پیروزی رزمندگان در میدان جهاد، محصول پیوند فعل انسان با قدرت الهی است

حجت‌الاسلام محسن قاسمی، از مبلّغان شهرستان آمل، در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در ساری، با اشاره به معارف بلند آیه هفدهم سوره مبارکه انفال، اظهار داشت: در منطق قرآن کریم، پیروزی‌های نظامی و فتوحات مجاهدان در جبهه‌های نبرد، پیش از آن‌که محصول محاسبات مادی یا تکیه صرف بر توانمندی‌های بشری باشد، جلوه‌ای تابناک از مشیت و تدبیر پروردگار است.

کارشناس دینی خاطرنشان کرد: آیه شریفه «فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لکِنَّ اللّهَ قَتَلَهُمْ وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللّهَ رَمی وَ لِیُبْلِیَ الْمُؤْمِنینَ مِنْهُ بَلاءً حَسَنًا إِنَّ اللّهَ سَمیعٌ عَلیمٌ» درس توحید عملی، نفی عُجب و انکسار در پیشگاه حق‌تعالی را به جامعه اسلامی و رزمندگان میدان جهاد می‌آموزد.

اذن تشریعی جهاد و نفی غرور با ارجاع پیروزی به اراده الهی

حجت الاسلام قاسمی در تبیین خاستگاه تشریعی و تکوینی نبرد در اسلام، بیان کرد: اذن جهاد در مدینه منوره از طریق اذن تشریعی صادر شد؛ همان‌گونه که قرآن کریم در سوره مبارکه حج می‌فرماید: «أُذِنَ لِلَّذینَ یُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللّهَ عَلی نَصْرِهِمْ لَقَدیرٌ». این کلام الهی بیانگر آن است که مسلمانان تا پیش از هجرت مأذون به قتال نبودند و پس از شکل‌گیری حکومت اسلامی، فرمان جهاد صادر گردید. اما پیروزی و غلبه بر دشمنان در میدان عمل، نیازمند اذن تکوینی الهی است؛ چنان‌که در سوره مبارکه بقره تصریح شده است: «فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللّهِ». این اذن تکوینی، ناشی از عنایت خاصه پروردگار بر مؤمنان و مجاهدان است.

وی گفت: هنگامی که مجاهدان در میدان کارزار به ظفر دست می‌یابند، نحوه مواجهه قلبی آنان با این دستاورد تعیین‌کننده است. چنانچه نصرت را صِرفاً از ناحیه پروردگار بدانند و متواضع باشند، خدای متعال می‌فرماید: «قاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّهُ بِأَیْدیکُمْ»؛ یعنی مجاهدان را مجاری فیض و بازوان اجرای حکم الهی معرفی می‌کند. اما اگر غفلتی عارض شود و رزمندگان خود را مستقل در فتح و فاتح بپندارند، قرآن با عبارت کوبنده «فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لکِنَّ اللّهَ قَتَلَهُمْ» کار را به‌طور کامل از آنان سلب کرده و به ذات اقدس الهی منتسب می‌سازد. در این ساحت، انسان متوجه می‌شود که تنها ابزار و وسیله‌ای در دست تقدیر الهی بوده و توفیق حضور در جبهه و شلیک تیر نیز هدیه‌ای از جانب پروردگار است.

حقیقت توحید افعالی در آینه «و ما رمیت اذ رمیت و لکن الله رمی»

پژوهشگر معارف اسلامی با تأکید بر فراز نورانی و کلیدی «وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللّهَ رَمی»، خاطرنشان کرد: این فراز، نقطه اوج پیوند اراده انسان کامل با مشیت ربوبی است. انبیای الهی بنا بر آیه «تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ» دارای درجات و مراتب مختلفی هستند و بر همین مبنا، مراحل توحیدی و معارف آنان نیز یکسان نیست. در سیره دیگر پیامبران، معجزات با قید «باذن الله» ذکر شده است؛ برای مثال معجزات حضرت عیسی (ع) در احیای مردگان یا شفای بیماران با تعبیر «بإذنی» بیان شده که باطنش به «ما أحییتَ إذ أحییتَ و لکنّ الله أحیی» بازمی‌گردد. اما در شأن پیامبر اکرم (ص)، خداوند متعال فعل بنده را مستقیماً فعل خود دانسته و بین نفی و اثبات جمع فرموده است.

وی افزود: قرآن کریم در مواجهه با مؤمنان فرمود: «فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ»؛ یعنی با فعل مضارع، ذکر مفعول و حفظ تمایز و کثرت سخن، گفت؛ اما درباره پیامبر خاتم (ص) فرمود: «وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ». در این تعبیر، فعل ماضی به‌کار رفته، مفعول ذکر نشده و جمع بین نفی و اثبات واقع شده است. این تفاوت فاحش نشان می‌دهد که پیامبر اعظم (ص) به مرتبه‌ای از فناء فی‌الله و بقاء بالله رسیده است که حرکت دست و پرتاب تیر ایشان، مظهر تام اراده قاهره حق‌تعالی قرار می‌گیرد. در حقیقت، انسان کامل به جایی صعود می‌کند که دست او مجرای قدرت الهی و شلیک او، شلیک پروردگار برای براندازی باطل است.

مبلّغ شهرستان آمل تصریح کرد: اسناد فعل انسان کامل به خداوند، صرفاً در ساحت «صفات فعل» معنا می‌یابد و منطقه «ذات» و «صفات ذات» حریم ممنوعه‌ای است که دست هیچ اندیشمند، حکیم یا عارفی به آن نخواهد رسید. ذات اقدس الهی نامتناهی مطلق است و نامتناهی، جایی برای غیریت باقی نمی‌گذارد. هر متکلم یا حکیمی که بخواهد برای ذات اقامه برهان کند، درمی‌یابد که حق‌تعالی بر خودِ برهان، صغری، کبری و اندیشه استدلال‌گر احاطه دارد و پیش از آن‌که استدلال شکل بگیرد، وجود دارد. در این مقام، حتی اولیای الهی و انبیای عظام لب به اعتراف گشوده و سر بر آستان تحیر نهاده‌اند؛ همان‌گونه که فرمودند: «ما عَرَفناکَ حَقَّ مَعرِفَتِک». اعتراف به عجز، نهایت ادراک بشر از ساحت کبریایی ذات است: «العجزُ عن درکِ الإدراکِ إدراکٌ».

وی یادآور شد: آنچه قابل درک و انتساب است، ساحت افعال الهی نظیر رازقیت، شافی بودن، اماته و احیاست. این اوصاف امکانی هستند و ظهور آن‌ها از طریق فرشتگان مقرّب چون اسرافیل و عزرائیل، و نیز انسان کامل، محقق می‌شود. کل حرکات مؤمن نیز با شعار توحیدی «بحول الله تعالی و قوّته أقوم و أقعد» پیوند خورده و همه ابعاد حیات، از علم‌آموزی و جهاد تا روزمرگی‌ها، باید در سایه اراده الهی شکل گیرد. آموزه امام رضا (ع) در اصلاح عبارت دعاکننده که فرمود به‌جای «الحمدلله منتهی علمه» بگویید «الحمدلله منتهی رضاه»، به‌روشنی تفاوت میان صفات ذات بی‌پایان با صفات فعل دارای مرز (مانند رضا و غضب) را برای جامعه ایمانی مشخص می‌سازد.

مراتب شهود توحیدی و پیوند بنده با خالق در مکتب اهل‌بیت (ع)

حجت الاسلام قاسمی با واکاوی مراتب سه‌گانه نگرش توحیدی در جهان هستی، اظهار داشت: مرتبه نخست آن است که انسان با برهان عقلی، کثرت‌های عالم را ببیند و با اتکا به آیه «اللهُ خالِقُ کُلِّ شَیْءٍ» اعتراف کند که سراسر هستی، صنع مدبرانه پروردگار است؛ چنان‌که گفته شده «این‌چنین میناگری‌ها کار توست». در مرتبه بالاتر، انسان عالم را با دیده الهی می‌نگرد و در هر پدیده‌ای جز کمال و حُسن نمی‌یابد و ندای «ما رأیتُ إلّا جمیلاً» سر می‌دهد؛ نگاهی که در آن هیچ زشتی و نقصی در اساس خلقت وجود ندارد.

مبلّغ استان مازندران مرتبه سوم و نهایی را رسیدن به حقیقت آیه شریفه «فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ» دانست و تأکید کرد: در این جایگاه رفیع، سالک و مجاهد فی‌سبیل‌الله به چنان شهودی می‌رسد که پیش از رؤیت پدیده‌ها، حق را مشاهده می‌کند؛ مصداق سروده «به دریا بنگرم دریا ته وینم / به صحرا بنگرم صحرا ته وینم». در این دیدگاه، همه موجودات تابلوها و نشانه‌هایی به‌سوی مقصد اصلی هستند. همانند مسافری دلباخته که با دیدن تابلوی راهنما به‌سوی حرم، مبهوت رنگ و اندازه تابلو نمی‌شود بلکه قلبش مستقیماً متوجه زیارتگاه می‌گردد، انسان موحد نیز خود، دیده‌اش و جهان پیرامون را نشانه‌های محض حق‌تعالی می‌شمارد.

کارشناس دینی در پایان گفت‌وگو با تأکید بر لزوم درک اصل اصیل «لا جَبْرَ وَ لا تَفْویضَ بَلْ أَمْرٌ بَیْنَ الأَمْرَیْنِ»، خاطرنشان کرد: آیه کریمه «وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللّهَ رَمی» دقیق‌ترین تبیین‌کننده همین حقیقت است. عده‌ای با غفلت از اراده الهی، در تفویض گرفتار آمده و فتوحات را محصول تدبیر بشری دانستند، و گروهی دیگر با انکار فاعلیت انسان، به ورطه جبر افتادند. اما مکتب اهل‌بیت (ع) جمع بین حق خالق و حق بنده را رقم می‌زند؛ بنده در میدان می‌جنگد، تیر می‌اندازد و تکلیفش را انجام می‌دهد، اما در عین حال با تمام وجود اقرار دارد که نیرو، دقت، توفیق و اثرگذاری همگی از خدای متعال است و بنده جز آیتی الهی و مجرایی برای اراده ربوبی نیست.