه واژه شهید
حجت الاسلام و المسلمین ثمن آبادی به تشریح وجوه این واژه پرداخت و اظهار داشت: وجه نخست «شهید» به معنای «گواهی بر رسالت» است؛ همان‌طور که در سوره‌های نساء، مائده و نحل، پیامبران به عنوان گواه بر ابلاغ پیام الهی به امت‌هایشان معرفی شده‌اند.
وی یادآور گردید: حبیش تفلیسی می نویسد: «وجه نخستین شهید به معنی گوا بود؛ به آنچه رسید از خدا و از پیغامبران؛ چنانکه خدای در سورة النّساء (41) گفت: «فَکَیْفَ إِذا جِئْنا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ» یعنی فکیف إذا جئنا من کلّ أمّة بنبیّهم شاهدا علیهم بتبلیغ الرّسالة إلیهم «وَ جِئْنا بِکَ» یا محمّد «عَلی هؤُلاءِ شَهِیداً» بتبلیغ الرّسالة. و در سورة المایده (117) گفت: «وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً ما دُمْتُ فِیهِمْ» یعنی شهیدا بتبلیغ الرّسالة إلیهم. و در سورة النّحل (89) گفت: «وَ یَوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً» یعنی نبیّهم شاهدا علیهم أنّه بلّغهم الرّسالة.» و ازین معنی در قرآن بسیارست.» (وجوه قرآن، ج 1، ص: 146)
کارشناس دینی ابراز داشت: وجه دوم، اشاره به «فرشتگان موکل» دارد؛ همان‌گونه که در سوره ق و مؤمن آمده است، فرشتگان حافظ که کردار مردم را می‌نویسند، در آخرت شاهد و گواه اعمال بندگان خواهند بود. حبیشی تفلیسی می گوید: «و وجه دوم شهید بمعنی آن فریشته موکّل بود که کردارهای مردم همی نویسد؛ چنانکه در سورة ق (21) گفت: «وَ جاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَ شَهِیدٌ» یعنی الملک الموکّل الّذی کتب عمله فی الدّنیا هو شاهد علیه بعمله فی الآخرة. و در سورة المؤمن (51) گفت: «إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ یَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهادُ» یعنی الحفظة من الملائکة الّذین یشهدون علیهم بأعمالهم»
وی در بیان وجه سوم واژه «شهید» در قرآن کریم تصریح نمود: خدای متعال «امت رسول الله (ص)» را به عنوان گواه بر سایر پیامبران و امت‌ها در رساندن وحی معرفی می‌کند؛ چنانکه در سوره بقره، این امت به عنوان «امت وسط» و گواه بر مردم معرفی شده است. تفلیسی در وجوه القرآن می نویسد: «و وجه سیم شهید به معنی امّة محمّد [ص] بوَد که گوایی دهند بر پیغامبران و امّتان ایشان برسانیدن وحی؛ چنانکه در سورة البقره (143) گفت: «وَ کَذلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النَّاسِ» یعنی للرّسل أنّهم بلّغوا الرّسالة إلی قومهم. و در سورة المایده (83) گفت: «فَاکْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِینَ» یعنی أمّة محمّد. و در سورة الحجّ (78) گفت: «هُوَ سَمَّاکُمُ الْمُسْلِمِینَ مِنْ قَبْلُ وَ فِی هذا لِیَکُونَ الرَّسُولُ شَهِیداً عَلَیْکُمْ وَ تَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النَّاسِ» یعنی شهدآء للرّسل أنّهم بلّغوا الرّسالة إلی قومهم.»
حجت الاسلام و المسلمین سید جواد ثمن آبادی ابراز داشت: وجه چهارم، که رایج‌ترین معنای این واژه است، به معنای «کشته‌شده در راه خدا» است. این گروه از مؤمنان در جایگاهی والاتر، در کنار پیامبران و صدیقان قرار دارند و از پاداش و نور ویژه‌ای نزد پروردگارشان بهره‌مند می‌شوند.
وی افزود: حبیش تفلیسی می نویسد: «و وجه چهارم شهید بمعنی کشته کافر بود در راه خدا؛ چنانکه در سورة النّسا (69) گفت: «فَأُولئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَداءِ» یعنی الّذین قتلوا فی سبیل اللّه. و در سورة الحدید (19) گفت: «وَ الشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ».
مبلّغ شهرستان آمل اظهار داشت: وجه پنجم از واژه «شهید» در قرآن کریم، به معنای «گواه بر حقوق مردم» است؛ همان‌طور که در آیات سوره‌های بقره و طلاق، برای تثبیت حقوق در معاملات یا مسأله طلاق و رجوع، بر استشهاد از افراد عادل تأکید شده است. حبیشی تفلیسی در این باب می نویسد: «و وجه پنجم شهید بمعنی گوا بود بر حقوق مردمان؛ چنانکه در سورة البقره (282) گفت: «وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجالِکُمْ» یعنی شاهدین علی الحقوق. و در سورة الطّلاق (2) گفت: «وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ وَ أَقِیمُوا الشَّهادَةَ لِلَّهِ» یعنی فی الطّلاق و المراجعة.»
وی در بیان وجه ششم «شهید» تصریح کرد: این واژه در برخی آیات به معنای «حضور و حاضر بودن» به کار رفته است؛ مانند آیاتی در سوره‌های نساء، فرقان و مدثر که به حضور یا عدم حضور افراد در مکان‌ها یا مجالس خاص اشاره دارد و این کاربرد در جای‌جای قرآن کریم دیده می‌شود. در کتاب «وجوه قرآن» تفلیسی می خوانیم: «و وجه ششم شهید بمعنی حاضر بود؛ چنانکه در سورة النّسا (72) گفت: «وَ إِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ لَیُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیَّ إِذْ لَمْ أَکُنْ مَعَهُمْ شَهِیداً» یعنی حاضرا. و در سورة الفرقان (72) گفت: «وَ الَّذِینَ لا یَشْهَدُونَ الزُّورَ» یعنی لا یحضرون. و در سورة المدّثر (13) گفت: «وَ جَعَلْتُ لَهُ مالًا مَمْدُوداً وَ بَنِینَ شُهُوداً» یعنی حضوراً بمکّة. و ازین معنی در قرآن بسیارست.»
حجت الاسلام و المسلمین سید جواد ثمن‌آبادی در بیان آخرین وجه درباره واژه «شهید» خاطرنشان کرد: وجه هفتم و پایانی، به معنای «شریک و هم‌نواز» است. خداوند متعال در آیه 23 سوره مبارکه بقره مشرکان را به چالش می‌کشد تا شرکایی را که به جای او برگزیده‌اند، بخوانند و از آن‌ها یاری بخواهند. در کتاب «وجوه قرآن» می خوانیم: «و وجه هفتم شهید بمعنی هنباز بود؛ چنانکه در سورة البقره (23) گفت: «وَ ادْعُوا شُهَداءَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ» یعنی شرکآءکم.»
نظر شما