به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، هم‌اندیشی معاونت آموزش حوزه‌های علمیه و مدیران مراکز تخصصی، روز چهارشنبه ۱۳ آبان ۱۴۰۵، به ریاست حجت‌الاسلام والمسلمین ابوالقاسم مقیمی‌حاجی، در سالن آیت‌الله حائری(ره) مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه در قم برگزار شد.
بیشتر بخوانید:
تحول آموزشی از بازتعریف اهداف می‌گذرد / تخصص علمی چه نسبتی با هویت طلبگی دارد؟
در این نشست، الگوی ورود طلاب از دوره آموزش پایه به حوزه‌های تخصصی، جایگاه دانش‌های مشترک و هویت‌بخش طلبگی و ضرورت تفکیک اقتضائات آموزشی مسیرهای نظریه‌پردازانه و کاربردی بررسی شد.
ببینید:
تصاویر/ نشست هم‌اندیشی معاونت آموزش حوزه و مدیران مراکز تخصصی
حجت‌الاسلام والمسلمین مقیمی‌حاجی در این نشست، با تأکید بر اینکه تعیین اهداف هر مقطع باید بر انتخاب محتوا، بودجه‌بندی دروس و تعیین مدت تحصیل مقدم باشد، طراحی مسیر آموزش متناسب با ظرفیت یادگیری طلاب و نیازهای علمی و اجتماعی حوزه را ضروری خواند. مدیران مراکز تخصصی نیز دیدگاه‌های خود را درباره ورود مستقیم به رشته‌ها یا انتخاب تدریجی تخصص از مسیر سرشاخه‌های دانشی مطرح کردند.
نظام جامع و طولی؛ مبنای ادامه گفتگو درباره تحول آموزش
در آغاز نشست، معاون آموزش حوزه های علمیه با مرور مباحث جلسه پیشین، اعلام کرد که برای تحقق هدف مصوب حوزه، یعنی تربیت نیروی «عالم، مهذب و کارآمدِ مورد نیاز حوزه، نظام و جامعه اسلامی»، سه الگوی کلی بررسی شده است: ایجاد چند نظام آموزشی هم‌عرض، طراحی یک نظام اصلی در کنار نظام‌های فرعی و استقرار یک نظام آموزشی جامع و طولی.
به گفته وی، بر اساس جمع‌بندی ارائه‌شده، الگوی نظام جامع و طولی در مشورت‌های انجام‌شده با استادان و کارشناسان، با استقبال بیشتری مواجه شده؛ الگویی که بتواند مأموریت‌های متنوع حوزه را در بر بگیرد و در مراحل مختلف، خروجی متناسب با نیازهای آموزشی، پژوهشی، تبلیغی و مدیریتی داشته باشد.
معاون آموزش حوزه های علمیه در ادامه تأکید کرد که پس از این جمع‌بندی، پرسش اصلی به تعداد مقاطع، هدف محوری هر مقطع و دانش‌های ضروری آن، به ویژه دوره نخست تحصیل، مربوط می‌شود. همچنین از مدیران مراکز خواسته شد بررسی موضوع را به جلسه محدود نکنند و دیدگاه‌های تکمیلی گروه‌های علمی خود را به صورت مکتوب ارائه دهند.
سه مأموریت برای دوره نخست؛ دانش پایه، هویت طلبگی و آمادگی اجتماعی
حجت‌الاسلام والمسلمین مقیمی‌حاجی در تبیین چارچوب بحث، سه هدف را برای دوره نخست آموزش مطرح کرد و گفت: این دوره باید از یک سو دانش‌های پایه مشترک مورد نیاز رشته‌های مختلف را تأمین کند و از سوی دیگر، زمینه شکل‌گیری هویت طلبگی و استحکام نیازهای اعتقادی و فردی طلبه را فراهم سازد.
وی سومین هدف را آمادگی برای حداقل کارویژه اجتماعی روحانیت دانست و توضیح داد: طلبه از همان سال‌های تحصیل، با پرسش‌های مردم درباره احکام، تاریخ و مسائل اعتقادی مواجه می‌شود و برخی طلاب نیز به فعالیت تبلیغی می‌پردازند؛ بنابراین، باید حداقل دانش و مهارت لازم برای ایفای این نقش را کسب کنند.
معاون آموزش حوزه‌های علمیه تأکید کرد که پس از روشن شدن ساختار و اهداف مقاطع، باید به تعیین مواد درسی و میزان آموزش مورد نیاز بازگشت؛ نه اینکه پیش از تعیین هدف، فهرستی از کتاب‌ها و ساعات درسی به دوره تحمیل شود.
حجت‌الاسلام والمسلمین مقیمی حاجی این نکته را هم یادآور شد که نمی‌توان از یک سو مجموعه گسترده‌ای از اهداف علمی، هویتی و تبلیغی را برای یک دوره در نظر گرفت و از سوی دیگر، بر مدت زمانی ثابت اصرار کرد.
معاون آموزش حوزه‌های علمیه تأکید کرد: اگر کیفیت‌بخشی هدف است، باید میان حجم دروس، زمان آموزش و ظرفیت واقعی یادگیری طلبه تناسب برقرار شود. همچنین همه وقت تحصیل را نمی‌توان به حضور در کلاس اختصاص داد و بخشی از زمان باید برای تمرین، کار علمی و فعالیت آموزشی باقی بماند.
وی تأکید کرد که ابتدا باید مشخص شود هر مقطع چه هدفی را در چه مرتبه‌ای دنبال می‌کند و سپس درباره محتوا و زمان مورد نیاز آن تصمیم گرفت.
دو مسیر برای ورود به تخصص؛ انتخاب مستقیم یا عبور از سرشاخه‌ها؟
معاون آموزش حوزه‌های علمیه، محور اصلی گفتگو را چگونگی ورود طلاب به حوزه‌های دانشی پس از دوره عمومی عنوان کرد و دو پیشنهاد را در برابر مدیران مراکز قرار داد.
بر اساس پیشنهاد نخست، طلبه پس از گذراندن دوره عمومی، مستقیماً یکی از حدود شانزده حوزه دانشی پیش‌بینی‌شده در درختواره حوزه، مانند فقه و اصول، تفسیر، حدیث، کلام، فلسفه، حقوق، علوم انسانی یا تبلیغ را انتخاب می‌کند.
در پیشنهاد دوم، دانش‌ها ابتدا در چند سرشاخه کلان دسته‌بندی می‌شوند و طلبه پس از ورود به یکی از این مجموعه‌ها، فراگیری مشترکات و شناخت بیشتر، رشته دقیق خود را بر می‌گزیند؛ برای مثال، ابتدا وارد مجموعه علوم عقلی می‌شود و سپس میان فلسفه، کلام، منطق و عرفان انتخاب می‌کند.
حجت‌الاسلام والمسلمین مقیمی حاجی توضیح داد که بحث فعلی نشست، ضرورت علمی و منطقی این مرحله واسط است و تعیین مدت آن، استقلال مقطع یا ادغام آن در دوره نخست، در مرحله بعد بررسی خواهد شد.
دیدگاه های مدیران مراکز تخصصی:
لزوم روشن شدن نسبت علوم با یکدیگر پیش از چینش مقاطع
حجت‌الاسلام والمسلمین ابراهیمی از مؤسسه آموزش عالی اسراء بررسی علمی ارتباط دانش‌ها را مقدمه طراحی مقاطع دانست و گفت: باید روشن شود هر رشته، به چه میزان از سایر علوم نیاز دارد؛ برای مثال، نسبت تفسیر با علوم عقلی یا نیاز کلام به تفسیر چگونه است.
وی تأکید کرد که دروس پایه باید واقعاً در حد نیاز مشترک تعریف شوند و میزان آموزش هر دانش، با توجه به نیاز رشته‌های بعدی تعیین شود.
حجت‌الاسلام والمسلمین ابراهیمی همچنین خواستار معرفی علمی حوزه‌های دانشی در دوره نخست شد و با اشاره به آثاری مانند «احصاء العلوم» و «آشنایی با علوم اسلامی» شهید مطهری (ره)، گفت: علاقه پس از شناخت شکل می‌گیرد و طلبه باید ماهیت، رئوس مباحث، کارکرد و نسبت هر علم با دانش‌های دیگر را بشناسد.
وی ورود مستقیم به حوزه دانشی را با این شرط مناسب دانست که پیش از آن، معرفی علمی و انگیزه‌بخش رشته‌ها انجام شده باشد.
مدت دوره نخست بر انتخاب الگوی تخصصی اثر دارد
حجت‌الاسلام والمسلمین پوراکبر از مرکز تخصصی پیامبر اعظم (ص) هم تعیین مدت و حجم مقطع نخست را در نتیجه بحث مؤثر دانست و گفت: هنگامی که برخی دوره عمومی را سه یا چهار سال و برخی شش یا هفت سال در نظر می‌گیرند، طبیعی است که درباره ضرورت مرحله واسط نیز پاسخ‌های متفاوتی ارائه کنند.
وی خواستار توجه به سقف زمانی و سیاست کلی دوره شد تا مطالبات گروه‌های علمی به افزایش نامتوازن حجم آموزش منجر نشود.
پاسخ معاون آموزش حوزه‌های علمیه:
حجت‌الاسلام والمسلمین مقیمی حاجی در پاسخ تأکید کرد که نیاز مشترک رشته‌ها باید مبنای تعیین دروس پایه باشد، نه صرفاً نظر هر متخصص درباره اهمیت دانش خود.
معاون آموزش حوزه های علمیه همچنین توضیح داد که اگر ضرورت مرحله سرشاخه‌ها احراز شود، می‌توان درباره ادغام آن در سال‌های پایانی دوره نخست تصمیم گرفت و الزاماً نیازی به ایجاد مقطع و مدرک مستقل نیست.
حمایت از ورود از مسیر سرشاخه‌ها
حجت‌الاسلام والمسلمین آشوری از مرکز تخصصی فلسفه هم با طرح این پرسش که آیا انتخاب گرایش پس از دوره عمومی الزامی خواهد بود یا آزادخوانی نیز حفظ می‌شود؟، پاسخ به این موضوع را در طراحی برنامه مؤثر دانست.
وی با حمایت از ورود از مسیر سرشاخه‌ها گفت: آشنا کردن طلبه با شانزده حوزه مستقل، هم دشوار است و هم به واحدهای درسی قابل توجهی نیاز دارد؛ در حالی که دسته‌بندی آن‌ها در چند مجموعه کلان می‌تواند انتخاب را تسهیل کند.
حجت‌الاسلام والمسلمین آشوری همچنین از اثر منفی عنوان «دروس جنبی» سخن گفت و تأکید کرد که این تعبیر، از همان ابتدا ضریب اهمیت برخی دانش‌ها را در ذهن طلبه پایین می‌آورد و بر انتخاب‌های بعدی او اثر می‌گذارد.
وی افزود: اگر انتظار داریم طلاب به حوزه‌های مختلف وارد شوند، باید پیش‌تر شناخت مناسبی از ماهیت و جایگاه آن دانش‌ها پیدا کرده باشند.
نام‌گذاری مقاطع و ضرورت توجه به کارکرد اجتماعی رشته‌ها
یکی دیگر از مدیران مراکز تخصصی هم با اشاره به اثر نام‌گذاری در تلقی طلاب و مدیران از برنامه آموزشی، پیشنهاد کرد برای مقطع نخست، به جای عنوان «عمومی» از تعبیری متناسب‌تر با جایگاه آن، مانند «دانش‌های پایه» استفاده شود.
وی با یادآوری تجربه عنوان‌هایی مانند «دروس جنبی»، گفت: نام‌گذاری می‌تواند ناخواسته بر اهمیت و جایگاه یک درس یا دوره اثر بگذارد و اصلاح این تلقی در مراحل بعد دشوار شود.
این استاد حوزه همچنین خواستار توجه صریح‌تر به کاربرد رشته‌ها شد و تأکید کرد که طراحی مسیرهای تحصیلی باید با شناخت نیاز جامعه به مبلغ، استاد، نیروی قضایی و دیگر نیروهای تخصصی همراه باشد.
پاسخ معاون آموزش حوزه‌های علمیه:
حجت‌الاسلام والمسلمین مقیمی حاجی در پاسخ توضیح داد که درختواره رشته‌ها تنها شامل دانش‌های محض نیست و مسیرهای کاربردی نیز در آن پیش‌بینی شده است.
وی با اشاره به رشته‌های حقوق و قضا، گرایش‌های تبلیغ و «معلم مبلغ»، گفت که این مجموعه برای پاسخگویی به نیازهای متنوع جامعه طراحی شده و پرسش فعلی، نحوه ورود طلاب به آن است.
حمایت از ورود مستقیم به حوزه دانشی پس از طی مقدمات
حجت‌الاسلام والمسلمین میرزاپور از مؤسسه آموزش عالی امام رضا علیه‌السلام هم از ورود مستقیم به حوزه دانشی پس از طی مقدمات حمایت کرد و پیشنهاد داد: در دوره نخست، مبانی اعتقادی، فقه، اصول و تفسیر به خوبی آموزش داده شود و پس از آن، طلبه وارد حوزه تخصصی خود شود.
استاد حوزه افزود: باید ضمن حفظ سنت‌های عمیق حوزوی، نقاط ضعف و قوت شیوه موجود را ارزیابی کرد و آموزش‌های مشترک ضروری را به میزان متناسب در کنار تخصص ادامه داد.
پاسخ معاون آموزش حوزه‌های علمیه:
حجت‌الاسلام والمسلمین مقیمی حاجی در پاسخ، خواستار تفکیک این بحث از موضوع ورود از سرشاخه‌ها شد و گفت: مسئله فعلی این است که مرحله واسط، موجب طولانی شدن بی‌فایده مسیر می‌شود یا به تعمیق شناخت، انتخاب دقیق‌تر و کاهش جابجایی و ریزش کمک می‌کند.
موافقت با سرشاخه‌ها، مشروط به پرهیز از طولانی شدن تحصیل
حجت‌الاسلام والمسلمین محمدنسب نیز از آشنایی اولیه با سرشاخه‌ها حمایت و در عین حال تأکید کرد که این مرحله نباید به دوره‌ای طولانی تبدیل شود و صرفاً باید به اندازه‌ای باشد که شناخت لازم برای انتخاب تخصص فراهم شود.
یکی دیگر از حاضران نیز سه اصل «احترام به حق انتخاب طلبه»، «احترام به عمر طلبه» و «توجه به توانمندی‌های تخصصی» را مبنای طراحی مسیر دانست.
وی با اشاره به حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی و حکمرانی فضای مجازی، گفت که نیازهای آموزشی رشته‌ها یکسان نیست و باید پس از آشنایی با کلیات، امکان ورود بدون اتلاف وقت به گرایش تخصصی فراهم شود.
تقویت مبانی اعتقادی نباید به دوره تخصصی موکول شود
حجت‌الاسلام والمسلمین کوثری مدیر مجموعه سراج منیر توحید هم با تأکید بر ضرورت توجه به مسائل واقعی میدان تبلیغ، خواستار تقویت آموزش عقاید، کلام اسلامی و مبانی تشیع در دوره نخست شد.
وی با اشاره به تجربه گفتگو با افرادی که تحت تأثیر جریان‌های وهابی تغییر گرایش داده بودند، گفت: در برخی موارد، این افراد پیش‌تر به روحانیان مراجعه کرده‌اند، اما پرسش‌های آنان پاسخ مناسب دریافت نکرده است.
حجت‌الاسلام والمسلمین کوثری تأکید کرد که همه طلاب پس از دوره نخست، الزاماً وارد تخصص نمی‌شوند و برخی به عرصه‌هایی مانند آموزش و پرورش می‌روند؛ از این رو، نباید توان پاسخگویی اعتقادی آنان را به دوره‌های بعد موکول کرد.
توضیح معاون آموزش حوزه‌های علمیه:
حجت‌الاسلام والمسلمین مقیمی حاجی این سخنان را تأکیدی بر اهداف هویتی و اجتماعی مقطع نخست دانست و گفت: سهم آموزش‌های اعتقادی باید به گونه‌ای باشد که هم مبانی شخصی طلبه استحکام یابد و هم برای نقش‌آفرینی اجتماعی آماده شود.
حفظ اختیار طلبه و بهره‌گیری از تجربه مراکز تخصصی
یکی دیگر از حاضران که از تجربه حضور در طرح تحول نظام آموزشی جامعةالمصطفی سخن می‌گفت، خواستار بازشناسی نظام آموزشی حوزه بر پایه مبانی و ویژگی‌های خود آن شد.
وی با تأکید بر اهمیت سنت‌هایی مانند انتخاب استاد و اختیار طلبه در مسیر تحصیل، تصریح کرد که مخالفتی با نظام‌مند شدن آموزش ندارد، اما نظام‌مندی باید با حفظ اصول حوزه و ارزیابی تجربه‌های واقعی همراه باشد.
به گفته او، تقویت زیرساخت‌های فکری و قدرت استنباط پیش از ورود به تخصص، می‌تواند از آسیب‌های علمی و فاصله گرفتن از هویت طلبگی بکاهد.
استعدادسنجی؛ پیش‌شرط انتخاب آگاهانه رشته
حجت الاسلام والمسلمین مجیدی هم با تاکید بر استعدادسنجی، پیشنهاد کرد که طلاب پیش از ورود به رشته‌ها، بر اساس توانایی‌ها و ویژگی‌های علمی خود ارزیابی شوند.
وی راهکار دیگر را اختصاص چند نیم‌سال به دروس مشترک و معرفی رشته‌ها عنوان کرد؛ دوره‌ای که در آن، طلبه فرصت داشته باشد در کنار تقویت پایه‌ها، با مشورت و شناخت بیشتر، تخصص خود را انتخاب کند.
حجت‌الاسلام مجیدی، با تأکید بر هدایت تحصیلی از سال‌های نخست، پیشنهاد کرد شناسایی ظرفیت‌های طلاب به صورت تدریجی انجام شود و پس از معرفی سرشاخه‌های اصلی، انتخاب گرایش‌های جزئی‌تر صورت گیرد.
وی یادآور شد که علاقه و نگرش طلبه ممکن است در طول تحصیل تغییر کند و نظام آموزشی باید فرصت اصلاح انتخاب را فراهم سازد.
دوره عمومی حفظ شود و استعدادسنجی در دل آن انجام گیرد
حجت‌الاسلام والمسلمین ملکی از مرکز تخصصی امامت اهل‌بیت علیهم‌السلام هم بر ضرورت فراهم شدن فرصت مطالعه و مشورت گروه‌های علمی تأکید کرد.
وی در بررسی الگوهای پیشنهادی، استحکام بنیه علمی، کاهش خطر انتخاب زودهنگام و سازگاری با ساختار موجود را از مزیت‌های دوره عمومی دانست؛ در مقابل، احتمال کاهش انگیزه طلاب دارای علاقه مشخص و تأخیر در تربیت متخصص را از محدودیت‌های آن برشمرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین ملکی همچنین ورود زودتر به تخصص بر پایه استعدادسنجی را زمینه‌ساز افزایش تمرکز و انگیزه دانست، اما یادآور شد که ضعف در پایه‌های حوزوی و دشواری ارائه همه رشته‌ها در شهرهای کوچک، باید در طراحی این الگو لحاظ شود.
وی در نهایت، الگویی ترکیبی پیشنهاد کرد: حفظ دوره عمومی، انجام استعدادسنجی و معرفی رشته‌ها در خلال آن و انتخاب تخصص پس از پایان دوره پایه.
خروجی اجتماعی رشته‌ها و منطق خدمت باید روشن باشد
حجت‌الاسلام والمسلمین جوادی از مرکز تخصصی امام‌شناسی هم با حمایت از ورود به گرایش‌ها از مسیر سرشاخه‌ها، بر ضرورت تعریف خروجی اجتماعی آموزش تأکید کرد و گفت: ظرفیت‌های واقعی خدمت و آینده فعالیت هر رشته باید از ابتدا دیده شود.
وی همچنین درباره جایگاه فقه و اصول اظهار کرد: بخشی از اهمیت این دروس، به پختگی روش تفقه و استنباط در آن‌ها بازمی‌گردد و رشته‌های دیگر باید این منطق را متناسب با نیاز خود بومی‌سازی کنند.
استاد حوزه پیشنهاد کرد: بخش‌های مرتبط با استنباط هر دانش استخراج و آموزش داده شود تا ضمن حفظ توان علمی، از تحمیل مطالب غیر مرتبط جلوگیری شود.
ورود زودتر به تخصص
یکی دیگر از حاضران با تأکید بر ضرورت صاحب نظر شدن طلاب در رشته انتخابی، ورود مستقیم از مقطع دوم به حوزه دانشی را مناسب‌تر دانست و پیشنهاد کرد: انتخاب یک حوزه تخصصی و مطالعه منظم متون و میراث علمی همان دانش جدی گرفته شود تا طلبه از ابتدا مسیر روشن‌تری برای رشد علمی داشته باشد.
در مقابل، یکی از مدیران حاضر، عبور از سرشاخه‌ها را راهی برای تأمین یکپارچه مقدمات مشترک دانست و گفت: اگر علوم پایه مورد نیاز هر مجموعه در همین مرحله آموزش داده شود، پس از انتخاب گرایش، نیاز به گذراندن پیش‌نیازهای متعدد در مراکز تخصصی کاهش می‌یابد.
مرحله گرایشی می‌تواند در دل دوره عمومی تعریف شود
حجت‌الاسلام والمسلمین صدقی از مرکز تخصصی شیعه‌شناسی هم با اشاره به تجربه خود در جامعة الزهرا(س)، امکان تعریف مرحله گرایشی در دل مقطع عمومی را مطرح کرد.
وی توضیح داد که می‌توان ساختاری شامل آموزش عمومی، گرایشی، تکمیلی و آموزش عالی در نظر گرفت؛ با این امکان که مرحله گرایشی، مقطع مستقل نباشد و در پایان دوره عمومی قرار گیرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین صدقی این الگو را برای طلابی که ممکن است ادامه تحصیل ندهند نیز مفید دانست؛ زیرا آنان در پایان دوره، شناختی فراتر از آشنایی عمومی در یک حوزه خواهند داشت.
وی همچنین بر طراحی برنامه برای سراسر کشور تأکید کرد و تأمین استادان مناسب در شهرستان‌ها، هدایت تحصیلی و هماهنگی متون با ترتیب مقاطع را از الزامات اجرا برشمرد.
سه پرسش مهم برای ادامه تحول؛ هویت طلبگی، روش اجتهاد و آموزش کاربردی
حجت‌الاسلام والمسلمین مقیمی‌حاجی در جمع‌بندی نشست، سه محور را برای ادامه بررسی‌ها مشخص کرد.
نخست: میزان استمرار دانش‌ها و مهارت‌های هویت‌بخش طلبگی در مقاطع تخصصی. باید روشن شود طلبه متخصص در کنار رشته اصلی خود، چه میزان از احکام، قرآن، تاریخ اسلام و معارف اهل‌بیت (ع) را باید بداند و چه مهارت‌هایی برای ایفای نقش اجتماعی نیاز دارد.
دوم: میزان نیاز رشته‌های مختلف به فقه، اصول و روش‌شناسی اجتهاد. باید نقش این دروس در پختگی علمی طلاب و امکان تأمین این توانمندی از راه آموزش متناسب با هر رشته بررسی شود.
سوم: تفاوت الزامات آموزشی مسیرهای نظریه‌پردازانه و کاربردی. کسی که قرار است در یک دانش، مجتهد و نظریه‌پرداز شود، ممکن است به آموزش‌های عمیق‌تری در روش‌شناسی اجتهاد نیاز داشته باشد؛ اما درباره فردی که برای انجام یک کارویژه مشخص و خدمت کاربردی آموزش می‌بیند، باید تناسب این الزامات با مأموریت او بررسی شود.
حجت‌الاسلام والمسلمین مقیمی‌حاجی تأکید کرد که پس از روشن شدن این سه مسئله، اهداف هر مقطع، بودجه‌بندی دروس و جزئیات برنامه باید در جلسات تخصصی‌تر بررسی شود.
معاون آموزش حوزه‌های علمیه همچنین خواستار حضور صاحب‌نظران مرتبط از جمله متخصصان فقه و اصول در ادامه گفتگوها شد. بر این اساس، مسیر تحول نظام آموزشی حوزه با بررسی تفصیلی این محورها و دریافت پیشنهادهای تکمیلی مراکز تخصصی دنبال خواهد شد.
انتهای پیام
نظر شما