به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، حجت‌الاسلام علی مقدم، شاعر و پژوهشگر، شامگاه دوشنبه ۱۸ آبان‌ماه در نشست تخصصی انجمن ادبی رضوی با موضوع بازخوانی ظرفیت‌های هنری و معرفتی شعر فاطمی که به همت مؤسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی دراتاق جلسات باب الهادی حرم مطهر رضوی برگزار شد، با تشریح ابعاد معرفتی و هنری شعر فاطمی، بر ضرورت عبور از مرثیه‌سرایی صرف و توجه به معارف عمیق سیره و شخصیت حضرت زهرا(س) تأکید کرد.
وی با بیان اینکه بررسی شعر فاطمی باید در سه محور مفهوم و قلمرو این شعر، ظرفیت‌های معرفتی و ظرفیت‌های هنری صورت گیرد، اظهار داشت: پرداختن به شعر فاطمی صرفاً با رویکرد اثباتی کافی نیست، بلکه باید آسیب‌های محتوایی و هنری این عرصه نیز شناسایی شود تا زمینه ارتقای آثار آیینی فراهم آید.
قلمرو شعر فاطمی فراتر از بیان مصائب و شهادت است
حجت الاسلام مقدم با انتقاد از برداشت محدود درباره شعر فاطمی گفت: گاهی تصور می‌شود شعر فاطمی تنها به اشعاری اختصاص دارد که درباره شهادت حضرت زهرا(س) سروده شده‌اند، درحالی‌که این موضوع تنها یکی از جلوه‌های این گونه ادبی است و شعر فاطمی گستره وسیع‌تری از معارف، سیره و مواضع آن حضرت را دربرمی‌گیرد.
وی افزود: اشعار مربوط به ولادت، شخصیت و سیره حضرت زهرا(س)، مواضع ایشان در دفاع از ولایت، مبارزه با ظلم و یادآوری واقعه غدیر، همچنین اشعاری که از سخنان، احادیث، دعاها و معارف آن حضرت الهام گرفته‌اند، همگی در قلمرو شعر فاطمی قرار می‌گیرند.
این شاعر و پژوهشگر با اشاره به ظرفیت مغفول خطبه فدکیه تصریح کرد: خطبه فدکیه یکی از عمیق‌ترین منظومه‌های حکمی و معرفتی صادرشده از حضرت زهرا(س) است، اما آثار شعری که به محتوای این خطبه پرداخته باشند، بسیار محدود است؛ درحالی‌که مفاهیم این خطبه ظرفیت فراوانی برای آفرینش‌های ادبی و شعری دارند.
حجت الاسلام مقدم با اشاره به نقش شعر در انتقال معارف اهل‌بیت(ع) به جامعه اظهار کرد: بخش قابل توجهی از شناخت عمومی مردم درباره اهل‌بیت(ع) از مسیر کتاب و مطالعات مستقیم تاریخی شکل نمی‌گیرد، بلکه منبرها، روضه‌ها، هیئت‌ها و اشعار در ایجاد و تثبیت این شناخت نقش مهمی دارند؛ بنابراین شعر آیینی باید از اعتبار و استناد کافی برخوردار باشد.
وی ادامه داد: شاعر آیینی برای سرودن درباره شخصیت و سیره اهل‌بیت(ع) باید با منابع تاریخی و روایی آشنایی داشته باشد و نمی‌تواند صرفاً بر اساس شنیده‌ها یا برداشت‌های شخصی شعر بسراید.
این پژوهشگر حوزوی با انتقاد از فضیلت‌سازی‌های غیرمستند افزود: گاهی این تصور وجود دارد که افزودن یک فضیلت غیرمستند به فضائل اهل‌بیت(ع) اشکالی ندارد، اما مشکل اینجا است که با آشکار شدن بی‌اعتباری چنین مطالبی، ممکن است مخاطب نسبت به فضائل مستند نیز دچار تردید شود.
وی خاطرنشان کرد: گسترش مناسبت‌ها و فضیلت‌های فاقد پشتوانه معتبر تاریخی، در بلندمدت می‌تواند به اعتبار آموزه‌های صحیح و مستند آسیب بزند؛ ازاین‌رو شاعران باید به آنچه امکان استناد معتبر دارد، پایبند باشند.
حجت الاسلام مقدم در همین زمینه کتاب فاطمیه معصوم، اثر محسن حنیفی، را از منابع قابل استفاده برای شاعران معرفی کرد و یادآور شد: این اثر با گردآوری مطالب تاریخی و روایی از منابع مختلف، موضوعاتی از پیشینه ولادت حضرت زهرا(س) تا شهادت و وصیت آن حضرت را در ساختاری منظم و با نثری روان ارائه کرده است و می‌تواند برای آشنایی شاعران با مستندات تاریخی سودمند باشد.
خطبه فدکیه، منظومه‌ای معرفتی با ظرفیت‌های گسترده شعری است
وی با اشاره به جایگاه ویژه خطبه فدکیه بیان کرد: میان روایت و خطبه از نظر شیوه نقل تفاوت وجود دارد؛ در بسیاری از روایات، نقل به معنا پذیرفته شده است، اما خطبه‌ها و دعاها به دلیل ساختار لفظی و ادبی مشخص، نیازمند توجه بیشتری به الفاظ و محتوای اصلی هستند.
این شاعر و پژوهشگر با اشاره به جایگاه ادبی خطبه فدکیه افزود: این خطبه علاوه بر برخورداری از جایگاه تاریخی، از نظر فصاحت، بلاغت و عمق معارف نیز اهمیت فراوانی دارد و حتی برخی منابع ادبی اهل سنت نیز آن را در شمار خطبه‌های برجسته زنان نقل کرده‌اند.
حجت الاسلام مقدم تصریح کرد: خطبه فدکیه را نباید صرفاً سخنرانی حضرت زهرا(س) درباره مسئله فدک دانست؛ زیرا بخش مهمی از این خطبه به مباحث بنیادین اعتقادی، توحید، نبوت، فلسفه احکام، امامت و تحلیل انحرافات جامعه پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) اختصاص دارد.
وی با اشاره به استنادات قرآنی فراوان در این خطبه ادامه داد: حضرت زهرا(س) با بهره‌گیری از آیات قرآن، شیوه استدلال و احتجاج را آموزش می‌دهند و نشان می‌دهند که چگونه می‌توان با تکیه بر مبانی مشترک و رعایت آداب گفت‌وگو، از حق دفاع کرد.
این پژوهشگرحوزوی با اشاره به تبیین فلسفه احکام در خطبه فدکیه بیان کرد: حضرت در بیان فلسفه تشریع نماز، آن را عاملی برای زدودن تکبر و غرور انسان معرفی می‌کنند و در تبیین جایگاه امامت نیز بر نقش آن در انتظام و سامان‌یافتگی جامعه تأکید دارند؛ این مفاهیم می‌توانند به مضامین عمیق و اثرگذار شعری تبدیل شوند.
وی یکی از آسیب‌های شعر فاطمی را پرداختن به اصل واقعه ایراد خطبه و غفلت از محتوای آن دانست و یادآور شد: گاهی در شعر تنها به حضور حضرت زهرا(س) در مسجد و ایراد خطبه اشاره می‌شود، اما معارف عمیق و استدلال‌های نهفته در آن کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد؛ درحالی‌که شاعران باید محتوای این خطبه را نیز به زبان شعر بازآفرینی کنند.
سیره خانوادگی حضرت زهرا(س) ظرفیت مهمی برای شعر فاطمی است
حجت الاسلام مقدم با اشاره به ضرورت توجه به ابعاد خانوادگی شخصیت حضرت زهرا(س) اظهار کرد: زندگی آن حضرت در سه جایگاه دختری، همسری و مادری، ظرفیت‌های معرفتی گسترده‌ای دارد که پرداختن به آن‌ها برای جامعه امروز نیز ضروری است.
وی با اشاره به دوران سخت زندگی پیامبر اکرم(ص) پس از رحلت حضرت خدیجه(س) و حضرت ابوطالب(ع) افزود: حضرت زهرا(س) در دوران کودکی و نوجوانی، فراتر از رابطه معمول پدر و دختری، نقش حمایتی و عاطفی ویژه‌ای برای پیامبر اکرم(ص) داشتند و لقب ام‌ابیها بیانگر همین جایگاه است.
این پژوهشگرحوزوی با اشاره به آموزه‌های قرآنی درباره تکریم والدین عنوان کرد: آیه شریفه وَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ تنها به پرهیز از بی‌احترامی زبانی محدود نیست، بلکه مرتبه والایی از تکریم و مراقبت از پدر و مادر، به‌ویژه در دوران سالمندی و نیازمندی آنان را بیان می‌کند.
وی ادامه داد: این سطح از محبت و مسئولیت‌پذیری در سیره حضرت زهرا(س) جلوه داشته و می‌تواند به یکی از مضامین ارزشمند شعر فاطمی تبدیل شود.
حجت الاسلام مقدم با اشاره به جلوه‌های ایثار حضرت زهرا(س) در زندگی مشترک با امیرالمؤمنین علی(ع) یادآور شد: در روایتی آمده است که حضرت علی(ع) از ایشان درباره وجود غذا در منزل پرسیدند و حضرت زهرا(س) با وجود نیاز خانواده، به دلیل آگاهی از شرایط مالی همسرشان، از درخواست تهیه غذا خودداری کردند تا ایشان را در موقعیت شرمندگی قرار ندهند.
وی افزود: این رفتار، جلوه‌ای از درک متقابل، ایثار و توجه به شرایط همسر است که می‌تواند در تبیین الگوی خانواده موفق مورد استفاده قرار گیرد.
این شاعر و پژوهشگرحوزوی با اشاره به پرسش پیامبر اکرم(ص) از امیرالمؤمنین علی(ع) درباره کیفیت زندگی مشترکشان، خاطرنشان کرد: امیرالمؤمنین علی(ع) در پاسخ، حضرت زهرا(س) را بهترین یاور خود در مسیر اطاعت خداوند معرفی کردند؛ این تعبیر، شاخص مهمی برای تبیین جایگاه همسری و همراهی در زندگی مشترک است.
وی با اشاره به همراهی حضرت زهرا(س) با امیرالمؤمنین علی(ع) در سختی‌ها تصریح کرد: سخنان و رفتار آن حضرت در دفاع از همسر و همراهی با ایشان در روزهای دشوار، نشان‌دهنده عمق پیوند عاطفی و معنوی در زندگی مشترک است و می‌تواند از مضامین اثرگذار شعر فاطمی باشد.
حجت الاسلام مقدم با اشاره به جایگاه مادری حضرت زهرا(س) بیان کرد: تربیت فرزندان، آموزش عبادت و ایجاد فضای معنوی در خانواده از دیگر ابعاد مهم سیره آن حضرت است.
وی با اشاره به روایت امام حسن مجتبی(ع) درباره عبادت شبانه مادرشان و دعای ایشان برای دیگران، افزود: مشاهده رفتار عبادی مادر در دوران کودکی، تأثیر تربیتی عمیقی بر فرزندان دارد و این جلوه‌ها می‌تواند در شعر فاطمی و به‌ویژه شعر کودک مورد توجه قرار گیرد.
این پژوهشگر حوزوی به اشعار منسوب به حضرت زهرا(س) در مناسبت‌های خانوادگی، از جمله اشعار مربوط به شب ازدواج با امیرالمؤمنین علی(ع)، اشاره کرد و گفت: این آثار نشان‌دهنده ذوق ادبی و شاعرانگی آن حضرت است.
وی با اشاره به اشعار منسوب به حضرت زهرا(س) در مرثیه و لالایی‌های فرزندانشان خاطرنشان کرد: شعر در زندگی خانوادگی اهل‌بیت(ع) نیز جایگاه داشته است و می‌توان از این ظرفیت برای توسعه شعر کودک، شعر تربیتی و شعر خانوادگی بهره گرفت.
شعر فاطمی باید میان تبیین برائت و حفظ وحدت تعادل برقرار کند
حجت الاسلام مقدم به موضوع وحدت و برائت در شعر آیینی اشاره کرد و ادامه داد: یکی از موضوعات مهمی که شاعران فاطمی باید درباره آن تأمل کنند، چگونگی جمع میان تبیین حقایق تاریخی، اعلام موضع اعتقادی و رعایت مصالح وحدت در جامعه اسلامی است.
وی افزود: در این زمینه دو نوع افراط و تفریط وجود دارد؛ گاهی مطالبی با عنوان برائت مطرح می‌شود که می‌تواند زمینه اختلاف و تنش را فراهم کند و گاهی نیز به نام وحدت، بخش‌هایی از حقایق تاریخی نادیده گرفته می‌شود.
این پژوهشگرحوزوی تصریح کرد: شاعران باید درباره محتوای قابل طرح، شیوه بیان و لحن مناسب در موضوعات تاریخی و اعتقادی دقت کنند تا نه از بیان حقیقت فاصله بگیرند و نه با انتخاب ادبیات نامناسب به اهداف روشنگرانه و وحدت‌آفرین آسیب بزنند.
بازنمایی شخصیت حضرت زهرا(س) نیازمند توجه به هویت انسانی و زنانه است
حجت الاسلام مقدم در تشریح ظرفیت‌های هنری شعر فاطمی، توجه به جامعیت شخصیت حضرت زهرا(س) را از مهم‌ترین ضرورت‌ها دانست و گفت: حضرت زهرا(س) از یک سو انسانی کامل و برخوردار از مقامات والای معنوی و علمی هستند و از سوی دیگر الگویی شاخص از هویت زنانه به شمار می‌روند؛ بنابراین در بازنمایی شخصیت ایشان باید هر دو بُعد مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به دیدگاه علامه طباطبایی درباره جایگاه زن بیان کرد: در جامعه جاهلی، انسان بودن زن نادیده گرفته می‌شد، درحالی‌که در نگاه غربی امروز گاهی زن بودن و ویژگی‌های هویتی او مورد غفلت قرار می‌گیرد.
این پژوهشگر حوزوی تأکید کرد: نگاه اسلام، انسان بودن زن و زن بودن انسان را در کنار یکدیگر به رسمیت می‌شناسد و حضرت زهرا(س) نمونه کامل این جامعیت هستند.
وی با انتقاد از مردانه شدن برخی توصیفات در شعر فاطمی گفت: گاهی شاعران برای بیان حماسه و شجاعت حضرت زهرا(س)، از تعابیری استفاده می‌کنند که بیشتر با ویژگی‌های مردانه تناسب دارد؛ درحالی‌که حتی حماسه‌سرایی درباره آن حضرت نیز باید با حفظ لطافت‌ها و ظرافت‌های متناسب با شخصیت زنانه همراه باشد.
نوآوری در شعر فاطمی نباید به بدعت و شکستن حرمت اهل‌بیت(ع) منجر شود
حجت الاسلام مقدم با اشاره به ظرفیت نمادسازی در شعر فاطمی، ابراز کرد: نمادهایی مانند یأس و دیگر عناصر مرتبط با فرهنگ و سیره حضرت زهرا(س)، ظرفیت‌های گسترده‌ای برای خلق تصاویر و مضامین تازه دارند و شاعران می‌توانند با کشف نمادهای جدید، به غنای هنری این گونه ادبی کمک کنند.
وی با تأکید بر ضرورت تمایز میان ابداع و بدعت در شعر آیینی، افزود: ابداع به معنای نوآوری بر پایه قواعد و ضوابط ادبی و اعتقادی است، اما بدعت زمانی شکل می‌گیرد که شاعر برای گفتن حرفی تازه، ضوابط را نادیده بگیرد و به شأن و جایگاه معصوم آسیب وارد کند.
این شاعر و پژوهشگر حوزوی با انتقاد از رواج برخی توصیفات نامتناسب و بیان بی‌پرده جزئیات مصائب در شعر فاطمی تصریح کرد: صرف اینکه مضمونی پیش‌تر در شعرها مطرح نشده باشد، مجوز استفاده از هر تعبیر و تصویری نیست؛ شاعر باید حتی در بیان مصائب نیز زبان هنرمندانه و متناسب با شأن اهل‌بیت(ع) را انتخاب کند.
وی خاطرنشان کرد: نوآوری ارزشمند آن است که بتواند با استفاده از زاویه دید تازه، نمادپردازی و تصویرسازی هنرمندانه، مفاهیم عمیق را منتقل کند، بدون آنکه حرمت و جایگاه اهل‌بیت(ع) مخدوش شود.
انتخاب واژگان در شعر فاطمی نیازمند دقت معنایی است
حجت الاسلام مقدم یکی دیگر از آسیب‌های شعر آیینی را استفاده نسنجیده از واژگان و تعابیر نامتناسب با مقام اهل‌بیت(ع) دانست و گفت: شاعر باید بداند هر واژه در چه بافتی به کار می‌رود و چه معنایی را به ذهن مخاطب منتقل می‌کند.
وی با اشاره به کاربرد برخی واژگان دارای بار معنایی منفی در توصیف اهل‌بیت(ع) گفت: برای نمونه، واژه غرور در زبان فارسی غالباً به معنای فریب‌خوردگی و خودفریبی است و نمی‌توان بدون توجه به معنای اصلی آن، این واژه را به‌عنوان جایگزین عزت و اقتدار در وصف اهل‌بیت(ع) به کار برد.
این پژوهشگرحوزوی ادامه داد: برخی تعابیر مانند خیانت نیز دارای بار معنایی مشخصی هستند و استفاده از آن‌ها در توصیف حوادث مربوط به اهل‌بیت(ع)، بدون توجه به ساختار و فضای کلام، ممکن است معنای نامناسبی ایجاد کند.
وی تأکید کرد: انتخاب واژگان در شعر فاطمی باید با شناخت دقیق معنا، توجه به شأن شخصیت مورد توصیف و بررسی تأثیر آن بر ذهن مخاطب صورت گیرد.
حجت الاسلام مقدم با اشاره به ظرفیت کم‌نظیر زندگی مشترک حضرت زهرا(س) و امیرالمؤمنین علی(ع) اظهار کرد: زندگی این دو معصوم زیر یک سقف، ظرفیت‌های گسترده‌ای برای آفرینش مضامین عاطفی، اخلاقی، معرفتی و خانوادگی دارد، اما گاهی این ظرفیت در برخی اشعار با گفت‌وگوها و تعابیر سطحی و نامتناسب جایگزین می‌شود.
وی با تأکید بر ضرورت رعایت اصول زبان حال در شعر آیینی گفت: زبان حال ساختنی نیست، بلکه یافتنی است؛ شاعر باید با شناخت شخصیت معصوم و موقعیت تاریخی، خود را به فضای آن واقعه نزدیک کند و بسنجد که اگر معصوم در آن شرایط سخن می‌گفت، چه تعبیری متناسب با شأن و شخصیت او بر زبان می‌آورد.
این شاعر و پژوهشگرحوزوی بیان کرد: نمی‌توان هر گفت‌وگوی عاطفی و خانوادگی متداول میان افراد عادی را به اهل‌بیت(ع) نسبت داد؛ زبان حال باید بر پایه شناخت شخصیت، سیره و جایگاه معرفتی آنان شکل بگیرد.
وی با اشاره به برخی نمونه‌های تاریخی و معاصر شعر فاطمی، تصریح کرد: حتی در آثار شاعران شاخص نیز ممکن است تعابیری وجود داشته باشد که از نظر محتوا و انتساب سخن به معصوم قابل دفاع نباشد؛ بنابراین شهرت و جایگاه ادبی شاعر نباید مانع نقد علمی و محتوایی آثار شود.
حجت الاسلام مقدم با انتقاد از برخی اشعار معاصر که در آن‌ها گفت‌وگوهای نامتناسب میان حضرت زهرا(س) و امیرالمؤمنین علی(ع) به‌عنوان زبان حال مطرح می‌شود، یادآور شد: نسبت دادن گلایه‌های سطحی، خستگی و گفت‌وگوهای غیرمتناسب با مقام عصمت به اهل‌بیت(ع)، می‌تواند تصویری نادرست از شخصیت و روابط آن بزرگواران در ذهن مخاطب ایجاد کند.
وی با اشاره به وضعیت شعر هیئت، تصریح کرد: یکی از مشکلات امروز این عرصه، فاصله گرفتن بخشی از شاعران و تولیدکنندگان شعر هیئت از انجمن‌های ادبی و محافل تخصصی است؛ درحالی‌که شعر آیینی نیز مانند دیگر گونه‌های ادبی به نقد، بررسی و اصلاح نیاز دارد.
این پژوهشگرحوزوی خاطرنشان کرد: گاهی شاعر تصور می‌کند چون شعری را با احساس و اخلاص سروده و هنگام سرودن آن متأثر شده است، دیگر نیازی به نقد و بازنگری ندارد؛ درحالی‌که اخلاص و احساس معنوی جایگزین دقت علمی، استحکام ادبی و رعایت ضوابط محتوایی نمی‌شود.
وی با تأکید بر مسئولیت مداحان در انتخاب اشعار، خاطرنشان کرد: مداحان نیز نباید صرفاً شهرت شاعر یا رواج یک اثر در هیئت‌ها را ملاک انتخاب قرار دهند، بلکه لازم است شعر از نظر محتوا، زبان، ساختار و تناسب با شأن اهل‌بیت(ع) بررسی شود.
حجت الاسلام مقدم با اشاره به ضرورت نقش‌آفرینی حوزه‌های علمیه و جریان‌های تخصصی ادبی در ارتقای شعر آیینی، گفت: شعر هیئت نباید خود را از نقد تخصصی بی‌نیاز بداند؛ ارتباط میان شاعران، انجمن‌های ادبی، صاحب‌نظران و مداحان می‌تواند به شناسایی آسیب‌ها و تولید آثار ماندگار کمک کند.
وی تأکید کرد: همان‌گونه که انسان برای انتخاب یک لباس معمولی زمان و دقت صرف می‌کند، در انتخاب واژگان و مضامین مربوط به اهل‌بیت(ع) نیز باید حساسیت بیشتری داشته باشد؛ زیرا شعر فاطمی امانتی معرفتی و هنری است و حفظ حرمت حضرت زهرا(س)، استناد تاریخی، عمق معرفتی و برخورداری از زبان هنرمندانه باید در کنار یکدیگر مورد توجه قرار گیرند.
انتهای پیام/
نظر شما