به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، محمدرضا برزویی، عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع)، در پنل علمی راهبردهای ارتباطی، دیپلماتیک و فناورانه مقابله با سلطه از منظر رهبر شهید، با موضوع از جهاد اکبر تا جهاد کبیر؛ تبیین و صورت‌بندی الگوی استکبارستیزی در اندیشه رهبری که در سالن نمایشگاه بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی برگزار شد، به تبیین مفهوم جهاد کبیر و نسبت آن با جهاد اکبر و جهاد اصغر در منظومه فکری رهبر شهید پرداخت.
وی با اشاره به چگونگی شکل‌گیری ایده پژوهشی خود اظهار داشت: ایده اولیه مقاله با موضوع دیگری شکل گرفته بود، اما در جریان مطالعه قرآن کریم و تلاوت سوره فرقان، آیه ۵۲ این سوره با عبارت وَجَاهِدْهُم بِهِ جِهَادًا کَبِیرًا توجه مرا به خود جلب کرد؛ مفهوم جهاد کبیر برایم پرسش‌برانگیز بود؛ زیرا پیش از آن با مفاهیم جهاد اصغر و جهاد اکبر آشنایی داشتم، اما درباره جهاد کبیر کمتر شنیده بودم.
برزویی افزود: با مراجعه به ترجمه‌ها و تفاسیر مختلف قرآن کریم، مشاهده کردم که مفسران، جهاد کبیر را به معنای مبارزه و مجاهدت به‌وسیله قرآن تفسیر کرده‌اند؛ در برخی ترجمه‌ها نیز بر جهاد فرهنگی و تبلیغی با مخالفان قرآن و دین تأکید شده است. همین مسئله برای من که در حوزه ارتباطات فعالیت می‌کنم، این پرسش را ایجاد کرد که چگونه می‌توان به‌وسیله قرآن با دشمنان جهاد کرد.
عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع) ادامه داد: با بررسی آیات قبل و بعد از آیه ۵۲ سوره فرقان، متوجه شدم که موضوع آیات پیرامونی، به‌طور مستقیم درباره قرآن نیست و همین مسئله پرسش اولیه مرا همچنان باقی گذاشت؛ تا اینکه در جریان جست‌وجوها به بیانات رهبر شهید درباره جهاد کبیر رسیدم.
وی با اشاره به بیانات رهبر شهید در دیدار دانش‌آموختگی سربازان و درجه‌داران دانشگاه امام حسین(ع) در سوم خرداد ۱۳۹۵ و همچنین دیدار با رئیس و اعضای مجلس خبرگان رهبری در ششم خرداد همان سال، گفت: رهبر شهید در این دو دیدار، مفهوم جهاد کبیر را با استناد به آیه ۵۲ سوره فرقان تبیین کردند و تأکید داشتند که جهاد صرفاً به معنای جنگ نظامی و قتال نیست، بلکه معنای گسترده‌تری دارد.
برزویی تصریح کرد: رهبر شهید در تبیین این آیه، به دو نکته اساسی اشاره می‌کنند؛ نخست اینکه آیه جهاد کبیر در دوره مکه نازل شده است؛ یعنی زمانی که پیامبر اسلام(ص) و مسلمانان مأمور به جنگ نظامی نبودند؛بنابراین، جهاد کبیر نمی‌تواند صرفاً به معنای جنگ نظامی باشد و باید معنای دیگری برای آن در نظر گرفت.
وی افزود: نکته دوم به تفسیر عبارت وَجَاهِدْهُم بِهِ جِهَادًا کَبِیرًا بازمی‌گردد. در برداشت نخست، ضمیر بِهِ به قرآن بازمی‌گردد و معنای آیه، مجاهدت به‌وسیله قرآن است؛ اما رهبر شهید احتمال دیگری را نیز مطرح می‌کنند و آن بازگشت این ضمیر به عبارت لَا تُطِعِ الْکَافِرِینَ است.
این استاد دانشگاه ادامه داد: بر اساس این برداشت، جهاد کبیر به معنای مبارزه با دشمن از طریق عدم اطاعت و تبعیت از اوست. رهبر شهید این احتمال تفسیری را نیز مطرح کرده‌اند و در واقع، جهاد کبیر را می‌توان امتناع فعال از تبعیت دشمن دانست؛ یعنی ایستادگی، مقاومت و نپذیرفتن سلطه و خواسته‌های تحمیلی دشمن.
جهاد اکبر در منظومه فکری رهبر شهید، به عرصه حیات اجتماعی نیز گسترش می‌یابد
برزویی با اشاره به بررسی منظومه فکری رهبر شهید درباره انواع جهاد اظهار داشت: در بررسی بیانات، پیام‌ها و آثار رهبر شهید، با استفاده از کلیدواژه‌هایی همچون جهاد، جهاد اکبر، جهاد اصغر، جهاد کبیر، عدم اطاعت، عبودیت، منیت و خودبینی، تلاش کردم چارچوب نظری منسجمی از نگاه ایشان به مفهوم جهاد استخراج کنم.
وی افزود: در نگاه متداول، جهاد اکبر بیشتر به معنای مبارزه با نفس اماره و خودسازی فردی شناخته می‌شود؛ اما در تعبیر رهبر شهید، این مفهوم به سطحی گسترده‌تر ارتقا می‌یابد و به مجاهدت انسان برای تحقق حیات توحیدی ارتباط پیدا می‌کند.
عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع) بیان کرد: در منظومه فکری رهبر شهید، جهاد اکبر صرفاً یک مبارزه فردی نیست، بلکه با تحقق حیات توحیدی در عرصه اجتماعی نیز ارتباط دارد. ایشان بارها بر ضرورت عبودیت در برابر خداوند و مقابله با خودبینی، خودخواهی، خودپرستی و منیت تأکید کرده‌اند.
وی با تبیین نسبت جهاد اکبر، جهاد اصغر و جهاد کبیر گفت: در تقسیم‌بندی متداول، جهاد اکبر مبارزه با نفس و جهاد اصغر مبارزه با دشمن بیرونی است؛ اما رهبر شهید جهاد کبیر را بخشی از جهاد در برابر دشمن بیرونی می‌دانند؛بنابراین، جهاد کبیر تقسیم‌بندی مستقلی در کنار جهاد اکبر و جهاد اصغر نیست، بلکه در حوزه مجاهدت با دشمن قرار می‌گیرد و بر عدم تبعیت از او تأکید دارد.
برزویی خاطرنشان کرد: بر این اساس، جهاد کبیر از منظر رهبر شهید، امتناع فعال از اطاعت و تبعیت دشمن است؛ مفهومی که در ادبیات امروز می‌توان آن را با مؤلفه‌هایی همچون ایستادگی، مقاومت و حفظ استقلال اراده تبیین کرد.
وی در ادامه به روش پژوهش خود اشاره کرد و گفت: در این مقاله، هدف را نظری و کاربردی در نظر گرفتیم و از روش تحلیل محتوای کیفی جهت‌دار استفاده کردیم؛ زیرا به دنبال استخراج مفاهیم نظری مشخص از بیانات رهبر شهید بودیم.
عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع) افزود: در این مسیر، بیانات و آثار مرتبط با مفهوم جهاد بررسی شد و پس از استخراج و پالایش کدهای اولیه، ۲۶ کد اصلی به دست آمد. سپس این کدها در قالب مقولات فرعی دسته‌بندی شد و با بررسی نسبت میان مفاهیم جهاد اکبر و جهاد کبیر، تلاش کردیم الگوی پنج‌مرحله‌ای مورد نظر را استخراج کنیم.
برزویی با تشریح این الگو اظهار داشت: مرحله نخست، استقرار مبنای توحیدی و شکل‌گیری حیات توحیدی است؛ مبنایی که بر تقوا، اخلاص، توکل و تبعیت از وحی استوار است. در این مرحله، انسان باید حرکت را از خود آغاز کند و مبنای زندگی خود را بر عبودیت الهی قرار دهد.
وی ادامه داد: مرحله دوم، تحقق جهاد اکبر و رهایی از سلطه نفس است. انسان با عبودیت و مبارزه با خودخواهی، خودبینی و منیت، از سلطه نفس عبور می‌کند و زمینه لازم برای ورود به عرصه مجاهدت اجتماعی را فراهم می‌سازد.
این استاد دانشگاه مرحله سوم را گذار از جهاد اکبر به جهاد کبیر دانست و گفت: در این مرحله، مواجهه با دشمن بیرونی و شناخت سازوکارهای سلطه اهمیت پیدا می‌کند. جامعه باید استقلال اراده داشته باشد، هویت خود را حفظ کند، تحت تأثیر اراده دشمن قرار نگیرد و به شناخت دقیق دشمن و شیوه‌های سلطه‌گری او دست یابد.
برزویی تصریح کرد: در این مرحله، استقلال اراده و شناخت هویت و سازوکارهای سلطه اهمیت اساسی دارد؛ زیرا تا زمانی که جامعه دشمن و شیوه‌های تحمیل اراده او را نشناسد، نمی‌تواند به‌درستی در برابر سلطه ایستادگی کند.
مقاومت فعال در برابر دشمن، محور تحقق جهاد کبیر است
وی مرحله چهارم این الگو را تحقق جهاد کبیر عنوان کرد و افزود: در این مرحله، جامعه در برابر تبعیت و اطاعت از دشمن ایستادگی می‌کند و با امتناع از پذیرش خواسته‌های تحمیلی او، به مقاومت فعال می‌رسد؛ بنابراین، جهاد کبیر صرفاً یک موضع‌گیری منفعلانه نیست، بلکه نوعی ایستادگی آگاهانه و فعال در برابر سلطه است.
عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع) با تأکید بر اینکه موضوع جهاد کبیر هر نوع دشمنی نیست، بیان کرد: مسئله اصلی در اینجا مقابله با دشمنی است که قصد دارد اراده و نظر خود را بر جامعه تحمیل کند و با زورگویی، استقلال و هویت آن را تحت سلطه قرار دهد؛ ازاین‌رو، مقاومت و عدم تبعیت از چنین دشمنی، از مؤلفه‌های اصلی جهاد کبیر به شمار می‌رود.
برزویی مرحله پنجم را رسیدن به استقلال و اقتدار جامعه اسلامی دانست و اظهار داشت: در منظومه فکری رهبر شهید، جهاد کبیر باید به استقلال، اقتدار و پیشرفت جامعه اسلامی منتهی شود؛ حفظ هویت اسلامی، تقویت جامعه اسلامی و فراهم‌کردن زمینه تحقق تمدن نوین اسلامی نیز از دیگر اهداف این مسیر به شمار می‌رود.
وی با اشاره به اهمیت جهت‌گیری جامعه اسلامی در تحولات تاریخی خاطرنشان کرد: انتخاب سمت درست تاریخ در این منظومه فکری اهمیت دارد و حرکت از مبنای توحیدی و خودسازی فردی تا ایستادگی در برابر سلطه، باید در نهایت به شکل‌گیری جامعه‌ای مستقل، مقتدر و برخوردار از هویت اسلامی منجر شود.
انتهای پیام/
نظر شما