حجت‌الاسلام والمسلمین محمدحسین معزی مدیر مؤسسه علمی فرهنگی مبلغ و استاد حوزه در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه، درباره نسبت پرسشگری با ایمان دینی، شیوه مواجهه با شبهات اعتقادی، تجربه پرسشگری در برخی سنت‌های دینی و مسئولیت عالمان، حوزه‌های علمیه و رسانه‌ها در پاسخگویی به مسائل فکری جامعه سخن گفت و ابعاد مختلف مواجهه عالمانه با پرسش‌های دینی را تشریح کرد.
پرسش به‌خودی‌خود نه نشانه بی‌ایمانی است و نه تضمینی برای حقیقت‌جویی
استاد حوزه با بیان اینکه پاسخ دقیق به مسئله پرسشگری دینی مستلزم تفکیک چند موضوع از یکدیگر است، اظهار داشت: باید میان خود پرسش، وضعیت ذهنی و انگیزه پرسشگر، محتوای شبهه، شیوه پاسخگویی و پیامد اجتماعی برخورد با پرسش‌ها تفاوت قائل شد.
این استاد حوزه با اشاره به تفاوت مفاهیم سؤال، ابهام و شبهه خاطرنشان کرد: این سه مفهوم به یکدیگر نزدیک، اما متفاوت‌اند. سؤال ممکن است صرفاً درخواست اطلاعات باشد؛ ابهام زمانی پدید می‌آید که معنای یک آموزه، دلیل یک حکم یا نسبت میان دو گزاره روشن نباشد و شبهه معمولاً هنگامی شکل می‌گیرد که یک ادعا یا استدلال، اعتبار یک باور را با تردید مواجه کند.
وی ادامه داد: در کاربرد عمومی فارسی، شبهه گاهی به معنای هر پرسش دشوار و گاهی به معنای ادعایی گمراه‌کننده به کار می‌رود؛ ازاین‌رو نباید پیشاپیش بار منفی این واژه را بر هر پرسش دشواری تحمیل کرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین معزی با بیان اینکه مواجهه با پرسش ممکن است پیامدهای متفاوتی داشته باشد، گفت: گاهی این مواجهه به فهم عمیق‌تر می‌انجامد، گاهی ضعف یک استدلال یا خلأ آموزشی را آشکار می‌کند و گاهی نیز در اثر اطلاعات نادرست و جدل غیرمسئولانه به سردرگمی و بی‌اعتمادی دامن می‌زند. بنابراین، نه هر پرسشی سازنده است و نه هر شبهه‌ای الزاماً مخرب؛ بلکه محتوای مسئله، کیفیت استدلال و نحوه مواجهه با آن تعیین‌کننده است.
پرسش حضرت ابراهیم(ع) برای افزایش اطمینان قلبی
وی در ادامه با اشاره به آیه ۲۶۰ سوره بقره و درخواست حضرت ابراهیم(ع) از خداوند برای مشاهده چگونگی زنده‌کردن مردگان اظهار داشت: حضرت ابراهیم(ع) از خداوند درخواست کرد که چگونگی زنده‌کردن مردگان را به او نشان دهد. خداوند از او پرسید: «أَوَلَمْ تُؤْمِنْ»؛ آیا ایمان نیاورده‌ای؟ و حضرت ابراهیم(ع) پاسخ داد: «بَلَی وَلَکِنْ لِیَطْمَئِنَّ قَلْبِی»؛ چرا، اما برای آنکه دلم آرامش یابد.
این پژوهشگر دینی با اشاره به دیدگاه مشهور در تفسیر قرطبی ذیل این آیه گفت: بر اساس دیدگاه مشهور، حضرت ابراهیم(ع) در اصل زنده‌شدن مردگان تردید نداشت، بلکه خواهان مشاهده و افزایش اطمینان بود. البته قرطبی دیدگاه‌های دیگری را نیز نقل می‌کند و نباید اختلاف تفسیری را نادیده گرفت.
وی خاطرنشان کرد: این آیه دست‌کم نشان می‌دهد که درخواست فهم چگونگی یک امر اعتقادی و رسیدن به اطمینان بیشتر را نمی‌توان بدون بررسی، معادل انکار اصل ایمان دانست. البته از آن نیز نمی‌توان نتیجه گرفت که هر نوع تردید یا هر ادعای معارضی درست است؛ بلکه باید میان اصل باور، نیاز به فهم بیشتر و انکار آگاهانه تفاوت گذاشت.
پرسشگری می‌تواند بخشی از آموزش و فهم دینی باشد
حجت‌الاسلام والمسلمین معزی با اشاره به امکان مطالعه تطبیقی تجربه‌های دیگر ادیان از منظر اندیشه شیعی بیان کرد: بررسی تجربه‌های دیگر ادیان به معنای پذیرش مبانی اعتقادی آن‌ها یا یکسان‌دانستن نظام‌های معرفتی‌شان نیست. در نگاه شیعه، معیار نهایی داوری درباره باورهای دینی باید بر اساس قرآن، سنت معتبر پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع)، عقل و استدلال معتبر صورت گیرد.
وی افزود: بااین‌حال، مطالعه سنت‌های دینی دیگر می‌تواند نشان دهد که پرسشگری در برخی از آن‌ها نه بیرون از دینداری، بلکه بخشی از آموزش، فهم و بازاندیشی در باورهاست.
این استاد حوزه با اشاره به تعلیمنامه رسمی کلیسای کاتولیک اظهار داشت: در بند ۱۵۸ این تعلیمنامه، عبارت «Faith seeks understanding» به معنای «ایمان در جست‌وجوی فهم است» آمده است. این بند توضیح می‌دهد که مؤمن می‌خواهد خداوند را بهتر بشناسد و آنچه را وحی شده، عمیق‌تر بفهمد.
وی ادامه داد: بند ۱۵۹ نیز بر ناسازگارنبودن حقیقی ایمان با پژوهش علمی روشمند تأکید دارد. همچنین در بند ۲۰۸۸ همین تعلیمنامه، میان تردید غیرارادی و تردید ارادی تفاوت گذاشته شده است.
حجت‌الاسلام والمسلمین معزی تصریح کرد: این تفکیک در چارچوب الهیات کاتولیکی معنا دارد و نباید بدون بررسی به‌عنوان حکم فقهی شیعه به کار رود؛ اما از نظر روش مواجهه با پرسش، نکته مهمی را یادآوری می‌کند و آن اینکه هر دشواری ذهنی یا درخواست دلیل را نباید هم‌ارز انکار آگاهانه تلقی کرد.
وی با اشاره به آیین پسح یهودیان و چهار پرسش مشهور با عنوان «ما نیشتانا» گفت: این پرسش‌ها درباره تفاوت‌های مراسم آن شب با شب‌های دیگر مطرح می‌شوند و در بازگویی داستان خروج بنی‌اسرائیل از مصر و انتقال سنت دینی نقش دارند.
این پژوهشگر دینی افزود: این نمونه نه دلیلی بر صحت تمام باورهای یهودی است و نه اثبات‌کننده رویکرد یکسان همه سنت‌های یهودی به پرسشگری؛ بلکه اهمیت آن در یک نکته آموزشی است و آن اینکه انتقال یک سنت دینی می‌تواند به‌جای اکتفا به تکرار، از پرسش برای آشکارکردن معنا و مشارکت ذهنی مخاطب استفاده کند.
وی خاطرنشان کرد: اگر آموزه‌های اعتقادی تنها به شکل گزاره‌هایی آماده و بدون فرصت پرسش عرضه شوند، ممکن است برخی مخاطبان معنا و دلیل آن‌ها را به‌خوبی درنیابند. طرح پرسش‌های متناسب با دانش و دغدغه مخاطب می‌تواند زمینه فهم عمیق‌تر قرآن، سیره پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) و مبانی اعتقادی را فراهم کند.
حجت‌الاسلام والمسلمین معزی در ادامه به متن بودایی معروف به «سوّته کالمه» (Kālāma Sutta) اشاره کرد و گفت: در این متن، مردمانی با ادعاهای متعارض آموزگاران مختلف مواجه‌اند و درباره راه تشخیص سخن معتبر سؤال می‌کنند. متن، پذیرش یک ادعا را صرفاً به دلیل شهرت گوینده، سنت یا نقل کافی نمی‌داند و بر بررسی باورها و پیامدهای عملی آن‌ها تأکید می‌کند.
وی افزود: مترجم این متن نیز هشدار می‌دهد که نباید آن را مجوزی برای شکاکیت مطلق یا پیروی صرف از سلیقه شخصی دانست. از منظر شیعه، معیارهای شناخت حقیقت در این سنت با مبانی معرفتی اسلامی یکسان نیست؛ بااین‌حال، این نمونه یادآور یک ضرورت روش‌شناختی است که هنگام مواجهه با ادعاهای متعارض، صرف تکرار یک سخن یا استناد مبهم به اعتبار گوینده برای حل مسئله کافی نیست و باید موضوع، دلیل و نحوه استنتاج بررسی شود.
مدیر مؤسسه علمی فرهنگی مبلغ با جمع‌بندی این نمونه‌های تطبیقی تأکید کرد: پرسشگری در سنت‌های دینی مختلف می‌تواند کارکرد آموزشی و معرفتی داشته باشد؛ اما نتیجه موردنظر از منظر شیعه، اقتباس بی‌قیدوشرط از دیگر ادیان نیست، بلکه بازاندیشی در روش آموزش، اخلاق گفت‌وگو و شیوه تبیین باورهای دینی است. معیار شیعی در مواجهه با پرسش باید از منابع و مبانی خود این سنت به دست آید و نمونه‌های دیگر ادیان تنها شاهدی تطبیقی برای برجسته‌کردن اهمیت تفکیک میان پرسش و انکار هستند.
عقل، شنیدن سخن و مراجعه به اهل دانش، سه مبنای مواجهه شیعی با پرسش‌هاست
این استاد حوزه در تبیین مبانی درون‌دینی مواجهه با پرسشگری اظهار داشت: برای تبیین موضع شیعی، بهتر است به‌جای تکیه صرف بر نمونه‌های ادیان دیگر، به مبانی درون‌دینی بازگردیم.
وی با اشاره به آیه ۱۸ سوره زمر و عبارت «الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ» گفت: قرآن از کسانی سخن می‌گوید که سخن را می‌شنوند و از بهترین آن پیروی می‌کنند و آنان را هدایت‌یافتگان و خردمندان معرفی می‌کند.
حجت‌الاسلام والمسلمین معزی خاطرنشان کرد: این آیه را نباید مجوزی برای پذیرش هر ادعایی یا نسبی‌گرایی در اعتقادات دانست. مفسران درباره مراد از «سخن» و مصادیق «بهترین» توضیحات مختلفی داده‌اند؛ بااین‌حال، آیه دست‌کم بر اهمیت شنیدن، تشخیص و انتخاب آگاهانه تأکید می‌کند.
وی افزود: در فضای گفت‌وگوی دینی نیز نمی‌توان پیش از شنیدن دقیق پرسش، صرفاً به دلیل ناخوشایندبودن آن، درباره پرسشگر یا محتوای سؤال داوری کرد.
این پژوهشگر دینی با اشاره به آیه ۴۳ سوره نحل و عبارت «فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ» اظهار داشت: قرآن می‌فرماید اگر نمی‌دانید، از اهل دانش بپرسید. البته زمینه مستقیم آیه، پاسخ به انکار پیامبری پیامبران پیشین و یادآوری بشر بودن آنان است؛ ازاین‌رو نباید آن را بدون توجه به سیاق، دلیل مستقلی برای هر نوع نظریه درباره مرجعیت علمی دانست. بااین‌حال، اصل مراجعه به اهل دانش در موضوعی که فرد نسبت به آن آگاهی ندارد، در سنت اسلامی جایگاهی روشن دارد.
وی ادامه داد: از منظر رسانه‌ای، این اصل دو نتیجه دارد؛ نخست اینکه پرسشگر نباید به دلیل ناآگاهی سرزنش شود و دوم اینکه پاسخگو باید متناسب با موضوع، به منبع و متخصص صلاحیت‌دار مراجعه کند. پاسخ به مسئله حدیثی، پرسش فلسفی، حکم فقهی و نقد یک رفتار اجتماعی، الزاماً در صلاحیت یک فرد یا یک رشته واحد نیست.
حجت‌الاسلام والمسلمین معزی با تأکید بر جایگاه عقل و استدلال در سنت کلامی شیعه تصریح کرد: عقل و استدلال از ابزارهای مهم شناخت و دفاع از باورهای اعتقادی‌اند. به همین دلیل، مواجهه با یک شبهه نباید صرفاً به تکرار پاسخ‌های آماده یا حمله به پرسشگر محدود شود؛ بلکه باید روشن شود ادعا چیست، بر چه مقدماتی استوار است و آیا نتیجه‌ای که از آن گرفته شده، واقعاً از مقدماتش به دست می‌آید یا خیر.
وی افزود: البته عقل‌گرایی به معنای آن نیست که هر فردی بدون دانش تخصصی می‌تواند درباره همه موضوعات دینی داوری قطعی کند؛ همان‌طور که مراجعه به متخصص نیز به معنای تعطیل‌کردن پرسش و بررسی نیست. رابطه درست، ترکیبی از تفکر مسئولانه، مراجعه به منابع و بهره‌گیری از دانش تخصصی است.
تشخیص انگیزه پرسشگر نباید صرفاً بر اساس لحن سؤال صورت گیرد
مدیر مؤسسه علمی فرهنگی مبلغ با اشاره به دشواری تشخیص پرسش حقیقی‌جویانه از پرسش غرض‌ورزانه بیان کرد: در گفت‌وگوهای دینی، یکی از دشواری‌های جدی این است که پرسشگر را صرفاً از روی ظاهر سؤال طبقه‌بندی می‌کنیم. گاهی پرسشی تند، ناشی از تجربه‌ای تلخ یا ابهامی واقعی است و گاهی پرسشی مؤدبانه در عمل برای تحقیر طرف مقابل طرح شده است. بنابراین، لحن به‌تنهایی معیار کافی نیست و تشخیص انگیزه نیز همیشه آسان یا حتی ممکن نیست.
وی با تفکیک وضعیت‌های مختلف پرسشگری اظهار داشت: پرسش اطلاعاتی، درخواست تعریف، منبع یا توضیح است و پاسخ مناسب به آن باید روشن و مستند باشد. در پرسش مسئله‌محور، فرد به تعارض یا دشواری مشخصی اشاره می‌کند و لازم است مسئله دقیق صورت‌بندی و مقدمات آن بررسی شود.
حجت‌الاسلام والمسلمین معزی ادامه داد: در پرسش ناشی از رنج یا تجربه، سؤال با بی‌عدالتی، ناکامی یا تجربه منفی پیوند دارد و در چنین شرایطی، شنیدن تجربه و همدلی باید پیش از گفت‌وگوی استدلالی قرار گیرد. در پرسش انتقادی نیز فرد مطالبه دلیل می‌کند یا یک پاسخ رایج را به نقد می‌کشد و پاسخگو باید استدلال ارائه دهد و محدودیت‌های دانش خود را بپذیرد.
وی افزود: نوع دیگری از پرسش، پرسش آمیخته به پیش‌داوری است که در آن فرض‌های اثبات‌نشده یا تعمیم‌های شتاب‌زده وجود دارد و باید این پیش‌فرض‌ها و نسبت آن‌ها با واقعیت روشن شود. همچنین پرسش تخریبی یا تمسخرآمیز با تحقیر، تحریف مکرر یا امتناع از هر معیار مشترک همراه است و در این وضعیت می‌توان مرز گفت‌وگو را حفظ کرد، بدون آنکه اصل مسئله را نادیده گرفت.
این استاد حوزه خاطرنشان کرد: پرسشگر مسئله‌خواه می‌خواهد مسئله‌ای روشن شود، حتی اگر در آغاز با پیش‌فرض نادرستی وارد گفت‌وگو شده باشد. در مقابل، در غرض‌ورزی ممکن است هدف اصلی نه فهم پاسخ، بلکه تولید تصویر منفی یا تحریک مخاطب باشد.
وی تأکید کرد: غرض‌ورزی را نباید از ابتدا مفروض گرفت. تکرار یک سؤال لزوماً نشانه سوءنیت نیست؛ شاید پاسخ قبلی ناقص بوده یا به اصل مسئله نپرداخته است. تشخیص انگیزه باید بر قرائن و الگوی رفتار استوار باشد، نه صرفاً بر تندی سؤال یا ناخوشایندبودن آن.
حجت‌الاسلام والمسلمین معزی با تشریح مراحل مواجهه دقیق با چنین موقعیت‌هایی گفت: رفتار مناسب در این زمینه چهار مرحله دارد؛ صورت‌بندی روشن مسئله، آشکارکردن پیش‌فرض‌ها، ارائه پاسخ متناسب و مستند و حفظ حدود گفت‌وگو. اگر طرف مقابل به تحقیر و تکرار ادعاهای بی‌پایه ادامه داد، می‌توان از جدل فرسایشی فاصله گرفت؛ اما این تصمیم نباید بهانه‌ای برای نادیده‌گرفتن نقد معتبر شود.
وی تصریح کرد: هدف، پیروزی نمایشی بر پرسشگر نیست؛ بلکه روشن‌شدن مسئله برای او و برای کسانی است که گفت‌وگو را دنبال می‌کنند.
صرف طرح سؤال یا شبهه، دلیل خروج فرد از دایره دینداری نیست
این پژوهشگر دینی در پاسخ به مسئله نسبت پرسشگری با وضعیت اعتقادی افراد اظهار داشت: پاسخ کوتاه و دقیق این است که صرف سؤال‌کردن یا حتی مطرح‌کردن شبهه، به‌تنهایی برای حکم به خروج فرد از دینداری کافی نیست. البته باید میان ارزیابی اخلاقی رفتار، تشخیص وضعیت اعتقادی و صدور حکم دینی درباره اشخاص تفاوت گذاشت.
وی با تشریح چهار سطح متفاوت در این زمینه گفت: نخست، سطح ذهنی است که فرد با پرسش، ابهام یا تردید مواجه شده است. دوم، سطح گفتاری است که فرد پرسش یا ادعایی را مطرح می‌کند که ممکن است درست، نادرست، منصفانه یا مغرضانه باشد.
حجت‌الاسلام والمسلمین معزی ادامه داد: سطح سوم، سطح اعتقادی است که فرد پس از بررسی به نتیجه‌ای درباره یک باور می‌رسد و این نتیجه ممکن است پذیرش، تردید یا انکار باشد. سطح چهارم نیز داوری دینی درباره شخص است که تشخیص وضعیت اعتقادی و حکم دینی فرد، مسئله‌ای تخصصی و وابسته به مبانی و شرایط است و نمی‌توان آن را صرفاً از روی یک پرسش یا عبارت تعیین کرد.
وی افزود: حتی اگر پرسشی با نیت تخریب مطرح شود، از نادرستی روش پرسشگر نمی‌توان بی‌درنگ نتیجه گرفت که او از دایره دینداری خارج شده است. ممکن است رفتار او از نظر اخلاقی نادرست باشد، اما ارزیابی آن رفتار با داوری درباره تمام هویت اعتقادی او یکسان نیست.
مدیر مؤسسه علمی فرهنگی مبلغ خاطرنشان کرد: در سنت شیعی نیز باید میان پرسش، جهل، وسوسه، تردید، انکار آگاهانه و دشمنی تفاوت گذاشت. این مفاهیم از نظر معنایی و کلامی یکسان نیستند و تشخیص مصداق نیز به قرائن و شرایط بستگی دارد؛ ازاین‌رو نمی‌توان از هر شبهه‌ای حکم کفر، بی‌ایمانی یا خروج از دین استخراج کرد.
وی در عین حال تأکید کرد: نباید هر سخن توهین‌آمیز یا اتهام بی‌پایه‌ای را صرفاً به دلیل اینکه در قالب سؤال بیان شده، از نقد معاف کرد. آزادی پرسشگری به معنای مصونیت از نقد نیست، همان‌طور که نقد یک ادعا نیز مجوز تحقیر پرسشگر نیست.
حجت‌الاسلام والمسلمین معزی قاعده منصفانه در این زمینه را چنین بیان کرد: باید ادعا را نقد کنیم، استدلال را بسنجیم و درباره نیت و هویت اعتقادی اشخاص با احتیاط داوری کنیم.
هشدار نهج‌البلاغه درباره ماهیت شبهه را نباید به منع پرسشگری تبدیل کرد
این استاد حوزه با اشاره به خطبه ۳۸ نهج‌البلاغه و عبارت «وَإِنَّمَا سُمِّیَتِ الشُّبْهَةُ شُبْهَةً لِأَنَّهَا تُشْبِهُ الْحَقَّ» اظهار داشت: در این عبارت آمده است که شبهه از آن رو شبهه نامیده شده که به حق شباهت دارد.
وی افزود: در ادامه خطبه، از تفاوت راه و روش اولیای خدا و دشمنان خدا در مواجهه با شبهه سخن گفته می‌شود و یقین و هدایت در برابر گمراهی و نابینایی قرار می‌گیرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین معزی تصریح کرد: این متن را نباید به‌سادگی به این معنا گرفت که هرکس سؤال دارد یا در ذهنش ابهامی پدید آمده، در گروه دشمنان خدا قرار می‌گیرد. موضوع اصلی عبارت، ماهیت شبهه و شباهت آن به حق است؛ مسئله‌ای که به تشخیص درست و نادرست و شیوه مواجهه با ادعاهای مشتبه مربوط می‌شود.
وی خاطرنشان کرد: از منظر اخلاقی و معرفتی، این هشدار را می‌توان چنین فهمید که شباهت ظاهری یک ادعا به حقیقت، دلیل کافی برای پذیرش آن نیست و باید معیار تشخیص، منبع و استدلال را شناخت.
این پژوهشگر دینی یادآور شد: برای تحلیل دقیق این خطبه باید متن عربی و شماره آن در نسخه مورد استفاده مشخص باشد؛ زیرا شماره‌گذاری و عنوان‌گذاری در برخی نسخه‌ها و پایگاه‌ها تفاوت دارد. بنابراین، استناد به نهج‌البلاغه باید به تقویت دقت در شناخت شبهه بینجامد، نه اینکه به ابزاری برای برچسب‌زدن به هر پرسشگر تبدیل شود.
برخورد عالمانه با شبهه
حجت‌الاسلام والمسلمین معزی با اشاره به تفاوت مواجهه عالمانه با برخورد زرد رسانه‌ای و سیاسی‌شده اظهار داشت: شبهه در فضای رسانه‌ای فقط یک مسئله علمی نیست و ممکن است به موضوعی اجتماعی، هویتی، سیاسی یا عاطفی تبدیل شود. در این وضعیت، شیوه بازنمایی مسئله گاه به‌اندازه خود پاسخ اهمیت پیدا می‌کند.
وی در تشریح ویژگی‌های برخورد عالمانه گفت: این نوع مواجهه ابتدا مسئله را دقیق تعریف می‌کند و سپس میان واقعیت، تفسیر و داوری ارزش‌گذارانه تفاوت می‌گذارد. اگر ادعایی درباره دین مطرح شده باشد، به منبع اصلی مراجعه می‌کند؛ اگر موضوع اختلافی باشد، دیدگاه‌های معتبر را بازتاب می‌دهد و اگر پاسخ قطعی در دسترس نباشد، حدود دانش و اختلاف نظر را پنهان نمی‌کند.
این استاد حوزه علمیه قم افزود: در این روش، پاسخگو به‌جای حمله به شخصیت پرسشگر، به مقدمات و استدلال او می‌پردازد. همچنین اگر پرسش ناظر به عملکرد یک نهاد یا رفتار یک فرد باشد، آن را به‌طور خودکار به اصل دین تعمیم نمی‌دهد.
وی با اشاره به ویژگی‌های برخورد زرد یا سیاسی‌شده تصریح کرد: در برخورد زرد، پرسش پیچیده ممکن است به دوگانه‌ای ساده فروکاسته شود؛ یا «دینداری و تسلیم بی‌چون‌وچرا» یا «شک و دشمنی با دین». در برخورد سیاسی‌شده نیز ممکن است یک سؤال به فرصتی برای تسویه‌حساب جناحی، تخریب رقیب یا نمایش وفاداری تبدیل شود.
حجت‌الاسلام والمسلمین معزی ادامه داد: از جمله شگردهای این رویکرد می‌توان به برجسته‌کردن لحن تند به‌جای بررسی محتوای سؤال، بریدن یک جمله از زمینه گفت‌وگو، تعمیم رفتار یک شخص به کل دین و تبدیل مسئله علمی به مسابقه‌ای برای تحقیر یا جذب مخاطب اشاره کرد.
وی خاطرنشان کرد: البته هر محتوای کوتاه یا پرمخاطبی زرد نیست و هر استفاده رسانه‌ای یا سیاسی از یک بحث دینی نیز الزاماً مخرب نیست. رسانه می‌تواند مسئله دشوار را به زبانی قابل‌فهم تبدیل کند، به شرط آنکه دقت، انصاف و زمینه بحث را حفظ کند.
مدیر مؤسسه علمی فرهنگی مبلغ افزود: برخورد عالمانه می‌کوشد فهم و اعتماد مستدل ایجاد کند؛ درحالی‌که برخورد زرد و سیاسی‌شده ممکن است به قطبی‌شدن، بدفهمی و بی‌اعتمادی دامن بزند. رسانه دینی اگر صرفاً به بازنشر پرسش‌های جنجالی یا پاسخ‌های هیجانی بسنده کند، ممکن است ناخواسته به بازتولید ابهام کمک کند.
وی تأکید کرد: اگر رسانه سؤال دشوار را با زمینه، منبع، پاسخ‌های معتبر و محدودیت‌های موجود عرضه کند، می‌تواند واسطه‌ای مؤثر میان دانش تخصصی و نیاز عمومی باشد.
پاسخگویی به شبهات نیازمند تقسیم مسئولیت میان عالمان، حوزه و رسانه است
این پژوهشگر دینی با اشاره به ضرورت تعیین مرجعیت پاسخ به شبهات دینی اظهار داشت: پاسخ به شبهات را نه می‌توان به رسانه واگذار کرد و نه می‌توان رسانه را از این مسئولیت کنار گذاشت. همچنین ارجاع همه پرسش‌ها به عالمان، بدون توجه به تخصص و شیوه ارتباط آنان با مخاطب، به‌تنهایی راه‌حل نیست. مسئله اصلی، ایجاد نظام پاسخگویی چندسطحی با تقسیم مسئولیت روشن است.
وی با تأکید بر جایگاه عالمان و مراکز تخصصی به‌عنوان مرجعیت علمی پاسخ گفت: پاسخ به مسائل عمیق کلامی، تفسیری، حدیثی، تاریخی و فقهی باید بر عهده افرادی باشد که در آن حوزه تخصص دارند. پاسخ معتبر، صرفاً پاسخی نیست که با قطعیت بیان شود؛ بلکه باید بر منابع قابل ارزیابی، استدلال روشن و شناخت دقیق مسئله متکی باشد.
حجت‌الاسلام والمسلمین معزی برای تبیین این موضوع افزود: اگر پرسش درباره اعتبار یک روایت باشد، باید منبع، سند و دلالت آن بررسی شود. اگر مسئله درباره تعارض ظاهری یک آیه با یافته علمی است، باید معنای آیه، اعتبار یافته علمی و حدود هر دو روشن شود. همچنین اگر سؤال درباره عملکرد نادرست یک نهاد دینی باشد، نمی‌توان صرفاً با نقل یک روایت اخلاقی به آن پاسخ داد؛ بلکه ابتدا باید خود رفتار و شواهد مربوط به آن بررسی شود.
وی تصریح کرد: اگر پاسخ به شبهه فقط به واکنش فردی یک عالم محدود بماند، بسیاری از مسائل تکرار خواهند شد. مراکز علمی دینی باید سازوکاری برای شناسایی پرسش‌های واقعی جامعه، دسته‌بندی آن‌ها، بررسی علمی و انتشار پاسخ‌های مستند ایجاد کنند. چنین سازوکاری می‌تواند شامل گردآوری پرسش‌ها، ارجاع آن‌ها به متخصص متناسب، تهیه پاسخ مستند، انتشار در قالب‌های گوناگون و بازبینی دوره‌ای پاسخ‌ها باشد. این رویکرد حوزه را از نهادی که صرفاً هنگام انتشار یک شبهه واکنش نشان می‌دهد، به نهادی تبدیل می‌کند که به‌طور مستمر مسائل فکری جامعه را می‌شناسد و برای آن‌ها دانش قابل استفاده تولید می‌کند.
استاد حوزه درباره مسئولیت رسانه‌ها نیز گفت: رسانه‌های دینی و عمومی می‌توانند در کشف پرسش‌ها، توضیح مسئله به زبان عمومی، معرفی متخصصان و فراهم‌کردن امکان گفت‌وگو نقش مهمی ایفا کنند؛ اما رسانه نباید صرفاً به دلیل دسترسی گسترده یا سرعت انتشار، خود را مرجع نهایی تشخیص صحت یک ادعای کلامی، فقهی یا تاریخی بداند.
حجت‌الاسلام والمسلمین معزی خاطرنشان کرد: وظیفه رسانه، کشف مسئله، ترجمه علمی پاسخ به زبانی روشن و نظارت حرفه‌ای بر صحت منابع و انصاف در بازنمایی اختلاف است. رسانه‌ای که صرفاً سؤال را جنجالی می‌کند و سپس پاسخ کوتاه و قطعی اما غیرمستند ارائه می‌دهد، ممکن است مخاطب را به پاسخ نزدیک نکند.
وی افزود: رسانه‌ای که مسئله را درست صورت‌بندی و متخصص مناسب را معرفی می‌کند، حتی اگر خود پاسخ نهایی را تولید نکند، در خدمت آگاهی عمومی است.
مؤمنان و مبلغان باید پیش از پاسخ‌دادن، پرسش را بشنوند
مدیر مؤسسه علمی فرهنگی مبلغ با اشاره به نقش مؤمنان و مبلغان در شکل‌گیری نگرش جامعه به دین اظهار داشت: بخش مهمی از مواجهه مردم با دین نه در کلاس درس و نه در برنامه رسمی، بلکه در خانواده، محیط کار، مسجد، دانشگاه و فضای مجازی رخ می‌دهد. رفتار مؤمنان و مبلغان می‌تواند اعتماد ایجاد کند یا آن را کاهش دهد.
وی ادامه داد: مؤمنی که به هر سؤال با عصبانیت پاسخ می‌دهد، پرسشگر را تحقیر می‌کند یا ادعاهای بدون منبع را به نام دین بیان می‌کند، ممکن است ناخواسته تصویری از دینداری ارائه دهد که با اخلاق گفت‌وگو سازگار نیست.
حجت‌الاسلام والمسلمین معزی تصریح کرد: در مقابل، گفتن اینکه «پاسخ این سؤال را نمی‌دانم؛ اجازه بدهید بررسی کنیم»، نه شکست است و نه ضعف ایمان؛ بلکه می‌تواند نشانه صداقت علمی باشد.
وی خاطرنشان کرد: احترام به پرسشگر نیز به معنای تأیید هر ادعا نیست. مؤمن می‌تواند با صراحت از باور خود دفاع کند، ادعای نادرست را نقد کند و در برابر توهین یا تحریف مرز بگذارد؛ اما این کار باید با استدلال و رعایت حرمت انسان انجام شود.
امنیتی و هویتی‌کردن هر پرسش و بی‌ضابطه‌کردن پرسشگری، دو خطای متقابل است
این استاد حوزه با اشاره به دو رویکرد نادرست در مواجهه با پرسش‌ها بیان کرد: در عمل، دو خطای متقابل دیده می‌شود. خطای نخست، امنیتی و هویتی‌کردن هر پرسش است؛ به‌گونه‌ای که هر نقدی به‌عنوان حمله به دین معرفی می‌شود، هر تردیدی به ضعف ایمان نسبت داده می‌شود و هر پرسشگر به دفاع از خود وادار می‌شود.
وی افزود: پیامد محتمل این رویکرد، پنهان‌شدن پرسش‌ها و تضعیف امکان گفت‌وگوی صادقانه است.
حجت‌الاسلام والمسلمین معزی دومین خطا را بی‌ضابطه‌کردن پرسشگری دانست و گفت: در این رویکرد، گویی هر ادعایی صرفاً به دلیل مطرح‌شدن، ارزش علمی دارد و هر پاسخ مستند یا دفاع از یک باور، نوعی تعصب محسوب می‌شود. در چنین شرایطی، میان نقد معتبر، اطلاعات نادرست و تخریب عامدانه تفاوتی باقی نمی‌ماند.
وی تأکید کرد: راه درست، نه سازش با خطاست و نه سرکوب سؤال؛ بلکه ترکیبی از آزادی پرسش، مسئولیت در ادعا، دقت در پاسخ و رعایت حرمت اشخاص است.
این پژوهشگر دینی خاطرنشان کرد: یک پرسش می‌تواند نادرست صورت‌بندی شده باشد و در عین حال، مسئله‌ای واقعی را آشکار کند. یک پاسخ ممکن است از نظر اعتقادی درست باشد، اما از نظر آموزشی نامناسب ارائه شود. همچنین یک پرسشگر ممکن است غرض‌ورز باشد، اما مخاطبان دیگری که همان پرسش را می‌شنوند، حقیقتاً به پاسخ نیاز داشته باشند. بنابراین، پاسخگو باید علاوه بر شخص مقابل، مخاطبان خاموش و نیاز آنان به فهم روشن را نیز در نظر بگیرد.
تقویت دینداری آگاهانه با حذف پرسش‌ها ممکن نیست
حجت‌الاسلام والمسلمین معزی در جمع‌بندی مباحث خود با تأکید بر اینکه پرسش، ابهام و شبهه پدیده‌هایی یکسان نیستند و آثار یکسانی نیز ندارند، اظهار داشت: گاهی پرسش دریچه‌ای برای شناخت است، گاهی نشانه خلأیی واقعی در آموزش و تبیین و گاهی ابزاری برای تخریب؛ بنابراین، تشخیص این تفاوت‌ها نیازمند دقت است، نه پیش‌داوری.
وی با اشاره به شواهد مورد بحث از قرآن، سنت مسیحی، آیین یهودی و متون بودایی گفت: این نمونه‌ها نشان می‌دهند که در برخی سنت‌های دینی، پرسش می‌تواند بخشی از مسیر فهم و آموزش باشد؛ اما از منظر شیعه، مبنای اصلی داوری درباره پرسشگری باید در منابع و روش‌های معتبر اسلامی، یعنی قرآن، سنت پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع)، عقل و استدلال جست‌وجو شود.
مدیر مؤسسه علمی فرهنگی مبلغ تصریح کرد: صرف طرح سؤال یا حتی شبهه‌ای تند و مغرضانه، به‌تنهایی مجوزی برای داوری شتاب‌زده درباره ایمان و هویت دینی فرد نیست. در عین حال، هیچ ادعایی نباید از نقد علمی و اخلاقی مصون بماند.
وی افزود: آنچه دینداری آگاهانه را تقویت می‌کند، صرفاً داشتن پاسخ نیست؛ بلکه توانایی شنیدن سؤال، تشخیص درست مسئله، ارائه پاسخ مستند و پذیرش صادقانه محدودیت‌های دانش است. حوزه‌های علمیه باید دانش معتبر تولید کنند، عالمان مسئولیت تبیین تخصصی را بپذیرند، رسانه‌ها به پل ارتباطی میان دانش و جامعه تبدیل شوند و مؤمنان نیز به‌جای برچسب‌زنی، اخلاق گفت‌وگو را پاس بدارند.
حجت‌الاسلام والمسلمین معزی در پایان خاطرنشان کرد: اگر پاسخگویی به پرسش‌های دشوار به فرصتی برای روشن‌شدن حقیقت تبدیل شود، شبهه الزاماً پایان دینداری نیست و می‌تواند آغاز بازنگری، فهم عمیق‌تر و انتخاب آگاهانه‌تر باشد. اما اگر پرسش با تحقیر مواجه شود، پاسخ بدون دلیل عرضه شود و اختلاف به ابزار رقابت رسانه‌ای و سیاسی بدل گردد، حتی یک سؤال ساده نیز ممکن است به بحرانی بزرگ‌تر تبدیل شود.
وی افزود: دینداری آگاهانه، نه با حذف پرسش‌ها، بلکه با پاسخگویی مسئولانه، استدلال معتبر و اخلاق گفت‌وگو تقویت می‌شود.
نظر شما