خبرگزاری حوزه | مواسات و همدلی از مؤلفه‌های بنیادین اخلاق اجتماعی در اندیشه اسلامی است که ریشه در آموزه‌های قرآنی دارد. با این‌حال، بازتولید این ارزش‌ها در گفتمان اجتماعیِ معاصر، نیازمند شناسایی دقیق مصادیق آن در سیره عملی و تاریخ‌مندیِ رهبران دینی است. حضرت فاطمه زهرا (س) در جایگاه متعالی‌ترین الگوی زن مسلمان، سیره‌ای را در مدینة‌النبی به نمایش گذاشتند که در آن، عمل به ارزش‌های اخلاقی با نفی فاصله‌گذاریِ طبقاتی میان حاکمیت و توده مردم پیوندِ ناگسستنی خورده است.
نکته قابل‌تأمل در واکاوی متون دست‌اول تاریخی این است که هرچند کلیدواژه مواسات به‌طور مستقیم در بسیاری از روایاتِ مرتبط با ایشان بسامد بالایی ندارد، اما مفهوم مواسات در معنای دقیق قرآنیِ آن (یعنی مشارکت مادی و معنوی با دیگران، اشتراک در رنج اجتماعی و پرهیز از انحصارطلبی) از یک گفتار انتزاعی فراتر رفته و در پنج ساحتِ عینی و رفتاری در حیات کوتاه اما پربار ایشان متجلی شده است.
۱. ایثار مادی و نفی تکاثر؛ سرلوحه زیست اجتماعی
نخستین تجلی مواسات فاطمی، ترجیح نیاز دیگران بر نیاز خود (ایثار) در سخت‌ترین شرایط اقتصادی است. مهم‌ترین مصداق ساختاریافته‌ی این رویکرد، نحوه مدیریت و توزیع عایدات باغِ فدک است؛ ایشان درآمد این خاستگاه اقتصادی را که ملک اختصاصیِ ایشان بود، به‌طور شبکه‌ای در میان مستمندان بنی‌هاشم و فقرای مدینه توزیع می‌کردند تا جایی که گاه برای خودِ ایشان چیزی باقی نمی‌ماند [۱]. در سطح فردی نیز، بخشش لباس نوی عروسی به زن سائل در شب زفاف [۲] و ماجرای نذر سه‌روزه خانواده پیامبر (ص) و نزول سوره «انسان» در شأن ایشان [۳]، نشان می‌دهد که در سیره فاطمی، فقر یا نیاز شخصی هرگز مانعی برای انفاق و کنشگریِ اجتماعی نبوده است.
۲. حضور در میدان؛ همدردی در بحران‌های جمعی و نظامی
یکی از وجوه کمتردیده‌شده در سیره اجتماعی آن حضرت، خروج از حاشیه امنِ خانه و حضورِ میدانی در دل بحران‌های نظامی است. مواسات ایشان محدود به کنش‌های زنانه در اندرونی نبود؛ گزارش‌های متقن تاریخی نشان می‌دهد که در غزوه احد، ایشان به‌همراه جمعی از زنان مسافت طولانی تا احد را پیمودند، به انتقال آب و مداوای مجروحان پرداختند و آن‌گاه که خونریزیِ جراحت پیامبر (ص) با آب بند نیامد، با تدبیری میدانی حصیر را سوزانده و خاکستر آن را بر زخم گذاشتند [۴]. افزون بر این، در غزوه خندق نیز در تأمین نان و تغذیه رزمندگان مشارکت فعال داشتند [۵].
۳. نهادینه‌سازی سوگ اجتماعی و دلجویی مستمر
حضرت زهرا (س) پایه‌گذارِ سنتِ همدردی اجتماعی با خانواده‌های داغ‌دیده در فرهنگ اسلامی هستند. حضور مکرر و هفتگی ایشان در کنار مزار شهدای احد و به‌ویژه مزارِ حمزه سیدالشهدا، صرفاً یک سوگواری فردی نبود، بلکه مرهمی بر روانِ آسیب‌دیده جامعه مدینه پس از شکست در احد بود. ایشان حتی از خاک مزار حمزه تسبیحی ساختند [۶] که این عمل، نمادسازی از مقاومت و زنده نگه‌داشتن یادِ ایثارگران در متن زندگی روزمره است.
۴. مواسات درون‌خانوادگی و کارگری؛ از «ام‌ابیها» تا الگوی «تقسیم کار با فضّه»
مواسات فاطمی شبکه‌ای منسجم است که از هسته خانواده آغاز می‌شود. التیام زخم‌های امیرالمؤمنین (ع) پس از نبردها و همراهی مطلق با ایشان تا بدان‌جا بود که علی (ع) فرمودند: «هیچ‌گاه مرا خشمگین نکرد و در هیچ فرمانی از من سرپیچی ننمود» [۷]. این دلسوزی و مواسات نسبت به پدر بزرگوارشان در دوران تحریم شِعب ابی‌طالب و آزارهای مکه چنان بود که پیامبر (ص) ایشان را به لقب والای «ام‌ابیها» مفتخر ساختند [۸]. اما اوج مواسات خانوادگیِ ایشان در رفتار با خادمه‌شان «فضّه» نمایان است. حضرت زهرا (س) با تقسیم عادلانه و یک‌درمیان کارهای خانه بین خود و فضّه، نشان دادند که مواسات شامل طبقه کارگر و زیردستان نیز می‌شود و شأن حاکمیتی، مجوزی برای استثمارِ نیروی کار نیست [۹].
۵. زیستِ همسان؛ مسئولیت اجتماعی در برابر تجمل‌گرایی
عمیق‌ترین لایه مواسات در سیره حضرت، انتخاب آگاهانه سبک زندگیِ مشترک با عامه مردم است. قناعت کم‌نظیر ایشان در پذیرش مهریه و تهیه ساده‌ترین جهیزیه برای ازدواج، ناشی از فقر و جبرِ زمانه نبود، بلکه یک «انتخاب آگاهانهٔ اجتماعی» برای هم‌ترازی با طبقات فرودست جامعه به‌شمار می‌رفت. اوج این نگرش در ماجرای «پرده درِ خانه و دستبند نقره» نمایان است. زمانی که پیامبر (ص) با دیدن پرده‌ای بر درِ خانه فاطمه (س)، با روحیه مواسات‌گرایانه خویش آن را برنتافتند، حضرت زهرا (س) بلافاصله پرده و زیورآلات را فروخته و وجه آن را برای پیامبر فرستادند تا در میان فقرای اصحاب صُفّه تقسیم کند یا بردگانی را آزاد سازد [۱۰]. این عمل، الگویی جاودانه از «مسئولیت اجتماعی در برابر تجمل‌گراییِ حاکمان» است.
سیره فاطمی و بحران همدلی در جامعه معاصر
تحلیل این مؤلفه‌ها نشان می‌دهد که مواساتِ فاطمی دارای سه ویژگی بارز است: پیوستگی (تبدیل شدن به یک سبک زیست پایدار نه رفتار هیجانی مقطعی)، تساوی در رنج (زیستن در سطح محرومان جامعه)، و ساختارمند بودن (توزیع نظام‌مند).
در نقطه مقابل، جامعه معاصر با نوعی بحران همدلی ساختاری مواجه است. تقلیل مفهوم مواسات به توزیعِ بسته‌های معیشتیِ مقطعی، غلبه گفتمان مصرف‌گرایی و ضعف همدلی‌های درون‌خانوادگی زیر بار فشارهای اقتصادی، نشان‌دهنده شکاف عمیقِ میان گفتمانِ امروز و سیره اصیلِ فاطمی است.
برای کاهش این شکاف‌ها، چهار راهکار مبتنی بر سیره ایشان پیشنهاد می‌شود:
۱. نهادینه‌سازی ایثار ساختاری: تغییر رویکرد نهادهای حمایتی از کمک‌های مقطعی به سمت ایجاد ساختارهای بازتوزیع منابع (با الهام از الگوی فدک).
۲. ترویج سبک زندگی همسان: ترویج الگوی «امکانِ داشتن و پرهیز کردنِ آگاهانه» به‌جای گفتمان منفعلانه «نداشتن و صرفه‌جویی»، با تکیه بر ماجرای پرده خانه.
۳. بازتعریف همدلی خانوادگی: آموزش دلجوییِ فعال و عملی (نه فقط کلامی) در سیاست‌های تحکیم خانواده.
۴. توسعه ظرفیت مشارکت اجتماعی زنان: بازآفرینی نقش فعال زنان در مدیریت بحران‌های اجتماعی (با الهام از الگوهای احد و خندق) در چارچوب نهادهای رسمی.
سیره حضرت زهرا (س) به ما می‌آموزد که همدلی، کنشی ساختاریافته، هزینه‌بر و متعهدانه است که باید در شریان‌های اقتصاد، سیاست و خانواده جریان یابد.
ایرج حجازی
پی‌نوشت‌ها
[۱]. ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی (۱۳۷۹ق). مناقب آل أبی طالب، ج ۲، ص ۱۱۸.
[۲]. شجری، یحیی بن حسین (۱۴۲۲ق). الأمالی الخمیسیة، ص ۵۹.
[۳]. زمخشری، محمود بن عمر (۱۴۲۷ق). الکشاف، ج ۴، ص ۶۷۰؛ طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۷۲ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ۱۰، ص ۶۱۱.
[۴]. واقدی، محمد بن عمر (۱۴۰۹ق). المغازی، ج ۱، ص ۲۴۹؛ ابن‌سعد، محمد (۱۴۱۰ق). الطبقات الکبری، ج ۲، ص ۴۸. [۵]. مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار، ج ۲۰، ص ۲۴۵.
[۶]. صدوق، محمد بن علی (۱۴۱۴ق). من لا یحضره الفقیه، ج ۱، ص ۲۶۸.
[۷]. مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۳ق). الإرشاد فی معرفة حُجَج الله علی العباد، ج ۱، ص ۱۱۵.
[۸]. ابن‌اثیر، علی بن محمد (۱۳۸۵ق). أسد الغابة فی معرفة الصحابة، ج ۵، ص ۵۲۰.
[۹]. قطب راوندی، سعید بن هبة الله (۱۴۰۹ق). الخرائج و الجرائح، ج ۲، ص ۵۳۰.
[۱۰]. طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۷۲ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ۸، ص ۲۳۲.
۱۹:۰۸ - ۱۴۰۵/۰۸/۲۰
نظر شما