نسبت بین فقه و اخلاق را تعریف کنیم

به گزارش خبرگزاری حوزه، حجت الاسلام والمسلمین محمد عالم زاده نوری در همایش ملی فقه و اخلاق که توسط پژوهشگاه قرآن و حدیث قم برگزار شد، با اشاره به تعریف علم اخلاق، گفت: ما در مورد نسبت علم فقه و علم اخلاق سخن می‌گوییم، نه در مورد نسبت دین و اخلاق. دانش فقه احکام و اعمال مکلفین را مشخص می‌کند، ولی تعریف علم اخلاق مبهم و متنوع است. لذا ابتدا باید تعریفی از علم اخلاق ارائه دهیم.

وی با اشاره به تاریخچه علم اخلاق در منابع اسلامی، ادامه داد: علم اخلاق سنتی در تراث اسلامی، یعنی صفات پاک و ناپاک و ملکات نفسانی است. در دنیای جدید هم یک تعریفی دارد که ما را به اضطرار رسانده است که نسبت بین فقه و اخلاق را تعریف کنیم و این همایش هم در این راستا برگزار شده است.

معاون تهذیب و تربیت حوزه های علمیه افزود: علم اخلاق علم بیان خوب و بد، رذیلت و باید و نباید و بیان ارزش‌ها است. در کتب کهن اخلاقی مانند جامع السعادات، اخلاق ناصری و ... سه دانش یعنی انسان‌شناسی (که ویژگی الهی دارد)، ارزش و تربیت به هم آمیخته است.

حجت الاسلام والمسلمین عالم زاده نوری در ادامه به تمایز علم اخلاق از تربیت پرداخت و گفت: برخی از متأخرین تمایز میان اخلاق و تربیت را به خودسازی و دیگرسازی تعریف می‌کنند، اما این تعریف دقیق نیست، زیرا خودسازی و دیگرسازی هر دو علم تحول انسان است و علم تحول علم تربیت است، چه موضوع آن انسان باشد و چه دیگری.

وی ادامه داد: اگر علم خودسازی و دیگر سازی را تعریف کنیم، ۹۵ درصد از مبانی، اصول و موانع آن‌ها مشترک است. لذا تمایز میان اخلاق و تربیت در خودسازی و دیگر سازی نیست. تربیت علم تغییر انسان به سوی کمال است.

حجت الاسلام والمسلمین عالم زاده نوری ادامه داد: اگر بخواهیم علم اخلاق را به عنوان یک علم مستقل تعریف کنیم، باید این علم را به عنوان علمی بیان کنیم که ارزش‌ها، باید و نبایدها و رذیلت‌ها را می‌شناسد و به انسان می‌آموزد. علم اخلاق نه فقط یک علم نظری است، بلکه علمی عملی و تربیتی نیز هست.

معاون تهذیب و تربیت حوزه های علمیه افزود: در جوامعی که اعتقاد به خدا هم ندارند، علم اخلاق دارند و تلاش می‌کنند تا خوب و بد و حسن و قبیح را به انسان نشان دهند. این کار را از طریق تأملات عقلانی، حجت باطنی و استناد به تجربیات تاریخی علم اخلاق انجام می‌دهند.

حجت الاسلام والمسلمین عالم زاده نوری در ادامه به نسبت علم خودبنیاد بشری با علم فقه پرداخت و گفت: علم فقه هم دستور زندگی است و ارزش و ضد ارزش‌ها را نشان می‌دهد. در اینجا نسبت بین علم فقه و علم اخلاق مهم است، زیرا فقه که باید و نباید مطرح می‌کند و اخلاق هم که این کار را برای جوامع غیردینی بیان می‌کند، چه نسبتی دارند؟

وی اظهار کرد: تمایز اصلی بین فقه و علم اخلاق در این است که علم فقه به دنبال تشریع الهی است. یعنی احکام فقهی برخاسته از اراده تشریعی خدا و جعل شرعی است. ولی احکام اخلاقی بازگوکننده ارزش‌های تکوینی است.

معاون تهذیب و تربیت حوزه های علمیه با تاکید بر ضرورت توجه به علم اخلاق در جوامع غیردینی، گفت: علم اخلاق یک علم عمومی است که در جوامعی که دین ندارند نیز وجود دارد. این علم به دنبال سعادت انسان و فلاح او است و ارزش‌ها و ضد ارزش‌ها را به انسان نشان می‌دهد.

معاون تهذیب و تربیت حوزه های علمیه گفت: زبان علم فقه درون دینی و برای خداباوران است، ولی زبان علم اخلاق فرادینی است و همه انسان‌ها می‌توانند در آن شریک باشند.

وی افزود: عالم اخلاق به دنبال سعادت انسان و روش درست زندگی است و باید و نبایدهایی صادر می‌کند که این کار در جوامع غیردینی هم شده است. ولی عالم فقه به دنبال تشریعات الهی است و عمدتا از ادله نقلی یعنی کتاب و سنت استفاده می‌کند و دنبال باید و نبایدهایی است که جعل الهی را به همراه دارد.

حجت الاسلام والمسلمین عالم زاده نوری در پایان گفت: پیشنهاد بنده این است که فقه و اخلاق به معنای دانش فقه و اخلاق، نه حقیقت صفات باطنی انسان، باید دست به دست هم بدهند و تکلیف انسان‌ها را فراتر از مکلفان مشخص کنند و بایدها و نبایدها و خوب و بدها را روشن کنند.