مزار مشاهیر شیعه، پنهان از دید میراث فرهنگی قم

آری مزار شریف قاضی سعید قمی که در دوران صفویه در محضر عالمان نام‌آوری همچون ملا محسن فیض‌کاشانی و ملا عبدالرزاق لاهیجی کسب علم نموده هم اکنون غریبانه در اتاقی کوچک حوالی مقبره ابن‌بابویه قمی قرار دارد.

شاید ابعاد علمی، فقهی و عرفانی این عالم وارسته آن گونه که هست بر همگان معلوم نیست، امّا بر مسئولان و برنامه‌ریزان فرهنگی استان مخصوصا سازمان میراث فرهنگی است که غبار غربت را از قبور مفاخر علمي شيعه بزدايند.

امید است با انتشار گوشه‌ای از زندگانی این ستاره پر فروغ آسمان حکمت و عرفان، زمینه آشنایی نسل حاضر با این مفاخر فراهم شود.

حيات طيبه

محمد سعیدبن محمد مفید قمی ، معروف به قاضی سعید و ملقب به حکیم کوچک . از اجله علمای نامی امامیه و مفاخر فضلای حدیث و حکمت، عارف متشرع و حکیمی ادیب و کامل و محقق صمدانی که در مراتب تأویل بر عرفان، حکمت و استنباط نکات خفیه و اسرار آیات و احادیث دینی؛ مؤیّد بروح القدس و مشمول تأییدات غیبی بوده و به عرفان میل مفرط داشته و در اسماء اﷲ قائل به اشتراک لفظی بوده و در همین موضوع دو رساله عربی و پارسی تألیف کرده که نام رساله فارسی «کلید بهشت» است.

وی از شاگردان ملامحسن فیض کاشانی و ملاعبدالرزاق لاهیجی و ملا رجبعلی تبریزی بوده و شاه عباس ثانی و درباریان او وی را بسیار تجلیل نموده و به زیارت و دیدنش میرفتند مخفی نماند که شیخ محمدحسین برادر قاضی سعید نیز از اکابر علمای عصر خود واز شاگردان ملارجبعلی بوده و تفسیر بزرگی بر قرآن مجید نوشته که حاکی از تبحر وی می‌باشد. [1]

قاضی سعید در كلام بزرگان

کلام امام خميني‌(ره)

امام خميني از قاضي سعيد قمي با القابي مانند ؛ عارف جليل ايماني ، اعاظم عرفاء ، بزرگان علماى نامدار شيعه ، عارف كامل ،‌محقق بارع، فخر شيعه و شيخ طريقت و شريعت ياد كرده است و در آداب الصلاة خود آورده‌اند:

فلسفه امروز حكماى اسلام و معارف جليله اهل معرفت را به حكمت يونان نسبت دادن، از بى‏اطلاعى بر كتب قوم است- مثل كتب فيلسوف عظيم الشأن اسلامى، صدر المتألّهين قدّس سرّه، و استاد عظيم الشأنش محقق داماد قدّس سرّه، و تلميذ بزرگوار او، فيض كاشانى قدّس سرّه، و تلميذ عظيم الشّأن فيض، عارف جليل ايمانى، قاضى سعيد قمى قدّس سرّه- و یا در کتاب تقریرات فلسفه خود آورده‌اند: [2] قاضى سعيد عارف قمى از اعاظم عرفاست [3]

کلام سيد جلال الدين آشتياني

جامعيت علوم

علامه سيد جلال الدين آشتياني ( ره ) در مقام معرفي جناب عارف كامل قاضي سعيد قمي چنين گفته‌اند:

يكي از افاضل حكماء و عرفاي ايران ...قاضي سعيد قمي است كه علاوه بر تبحر در مباحث تصوف و عرفان در حكمت مشايي و اشراقي و آگاهي از علوم رياضي و طب ، در علم فقه و حديث و رجال و تفسير نيز از فضلاي زمان خود می‌باشد و بواسطه اطلاع جامع از علوم نقلي مدتي به منصب قضا اشتغال داشت و داراي محضر ترافع بود.[4]

علامه آشتياني ( ره ) در ادامه كلام خويش آورده است:

قاضي سعيد در تصوف بيش از فلسفه نظري خبرگي دارد و بيشتر شروح او بر احاديث و اخبار مأثور از عترت و اهل بيت عصمت‌(ع) در عقايد بر عرفان مبتني است و در اين قسمت از ديگران ممتاز است و شرح او بر توحيد صدوق و ديگر آثار او در اين زمينه از نفائس آثار بشمار مي‌رود ، قاضي در اين تعليقات عالي ترين مباحث مربوط به نفس و عقل و نحوه ارتباط بين عقول و نفوس و نحوه تعلق بين نفوس و اجسام را به انضمام لطائفي از افكار ارباب توحيد پيرامون شرح «چهار مِيمَر اِثُولوجيا» با كمال مهارت و تسلط بيان نموده است [5]

محدث قمي

محدث كبير شيخ عباس قمي در معرفي جناب قاضي سعيد قمي القاب و الفاظي آورده‌اند كه بسيار قابل توجه است ؛البته بايد متوجه اين مطلب بود كه افرادي مانند شيخ عباس قمي به گزافه عنان سخن را رها نمي‌كنند ؛ اين عالم بزرگوار در كتاب شريف فوائد الرضويه چنين آورده است:

محمد فرزند محمد مفيد قمي معروف به سعيد ، فاضل حكيم عارف و اديب كامل و متشرع به احكام شريعت ، محقق صمداني و... جناب قاضي سعيد در مراتب ولايت و عرفان ، يد باسطه دارد و او را از اعاظم حكماء و ادب و حديث و تاويل ميدانند و در ادامه آورده است كه : قاضي سعيد در استنباط دقايق و اطلاع بر اسرار كشفيه مويّد بروح القدس است [6]

میرزا عبد الله افندی و قاضی سعید

میرزا عبدالله افندی که از معاصرین قاضی سعید به شمار می آید وی را به عنوان حکیمی عارف و شاعر منش و نیکوگفتار معرفی کرده و از موقعیت ویژه وی نزد حاکمان صفوی سخن گفته است.[7]

نصرآبادی نیز در تذکره اش می نویسد:

« نیکو اخلاق و پسندیده صفات است، طبعش در اکثر علوم خصوصا حکمت نظری متین و خامه تقریرش در ترتیب نظم نمکین، رجوعش به خلوت تقدس ذاتی و طلوعش از مشرق تنزه طبیعی از حرکت نبض به اندیشه قلبی مطّلع و به مجرد پرسش، امراض مهلک را دفع می کند.» [8]

محمد شریف رازی نیز درباره اش می نویسد:

« عصر شاه صفی صفوی ریاست روحانیت و علمیت شهرستان قم با وی بوده و در بین مردم قضاوت و داوری می نموده و در شرعیات نهایت تسلط را داشته است...» .[9]

آثار

عارف كامل جناب قاضي سعيد قمي ( ره ) داراي تاليفات عديده اي است كه به بعضی از آنها اشاره مي‌شود:1- الاربعون حدیثاً که آن را در سی سالگی تالیف نموده و شرح چهل حدیث در معارف و مشحون از تحقیقات علمی است . 2- الاربعونیات لکشف انوار القدسیات ، و این کتاب از مصنفات ممتاز و برجسته بوده و در آن چهل رساله ٔ خود را که در چهل باب از ابواب معارف و تحقیقات و هریک اسمی خاص داشته مثل روح الصلوة و فوائد رضویه و حدیقه و ردیّه و مانند اینها جمع کرده 3- اسرار الصلوة که در حاشیه ٔ شرح هدایه ٔ ملاصدرا چاپ شده . 4- اسوار الصنایع در صناعات خمسه ٔ قیاسیه ٔ منطقیه (شعر و خطابه و جدل و برهان و مغالطه ) و به تصریح خودش از صناعیه ٔ میرفندرسکی هم استمداد نموده است . 5- حاشیه ٔ اثولوجیای ارسطو. 6- حاشیه ٔ شرح اشارات خواجه . 7- الحدیقة الوردیّة و السوانح المعراجیة که یکی از رساله های چهل گانه ٔ اربعینات مذکور فوق است . 8- حقیقة الصلوة. 9- روح الصلوة یکی از رساله های چهل گانه ٔ فوق است  10- شرح توحید صدوق که سه مجلد است . 11- شرح حدیث بساط. 12- شرح حدیث غمام . این کتاب را به سال 1099 هَ . ق . در اصفهان تألیف نموده و یک نسخه ٔ آن بشماره ٔ 1849 در کتابخانه ٔ مدرسه ٔ سپهسالار جدید تهران موجود است . 13- فوائد رضویه و آن یکی از رساله های اربعینات مذکور فوق است . 14- کلید بهشت رساله ای پارسی در اشتراک لفظی اسماء اﷲ[10]

طبع ادبی

قاضی سعید به عربی و فارسی شعر می گفت و تخلص وی « تنها» می باشد و دیوان شعر پارسی او معروف است. میرزا صائب تبریزی ( متوفی به سال 1081ه.ق) تقریظی به صورت یک رباعی بر دیوان وی نوشته که بیت آخرش این است:

هر نسخه مناسبت به دردی دارد

این نسخه هزار درد را درمانست

از دیوانش اطلاعی در دست نیست، اما از اشعارش چند بیت در آتشکده آذر، نُه بیت درتذکره نصرآبادی، بیست و هفت بیت در سفینه خوشگوی هندی و متجاوز از سیصد بیت در تذکره محمد نصیر نصرت مسطور است.[11]

در شعری، از صوفیان مردم فریب انتقاد کرده و می گوید:

مخور فریب کرامات این تهی مغزان

که گر بر آب روند از هواست همچو حباب

در مذمت افراد مغرور گفته است:

مرد رفعت جوی را ناراست بودن لازم است

خم شود هر کس که از پستی به بالا می رود

و در شعری افراد پاک سرشت را چنین ستوده است:

پاک طینت را کمالی نیست دانشور شدن

هیچ حاجت نیست خاک کربلا را زر شدن

شیشه نه چرخ را بر طاق نیسان چیده ام

این چنین آذین کنند آزادمردان خانه را

و در گرایش های عرفانی می گوید:

عندلیبان چون طواف گلشن آن کو کنند

دست گلچین تو را چون دسته گل بو کنند

نرگسی پنداشتم می چینم از گلزار غیب

از تماشان جهان چشمی که بر می داشتم [12]

از مسند قضاوت تا تبعید در قلعه الموت

حکیم قاضی سعید از سوی شاه وقت به قضاوت در قم منصوب گردید و از آن تاریخ به قاضی سعید معروف شد، برخی آثار خویش به لقب قاضی اشاره دارد و این سمت تسلط وی را بر منابع فقهی و شرعی نشان می دهد زیرا در عصری که علمای زیادی در شهر قم بودند، ریاست امور شرعی و قضایی به وی محول گردید و این مسأله از توان علمی و نفوذ اجتماعی قاضی سعید حکایت می کند. منابع دیگر خاطر نشان نموده اند که وی تا آخر عمر به طبابت هم اشتغال داشته و به درمان بیماران در زمان شاه سلیمان صفوی مبادرت ورزیده است.

روشن است که او منصب قضاوت را تنها بدین خاطر پذیرفت که حقوق تضییع شده را بازستاند و در اجرای عدالت و گسترش امنیت اجتماعی بکوشد، بلکه او لازم دید که ضامن اجرای احکام حق و عدل باشد تا از این رهگذر بتواند وظیفه دینی و شرعی خود را انجام دهد.

قاضی سعید تا سن سی سالگی مشغول بحث و بررسی در احادیث و روایت نبود و ظاهرا در این سن پس از رؤیای صادقه ای، در صدد برآمد که در اخبار اهل بیت‌(ع) تفحص کند و او در کتاب « الاربعینیات» به این خواب راستین و روی آوردن به پژوهشهای کلامی - اعتقادی، اشاره نموده است.[13]

سرانجام قاضي سعيد مورد سعايت دشمنان قرار گرفت و از خدمت در شغل قضاوت و تصدي امور شرعي منع شد و از شهر قم تبعيد و در قلعه الموت محبوس گرديد، اما چون صداقت، صفاي نفس و درستي وي بر آنان معلوم شد مورد عفو قرار گرفت و قبل از سال 1084 ه.ق به شهر مقدس قم رفت.

رحلت

تاريخ وفات ايشان در كتب تراجم مورد ترديد است و مشخص نيست بنا بر آنچه بعض اهل نظر آورده اند رحلت جناب قاضي سعيد در سال 1103 ه- ق در قم بوده و در همین شهر در نزدیکی مرقد ابن بابویه به خاک سپرده شده است.