اندیشه استکبارستیزی رهبر شهید باید به مکتب علمی تبدیل شود

به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، ابوالقاسم فاتحی، استاد دانشگاه، دوشنبه ۱۱ آبان‌ماه، در پنل علمی مبانی نظری، قرآنی و مفهومی استکبارستیزی، از پنل‌های تخصصی همایش بین‌المللی استکبارستیزی در اندیشه امام شهید (ره) در منظومه فکری رهبر شهید که در سالن شیخ طوسی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی برگزار شد، به واکاوی مفهوم استکبار و استکبارستیزی در منظومه فکری رهبر شهید پرداخت و بر ضرورت صورت‌بندی علمی این اندیشه‌ها و تبدیل آن به یک مکتب فکری تأکید کرد.

وی اظهار داشت: ما درباره اندیشه شخصیتی بحث می‌کنیم که حکمت نظری و حکمت عملی را در میدان سیاست تجربه کرده است؛ دانش ضمنی و تجربه‌ای که رهبر شهید تولید کرده‌اند، گنجینه‌ای ارزشمند است که نه‌تنها دانشگاه‌های کشور، بلکه مراکز پژوهشی و دانشگاه‌های خارج از کشور نیز در آینده به مطالعه و بررسی آن خواهند پرداخت.

فاتحی با اشاره به نظریه اعتباریات اجتماعی علامه طباطبایی بیان کرد: بر اساس این نظریه، مفاهیم و نهادهای اجتماعی در فرایندهای اجتماعی تولید و ساخته می‌شوند و اموری از پیش تعیین‌شده نیستند که صرفاً الگویی آماده برای ارائه داشته باشند؛ ازاین‌رو، برای شناخت منظومه فکری رهبر شهید باید فرایند شکل‌گیری و ارتباط میان عناصر مختلف اندیشه ایشان را مورد بررسی قرار داد.

پیوند شخصیت و منظومه فکری رهبر شهید

استاد دانشگاه با بیان اینکه منظومه فکری رهبر شهید با شخصیت علمی، حوزوی، دانشگاهی و سیاسی ایشان پیوندی عمیق دارد، تصریح کرد: رهبر شهید هم فرزند حوزه بودند، هم فرزند دانشگاه و هم شخصیتی برخاسته از میدان سیاست و عمل؛ بنابراین نمی‌توان شخصیت ایشان را از منظومه فکری‌شان جدا دانست.

وی افزود: در بررسی اندیشه متفکران بزرگ، شناخت شخصیت آنان نیز اهمیت دارد؛ زیرا بخش مهمی از منظومه فکری هر متفکر با ویژگی‌های شخصیتی، تجربه‌ها و زیست اجتماعی و سیاسی او ارتباط دارد.

فاتحی با تأکید بر اینکه واکاوی اندیشه‌های رهبر شهید در آغاز راه قرار دارد، گفت: در این مسیر باید با دقت و به‌تدریج به لایه‌های عمیق اندیشه ایشان دست پیدا کنیم؛البته ورود به مباحث تخصصی فقهی، کلامی و فلسفی در حوزه تخصصی من نیست، اما اندیشه‌های اجتماعی و سیاسی رهبر شهید ظرفیت گسترده‌ای برای پژوهش و تبدیل‌شدن به یک مکتب علمی دارند.

ضرورت تدوین مکتب استکبارستیزی رهبر شهید

وی در ادامه، پیشنهاد تدوین مکتب استکبارستیزی رهبر شهید را مطرح کرد و گفت: مکتب مفهومی است که دارای موضوع، روش، قلمرو، اندیشه، نظریه و دکترین مشخص است. همان‌گونه که رهبر شهید از مکتب حاج قاسم سخن گفتند، می‌توان مکتب استکبارستیزی ایشان را نیز به‌عنوان یک موضوع مستقل علمی مورد بررسی قرار داد.

این استاد دانشگاه با بیان اینکه همایش‌های علمی نباید صرفاً به روایتگری و توصیف اندیشه‌ها محدود شوند، خاطرنشان کرد: روایتگری و توصیف دقیق، به‌ویژه اگر غنی و مستند باشد، ارزشمند و مقدمه پژوهش‌های بعدی است؛ اما باید از این مرحله عبور کنیم و با صورت‌بندی علمی اندیشه‌های رهبر شهید، مکتبی تولید کنیم که در دانشگاه‌ها و مراکز علمی مورد مطالعه قرار گیرد و به سندی علمی و معتبر برای نسل‌های آینده تبدیل شود.

فاتحی با تشریح الگوی پیشنهادی خود برای بررسی منظومه فکری رهبر شهید اظهار داشت: در این پژوهش تلاش کرده‌ام مدلی پنج‌لایه برای شناخت نظام معرفتی ایشان ارائه کنم؛ در این الگو، منظومه فکری به‌مثابه درختی در نظر گرفته شده که دارای ریشه‌ها و لایه‌های مختلف است و برخی از این لایه‌ها در ظاهر قابل مشاهده نیستند.

وی ادامه داد: این الگو شامل پنج لایه جهان‌بینی، معرفت‌شناسی، ارزش‌های بنیادین، نظام هنجاری و رفتاری و نظام نمادین است؛ در این چارچوب، گزاره‌ها و بیانات رهبر شهید درباره استکبار و استکبارستیزی در لایه‌های مختلف دسته‌بندی شده‌اند تا ارتباط و جایگاه هر گزاره در نظام معرفتی ایشان مشخص شود.

استاد دانشگاه با اشاره به روش پژوهش خود بیان کرد: روش تحقیق در این مطالعه، توصیفی ـ تحلیلی است و در کنار آن از تحلیل زبانی برای کشف لایه‌های عمیق‌تر اندیشه و مفاهیم پنهان در بیانات استفاده شده است.

وی توضیح داد: تحلیل زبانی با زبان‌شناسی تفاوت دارد. هدف از تحلیل زبانی، صرفاً بررسی قواعد و ساختار زبان نیست، بلکه تلاش می‌شود از طریق واژگان و تعابیری که یک متفکر به کار می‌برد، لایه‌های پنهان اندیشه و مفاهیمی که قصد انتقال آن‌ها به مخاطب را دارد، آشکار شود.

فاتحی ابراز امیدواری کرد؛ این همایش و نشست‌های علمی مشابه، زمینه‌ای برای نظریه‌پردازی درباره اندیشه‌های رهبر شهید فراهم کند و تجربه زیسته و دانش ضمنی ایشان به دانش صریح، نظام‌مند و در نهایت یک رشته و مکتب علمی تبدیل شود.

شناخت صحیح استکبار، مقدمه انتخاب راهبردهای درست است

وی در تبیین ضرورت این پژوهش گفت: تا زمانی که یک پدیده را به‌درستی نشناسیم، نمی‌توانیم درباره آن راهبرد مناسبی انتخاب کنیم و اگر شناخت ما اشتباه باشد، اقدامات و تصمیم‌های ما نیز ممکن است به خطا برود؛ این مسئله در موضوع استکبارستیزی اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا شناخت نادرست از استکبار می‌تواند به تصمیم‌گیری‌های نادرست در عرصه سیاسی منجر شود.

این استاد دانشگاه با انتقاد از ضعف شناخت استکبار در میان برخی کنشگران و رجال سیاسی اظهار داشت: بخشی از مشکلاتی که در برخی رخدادهای مهم سیاسی، از جمله مذاکرات با آمریکا در سال‌های گذشته، با آن مواجه بوده‌ایم، به ضعف شناخت از ماهیت استکبار بازمی‌گردد. اگر این مفهوم به‌درستی شناخته نشود، الگوهای مورد استفاده نیز ممکن است با انحراف و کج‌کارکردی همراه شوند.

وی با اشاره به پیوند مفهومی استکبار با استعمار، عقب‌ماندگی، تحقیرشدگی و چپاول در اندیشه امام خمینی(ره) و رهبر شهید افزود: در منظومه فکری این دو شخصیت، استکبار و استکبارستیزی صرفاً مفاهیمی انتزاعی و نظری نیستند، بلکه با واقعیت‌های تاریخی و اجتماعی و پیامدهای سلطه‌گری ارتباط مستقیم دارند.

فاتحی با بیان اینکه در این منظومه فکری، راهکارهای مقابله با استکبار در دو حوزه ایجابی و سلبی قابل بررسی است، تصریح کرد: در حوزه ایجابی، وحدت، انسجام و تولید قدرت مورد تأکید قرار گرفته و در حوزه سلبی نیز پرهیز از تفرقه‌افکنی، اختلاف‌افکنی و اقداماتی که موجب تضعیف جبهه داخلی می‌شود، اهمیت دارد.

وی با اشاره به اینکه استعمار، عقب‌ماندگی و غارت از مفاهیم محوری در گفتمان استکبارستیزی امام خمینی(ره) و رهبر شهید به شمار می‌روند، اظهار داشت: برای شناخت این گفتمان باید به مؤلفه‌هایی توجه کرد که ماهیت سلطه‌گری و شیوه‌های نفوذ قدرت‌های استکباری را آشکار می‌کنند.

این استاد دانشگاه، ترویج مکاتب شرقی و غربی، گسترش اسلام آمریکایی، ترویج فساد و فحشا، ترور فیزیکی و شخصیتی، سکولاریسم و جدایی دین از سیاست و همچنین تفرقه‌افکنی را از شاخص‌های نفوذ و سلطه‌جویی استکبار برشمرد.

وی افزود: این مؤلفه‌ها نشان می‌دهد که سلطه‌گری صرفاً به ابزارهای سیاسی و نظامی محدود نیست، بلکه حوزه‌های فرهنگی، اجتماعی، اعتقادی و فکری را نیز دربرمی‌گیرد و شناخت این شیوه‌ها برای مقابله با نفوذ و سلطه ضروری است.

تجربه حکومتی رهبر شهید، گنجینه‌ای برای تولید نظریه سیاسی است

فاتحی با تأکید بر اهمیت تجربه زیسته رهبر شهید در عرصه حکمرانی گفت: آنچه در بیانات و اندیشه‌های ایشان درباره استکبار و استکبارستیزی مشاهده می‌کنیم، صرفاً تجربه‌ای فردی نیست، بلکه تجربه زیسته یک شخصیت عالی سیاسی و حکومتی است که در بستر اداره جامعه و مواجهه با تحولات سیاسی شکل گرفته است.

وی با اشاره به جایگاه تجربه در تولید علم خاطرنشان کرد: تجربه‌های سیاسی در ایران، مصر، لبنان و عراق ظرفیت ارزشمندی برای پژوهش‌های علمی دارند؛ دانشگاه‌ها و مراکز علمی می‌توانند این تجربه‌ها را دریافت و صورت‌بندی نظری کنند و از دل آن‌ها نظریه، مکتب، مدل حکومتی و الگوهای سیاست‌گذاری استخراج کنند.

استاد دانشگاه تأکید کرد: تجربه‌های سیاسی و حکومتی زمانی می‌توانند به سرمایه‌ای ماندگار برای جامعه تبدیل شوند که از مرحله تجربه و دانش ضمنی عبور کنند و در قالب نظام‌های نظری و علمی قابل آموزش و انتقال به نسل‌های آینده درآیند.

وی در تشریح لایه‌های مختلف الگوی پیشنهادی خود گفت: در لایه جهان‌بینی و معرفت‌شناسی، گزاره‌هایی درباره ماهیت استکبار، جایگاه آمریکا و نسبت استکبارستیزی با مبانی و آرمان‌های نظام اسلامی قرار می‌گیرند. این گزاره‌ها می‌توانند مبانی شناختی این منظومه فکری را تشکیل دهند.

فاتحی با اشاره به لایه ارزش‌های بنیادین افزود: دفاع از مظلوم، عدالت‌خواهی، مقاومت، استقلال، دانایی، علم و فناوری و حضور در مرزهای دانش از جمله ارزش‌هایی هستند که در منظومه فکری رهبر شهید جایگاه دارند.

وی ادامه داد: لایه چهارم، نظام هنجاری و رفتاری است که بیشترین حجم گزاره‌ها و بیانات رهبر شهید درباره استکبارستیزی را به خود اختصاص می‌دهد. این لایه اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا به رفتارهای عملی و شیوه مواجهه با مسائل اجتماعی و سیاسی مربوط می‌شود و مشخص می‌کند که در برابر استکبار از چه رفتارهایی باید پرهیز کرد و چه رفتارهایی را باید در پیش گرفت.

این استاد دانشگاه درباره لایه پنجم نیز اظهار داشت: لایه نمادین شامل شعارها، نشانه‌ها و نمادهایی است که مفاهیم استکبارستیزی را در عرصه اجتماعی بازنمایی می‌کنند؛شعار وحدت، معرفی آمریکا به‌عنوان مصداق استکبار، پرچم و مناسبت‌هایی همچون ۱۳ آبان از جمله این نمادها هستند که در انتقال مفاهیم و تقویت هویت جمعی نقش دارند.

دانشگاه‌ها در تولید علوم انسانی متناسب با نیازهای جامعه مسئولیت دارند

فاتحی با انتقاد از وضعیت علوم انسانی و اجتماعی در دانشگاه‌های کشور گفت: دانشگاه‌های ما در حوزه علوم انسانی با نوعی فرسودگی، رخوت و عقب‌ماندگی مواجه هستند و لازم است در این زمینه تحولی جدی ایجاد شود.

وی با تأکید بر ضرورت توجه دانشگاه‌ها به اندیشه‌های بومی و ظرفیت‌های فکری اندیشمندان اسلامی اظهار داشت: همان‌گونه که اندیشه‌های متفکران غربی را مطالعه و تدریس می‌کنیم و در کنار بهره‌گیری از آن‌ها به نقدشان نیز می‌پردازیم، باید اندیشه‌های امام خمینی(ره)، رهبر شهید و علامه طباطبایی را نیز به‌صورت جدی شناسایی، تحلیل و مبنای تولید نظریه‌های علمی قرار دهیم.

این استاد دانشگاه تصریح کرد: نمی‌توان بخشی از علم جهانی را نادیده گرفت، اما در کنار شناخت و استفاده از دستاوردهای علمی دیگران، باید به تولید دانش متناسب با نیازهای جامعه خود نیز توجه کنیم؛ دانشگاه‌ها در تولید علوم اجتماعی، علوم تربیتی و علوم اقتصادی مورد نیاز جامعه کوتاهی کرده‌اند و باید برای جبران این خلأ، مسئولیت بیشتری بر عهده بگیرند.
انتهای پیام/