خبرگزاری حوزه | آیتالله شیخ محمدرضا مروّجی طبسی(۱۴۰۵ق ۱۳۶۳ش) در ۱۸ شعبان ۱۳۱۶ق برابر با ۱۲۷۷ش در مشهد مقدّس هنگامی که والدینش از طبس به زیارت ثامن الحجج علیبنموسیالرضا(ع) آمده بودند، چشم به جهان گشود. پدر او مرحوم شیخ عبّاس مردی فاضل، و در دیار خود به صلاح و تقوی معروف بود. وی حیات علمی خود را پیش از پانزده سالگی آغاز نمود. در این مدّت مبادی اولیه را در طبس نزد پدر خود شیخ عباس و نیز نزد سیّد محمد علی معروف به «میرزا جعفر» فراگرفت و سپس به امر پدرش برای خوشه چینی و بهرهگیری از تجارب عالمان توانمند معقول و منقول، به مراکز مهمّ علمی آن دوران «مشهد»، «قم» و «نجف اشرف» هجرت کرد.
آیتالله طبسینجفی(ره) از شاگردان مبرّز آیات عظام: شیخ عبدالکریم حائری یزدی(ره)، سیدحسین بروجردی(ره)، سید محمّد حجت(ره)، میرزای نائینی(ره)، آقا ضیاءعراقی(ره)، شیخ محمدحسین غروی اصفهانی(ره) و از ملازمان خاصّ و عضو اصلی شورای استفتاء آیتالله سید ابوالحسن اصفهانی(ره)، بوده است. همچنین در کلام و تفسیر از علّامه شیخ محمد جواد بلاغی(ره)، و در فلسفه و عرفان و اخلاق از آیات عظام: محمدعلی شاهآبادی(ره) و میرزا جوادآقا ملکی تبریزی(ره) بهره وافر برده است. در میان دست پروردگان و شاگردان آیتالله طبسی نجفی(ره) می توان از آیات عظام: شیخ مرتضی حائری یزدی (ره) (فرزند مؤسّس حوزه علمیه قم (ره))، شهید صدوقی (ره) و مورّخ مشهور معاصر حاج شیخ علی دوانی(ره) نام برد.
ملاحظه تعابیر مختلفی از عالمان فرهیخته و پرآوازه که در اجازات اجتهادی و روایتی علّامه شیخ محمّد رضا طبسی (ره) بیان شده و متجاوز از شصت اجازه است؛ همه حکایت از مقام و منزلت والای علمی او میکند. ما برای نمونه برخی از سخنان فقها و آیات عظام را درباره جایگاه فقهی این فقیه پارسا ذکر می کنیم. این تعابیر در واقع اجازات اجتهادی است که آیتالله طبسی(ره) از فقهای مطرح عصر خود دریافت کرده است:
۱) آیتالله سید ابوالحسن اصفهانی(ره) (تاریخ اجازه ۱۳۴۸ق): (.. صاحب الفکرة القویمة و السلیقة المستقیمة...ثقة الاسلام الشیخ محمد رضا الطبسی دامت تأییداته ممّن صرف عمره فی تحصیل العلوم الشرعیة و تنقیح مبانیها النظریه...فاحصا باحثا مفیدا مستفیدا محقّققا مجدّا مجتهدا حتّی صار من العلماء الاعیان و ممّن یشار الیه بالبنان. فله العمل بما یستنبطه من الاحکام علی النهج المألوف بین الاعلام...)
۲) آیتالله میرزا محمدحسین نائینی(ره)(تاریخ اجازه ۱۳۴۹ه): «جناب العالم العامل الفاضل الکامل عماد العلماء الاتقیاء سناد الافاضل ثقة الاسلام الحاج الشیخ محمّد رضا الطبسی دام تأییده ممّن بذل جهده فی طلب العلم و العمل به حتّی بلغ درجة سامیة من الاجتهاد...»
۳) آیتالله شیخ ضیاءالدین عراقی(ره)(تاریخ اجازه ۱۳۴۹ق):«سناد الفقهاء الراشدین و عماد الفضلاء المجتهدین الشیخ الامجد و الرکن المعتمد غوّاص بحر العلم...الشیخ محمد رضا الطبسی...»
۴) آیتالله شیخ عبدالکریم حائری یزدی (ره):«قد حضر علی هذا الحقیر مدّة مدیدة مجدّا مجتهدا فی تنقیح المسائل الشرعیة النظریة مبانیها المألوفة المعروفة بین العلماء العاملین فلیشکر الله علی هذه النعمة العظمی...»
۵) آیتالله سید حسین طباطبائی بروجردی(ره) (۱۳۶۲ ق): «نظر به آنکه جناب مستطاب علم الاعلام رکن الاسلام صفوه المجتهدین آقای حاج شیخ محمّد رضا طبسی دامت برکاته از اجله علماء اعلام نجف اشرف است..و دارای ملکه اجتهاد و تقوی و سداد و مقامات عالیه علماً و عملاً می باشند..»
علّامه شیخ محمّدرضا طبسی(ره) نزدیک به پنجاه عنوان کتاب در موضوعات متنوّعی چون فقه، اصول، تفسیر، تاریخ، کلام، حدیث و اخلاق نگاشته که نام تعدادی از آنها در کتاب الذریعه آقا بزرگ تهرانی(ره) ثبت شده است. «المنیة فی حکم الشارب و اللحیة» و «ذخیرةالصالحین فی شرح تبصرةالمتعلمین» دو اثر مهمّ فقهی وی به شمار میرود. کتاب «المنیة» به زبان فارسی در سال ۱۳۵۸ ق، به قلم مؤلف تألیف شده، سپس آقای سید میر محمد کاظمی قزوینی در سال ۱۳۶۲ق آن را با عنوان «المنیة فی حکم الشارب ..» به عربی ترجمه نموده است و آنگاه همین کتاب با عنوان «تراش ریش از نظر اسلام» به قلم آقای محمّدی اشتهاردی به فارسی برگردانده شده است. در مطلع این کتاب تقریظ آیت الله العظمی سیّد ابوالحسن اصفهانی (ره) درج شده که آن را رساله شریف و اثری بینظیر توصیف نموده است: «هذه الرسالة الشریفة و الجوهرة اللطیفة من رشحات قلم علم الاعلام...الشیخ محمّد رضا الطبسی دامت تأییداته فقد اتعب نفسه الشریفة و اتی بما لا مثیل له..»
اثر بسیار مهمّ دیگر آیتالله طبسینجفی(ره) در فقه، کتاب «ذخیرة الصالحین فی شرح تبصرةالمتعلّمین» است. بزرگانی چون آقابزرگ تهرانی[۱] و سید حسن امین[۲] نیز از این کتاب فقهی با همین عنوان یاد کردهاند. این موسوعه فقهی شرح مزجی و استدلالی بر «تبصرة المتعلمین» علّامه حلّی(ره)، و یک دوره کامل فقه استدلالی در تمام ابواب فقهی به ترتیب فصول «تبصرة» است که نگارش و تألیف آن ۲۵ سال به طول انجامیده است. طبق آنچه در نسخه خطی مؤلّف(ره) آمده، تاریخ شروع تألیف کتاب، غرّه ربیعالثانی ۱۳۶۵ ق ـ پس وفات آیتالله سیدابوالحسن اصفهانی(ره) ـ و تاریخ نگارش آخرین مباحث آن(آن (از کتاب الصید تا آخر کتاب القصاص و الحدود) در ماه صفر سال ۱۳۹۰ ق بوده است. متأسّفانه یک جلد این کتاب که حاوی مباحث نکاح، طلاق، عتق و أیمان است، مفقود است.
سیری در کتاب الصلاة «ذخیرة الصالحین» نشان میدهد که شیوه مؤلّف در شرح «تبصرة المتعلّمین» و سبک او در طرح مباحث فقهی به شرح ذیل بوده است:
*پیش از ورود به به شرح عبارات علّامه(ره)، و گاه در لابلای مباحث، هر جا موضوع فقهی نیازمند توضیح لغوی و اصطلاحی باشد، مورد بررسی قرار گرفته است.
*ادلّه و مستندات فقهی فروع مطرح شده در متن «تبصرة» را ذکر کرده است.
*هر جا که عبارات «تبصره» مبهم بوده، به رفع آن و کشف مراد علّامه (ره) همّت گماشته است.
* شارح (ره) علاوه بر طرح و تبیین فروع ذکر شده در متن «التبصرة»، با گشودن بابی با عنوان «تنبیهات»، «فروع» و «مسائل» و گاه نیز بدون تصریح به این عناوین، آنچه را که علّامه (ره) متعرّض آن نشده به تفصیل بحث نموده است.
* انواع مستندات روایی یک فرع فقهی را همراه با متن آنها، گرچه طولانی هم باشد؛ نقل کرده است.
* مصنّف هنگام تبیین هر مسأله فقهی علاوه بر ذکر دلائل روایی، به نقل عبارات آثار فقهی همچون «المبسوط»، «المعتبر»، «شرائع الاحکام»، «قواعد الاحکام»، «الذکری»، «کشف اللثام»، «مستند الشیعة» و ...که دلالت بر آن مسأله دارد، پرداخته است. همچنین علّامه طبسی(ره) در شرح خود، به نقل عبارات برخی فقها توجهّی ویژه دارد که می توان به طور خاص از «وسیلةالنجاة» سیّد ابوالحسن اصفهانی (ره)، «نجاة العباد» و «جواهر الکلام» شیخ حسن نجفی (ره) و «اللمعات النیرة» آخوند خراسانی (ره) نام برد.
*علّامهطبسی (ره) در برخی موارد برای تقویت مضمون روایت یا اثبات اختلافی بودن مسأله میان علمای اهلتسنّن، با ذکر منبع از آنان نقل قول کرده است.
*مؤلّف «ذخیرةالصالحین» تنها ناقل عبارات فقهاء نیست. او در جای جای کتاب خود، «نقل» و «نقد»، و «تتبّع» و «تحقیق» را در کنار یکدیگر قرار داده است.
*مصنّف(ره) از پذیرش متن روایتی که با قول مشهور مخالف است، خودداری نموده است.
*تعامل آیتالله طبسی(ره) با روایات فقهی بسیار محتاطانه است. سیره او به جای طرد و جعلی خواندن روایت، ردّ علم آن به خدا و رسولش (ص) میباشد. وی تلاش نموده تا بر مبنای معیارهای عرفی و منطقی و با به کارگیری روشهای ضابطهمند، تعارضنمایی میان روایات را حلّ و فصل نماید.
*پس از نقل مستندات روایی احکام، به نقد متن و بررسی دلالی آنها می پردازد. او با دقّت های فقهالحدیثی، برداشت خود را ذیل احادیث بیان کرده، هر جا که دلالت حدیث بر مقصود، ناتمام یا مخدوش باشد، ذکر میکند.
*علّامه طبسی (ره) پس از ذکر مستندات فقهی هر مسأله و طرح ادلّه موافق و مخالف، با عبارت «أقول» و «و الحاصل» به نتیجهگیری و جمع بندی بحث پرداخته و نظریه نهایی خود را اعلام نموده است.
در کتاب ذخیرةالصالحین دیدگاههای اصولی و فقهی مؤلّف(ره) انعکاس یافته که برای نمونه با محوریت مباحث «کتابالصلاة» به برخی از آنها اشاره میشود:
۱.در باب اجتماع امر و نهی، امتناعی است.
۲. شهرت و عمل اصحاب را جابر ضعف سند می داند.
۳.با پذیرش قاعده «تسامح در ادله سنن» برخی احکام فقهی را بدان مستند کرده است.
۴. شهادت بر ولایت امیر المؤمنین (ع) را در اذان مستحبّ و به عنوان ثانوی واجب میداند.
۵. «حائر حسینی (ع)» شامل اطراف ضریح، رواق و حرم مطهرّ سیّد الشهداء (ع) میشود.
۶. مصنّف (ره) ادای نافله شب را پیش از نیمه شب نیز جایز میداند.
۷.قنوت در نماز به زبان فارسی جایز است.
۸.نماز جمعه در زمان غیبت معصوم (ع) واجب تخییری و افضل است.
نسخه خطّی این میراث فقهی گرانسنگ برای نخستین بار به دست برخی محقّقان و فضلای حوزه علمیه قم تصحیح، تحقیق و تخریج مصادر شده که امید است با همکاری مراکز پژوهشی، به زیور طبع آراسته و تقدیم مجامع علمی و حوزوی گردد.
محمدعلی مروجی طبسی
منابع:
۱.معرّفی کتاب ذخیرةالصالحین، محمّدعلی مروّجی طبسی، فصلنامه تخصّصی فقه اهلبیت(ع)، ش۶۹
۲.یادی از ابوالشهید آیتالله شیخ محمّدرضا طبسی نجفی(ره)، نگارنده، خبرگزاری رسمی حوزه
۳. فقیه خراسان، محمّدجواد مروّجی طبسی
۴.مقدّمه التحقیق منیة الراغب فی ایمان ابیطالب(ع)، آیت الله طبسی نجفی(ره)، تحقیق: محمّد جعفر طبسی
۵. مقدمة التحقیق مقتل الامام الحسین (ع)، آیت الله طبسی نجفی(ره)، تحقیق: محمّد امین پورامینی
۶. طبقات اعلامالشیعة (نقباء البشر فی القرن الرابع عشر)، آقا بزرگ تهرانی(ره)، ج۲
۷.مستدرکات اعیان الشیعة، سید حسن امین(ره)، ج۳
پینوشت:
۱].الذریعة إلی تصانیف الشیعة، آقابزرگ تهرانی(ره)، ج ۱۰، ص ۱۶
۲].مستدرکات أعیان الشیعة، سید حسن امین(ره)، ج ۳، ص۲۳۰
نظر شما