به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، حجت الاسلام و المسلمین عبدالله نظرزاده، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، امروز دوشنبه ۱۲ اردیبهشت ماه در نشست «بعثت مردم خوانش فقهی - سیاسی» که در سالن کوثر این پژوهشگاه برگزار شد، با اشاره به پیوند میان جایگاه شهادت و بعثت مردم، اظهار داشت: بحث اصلی در این نشست «استراتژی شهید» یا به تعبیر دیگر «مدیریت حافظه جمعی» در راستای بعثت مردم و تقویت انسجام اجتماعی در جمهوری اسلامی است.
وی با بیان اینکه شهادت و شهید در مکاتب ابراهیمی جایگاهی بسیار عظیم دارند، به آیات قرآن کریم اشاره کرد و گفت: نخستین آیهای که همواره مورد توجه قرار میگیرد، آیه مربوط به شهادت در راه خداست.
حجت الاسلام نظرزاده افزود: دومین پایه قرآنی این بحث، وعده الهی در مورد جهاد مومنان با جان و مال است؛ بدین معنا که مومنان با جان و اموال خود در راه خدا ایستادگی میکنند، کشته میشوند و نیز در مسیر این جهاد به مقابله میپردازند و خداوند به آنان وعده میدهد که در آخرت و همچنین در دنیا، جایگاه و نقش آفرینی خواهند داشت.
استاد دانشگاه ادامه داد: بعثت یک امر صرفاً زمینی و اجتماعی صرف نیست و ماهیتی «ماورایی» دارد؛ بعثت از «غیب» سرچشمه میگیرد و از مسیر الهامات، در درون حافظه مردم جاری میشود و تنها اراده الهی است که این مسیر را برقرار میکند تا شهادت و شاهد بودن، در جامعه به شکل اثرگذار روان شود و انسانها با این بعثت در جامعه حاضر شوند؛ حضوری که انسجام و امنیت اجتماعی را تقویت میکند.
وی سپس به تجربه انقلاب اسلامی اشاره کرد و گفت: در ادبیات پژوهشی، بحثی با عنوان «استراتژی شهید» وجود دارد. امام خمینی(ره) پس از پیروزی انقلاب، درباره افراد و جریانهایی که در مسیر انقلاب به شهادت رسیدند، دستور دادند که یک ساختار بنیادین برای تکریم و استمرار پیام شهید شکل بگیرد.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی تصریح کرد: بنیان «بنیاد شهید» در همین چارچوب تشکیل شد و در ادامه نیز برای شهدا «اموال و امکانات» و مسئولان مربوط تعیین شدند؛ اما صرفاً تشریفات مطرح نبود، بلکه «نهادسازی» در دستور کار قرار گرفت.
حجت الاسلام نظرزاده با اشاره به کارکرد نمادین گلزارهای شهدا گفت: به موازات تشییعهای باشکوه، گلزارهای شهدا در نقاط مختلف کشور شکل گرفت و این مکانها به عنوان نمونههایی از فضاهای حکمرانی شهید معرفی شد. امام خمینی(ره) بر رسیدگی به خانوادههای شهدا نیز تأکید ویژه داشت و جمله مشهور ایشان نشاندهنده جایگاه ویژه شهید در جامعه است؛ آنجا که شهید را نظر به فرزندان و نسل آینده دانستهاند و عظمت این جایگاه در حافظه جمعی مردم از همان سالهای نخست انقلاب ثبت شد.
این پژوهشگر در بخش دیگری از سخنان خود گفت: یکی از جلوههای بینظیر جایگاه شهید در انقلاب اسلامی، «تعظیم و تشییع با عظمت» در دوران جنگ تحمیلی بود.
وی خاطرهای از مشهد مقدس نقل کرد و افزود: در آن زمان، در روزهای یکشنبه و چهارشنبه، شهدایی که از جبهه به شهادت میرسیدند به شهر آورده میشدند و تشییع میشدند؛ به گونهای که خانوادههای شهدا با اعزاز و اکرام و احترام، در مسیر حرکت مردم و جامعه حضور داشتند.
حجت الاسلام نظرزاده سپس توضیح داد که در کنار این حرکتها، قوانین و مقررات مختلف برای تکمیل این نظام تکریم و حمایت شکل گرفت و نهادهای مرتبط با حوزه ایثارگری نیز تاسیس شدند و با اشاره به مقایسه تاریخی با کشورهای همسایه درگیر جنگ گفت: در مقطعی که ایران در دفاع مقدس قرار داشت، در برخی کشورها نیز مسئله مشابهی مطرح میشد، اما رویکرد آنان برخلاف رویکرد ایران بود.
وی افزود: برخی رفقای عراقی نقل میکردند که وقتی فردی در جبهه علیه ایران کشته میشد، خانواده اجازه برگزاری مراسم نداشت و جنازه را مخفیانه تحویل میدادند تا روحیه مردم تضعیف نشود؛ به اعتقاد آنان، چون بیشتر مردم عراق از نظر مذهبی شیعه بودند و به زور به جبهه آورده میشدند، تلاش میکردند مراسم و نشانههای بزرگداشت شکل نگیرد. نظرزاده تصریح کرد: در این جریان، در اصل «عکسِ» آنچه در ایران جریان داشت عمل میشد؛ نه تشییع وجود داشت و نه مراسم بزرگداشت واقعی.
استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه در کشورهای مختلف نیز سازوکارهای متفاوتی وجود داشت، اظهار داشت: در کشورهایی مانند الجزایر، ویتنام و ونزوئلا نیز نمونههایی از نگاههای خاص به شهید وجود دارد و حتی در برخی کشورها، موضوع «شهید گمنام» شکل دیپلماتیک و نمادین پیدا کرده است؛ چنانکه در آمریکا هم قبرهایی با عنوان سرباز گمنام وطن دیده میشود و در حد همین نمادها ادای احترام صورت میگیرد.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در ادامه به نهادسازی داخل ایران پرداخت و گفت: نخست «بنیاد شهید» بود که از همان آغاز، به عنوان نماد و ساختار رسمی برای تکریم شهدا و خانوادههای آنان شکل گرفت. پس از آن «بنیاد جانبازان» ایجاد شد؛ زیرا بخشی از رزمندگان در جنگ دچار صدمات جسمی و مشکلات متعدد شدند و نیاز به حمایتهای ساختاری پیدا کردند و با گذر زمان این بنیادها در هم ادغام شدند.
وی گفت: سومین نهاد مهم «بنیاد ایثارگران» بود؛ نهادی که مجموعه کسانی را که به جبهه رفته بودند و پس از بازگشت نیاز به پشتیبانی داشتند، در قالبهای قانونی، تفخیم، تکریم و احترام پوشش داد. چهارمین نهاد نیز «بنیاد آزادگان» بود؛ برای افرادی که در جنگ به اسارت درآمده بودند. مرحوم ابوترابی در دوران شکلگیری و پیگیری امور آزادگان نقش مهمی داشت و حتی اشاره کرد که خود او رئیس و مرید و مراد همه اسیران در دوره جنگ تحمیلی بوده است و بعدها نیز با عنوان رئیس بنیاد آزادگان فعالیت خود را ادامه داد.
حجت الاسلام نظرزاده با اشاره به فلسفه این نهادسازی گفت: آنچه در پس این بنیادها دنبال شد، تثبیت پیام شهید و تبدیل آن به یک سرمایه اجتماعی و فرهنگی ماندگار بود؛ به گونهای که «حق فراموشی» بر هیچ بخش از مسیر ایثار و مجاهدت روا نشود و حرکت اجتماعی جامعه در مدار تکریم و انسجام ادامه یابد.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، با تبیین ابعاد مختلف «استراتژی شهید» در جمهوری اسلامی ایران، به تشریح نقش شهدا در شکلگیری حافظه جمعی، حکمرانی نمادین، سرمایه اجتماعی و دین مدنی پرداخت.
وی با بیان اینکه احترام و تکریم خانواده شهدا و اسرایی که در آن مناطق به شهادت رسیدهاند، جنبهای نمادین دارد، اظهار کرد: اگر بخواهم با ادبیات علمی سخن بگویم، بحث اصلی در این زمینه «حافظه جمعی» است. حافظه جمعی ملت ایران با شهید و شهادت آمیخته شده است؛ به گونهای که اگر نام مهدی زینالدین، مهدی همت، مهدی باکری یا شهید بروجردی و شهید سلیمانی برده شود، این افراد در حافظه جمعی مردم مستقر هستند و مردم نسبت به آنان احساس دین میکنند.
حجت الاسلام نظرزاده افزود: در بعد معنوی نیز معتقدیم روح شهدا بر این امت و جامعه حکومت میکند. اما در بعد مادی، یکی از مباحث مهم «حکمرانی نمادین» است. حکومتها صرفاً از طریق قوانین و ابزارهای مادی اداره نمیشوند، بلکه نمادها، اسطورهها و آیینها هستند که وفاداری ایجاد میکنند و به زندگی سیاسی معنا میبخشند و در نهایت، حکومتها را سرپا نگه میدارند.
وی با اشاره به نمونههای عینی این حکمرانی نمادین گفت: در سراسر کشور گلزارهای شهدا را میبینیم. در سفری به یک روستا مشاهده کردم که با وجود داشتن ۱۴ یا ۱۵ شهید، در کنار قبرستان، مکانی ساده با سایهبان و پرچمهای اباعبداللهالحسین(ع) و پرچم ایران برای شهدا ایجاد کرده بودند. این همان حکمرانی نمادین است.
استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به نظریات اندیشمندان غربی تصریح کرد: سرمایه اجتماعی نیز از دیگر مباحث مهم است. متفکرانی چون پیر بوردیو و رابرت پاتنام تأکید میکنند که اعتماد، شبکهها و هنجارهای مشترک، سرمایههای اجتماعی یک ملت را تشکیل میدهند. این سرمایههای نمادین هستند که موجب انباشت سرمایه اجتماعی میشوند.
وی ادامه داد: جان رابرت و رابرت بلا نیز مفهوم «دین مدنی» را مطرح میکنند. به گفته آنان، برخی باورها و اعتقادات میتوانند دین مدنی ایجاد کنند؛ یعنی عاملی ذهنی و باورمند و قدسی در جامعه شکل میگیرد. وقتی کسانی که در جنگها جان خود را از دست دادهاند «شهید» نامیده میشوند، آن جنگها نیز «جنگ مقدس» تلقی میشود و از این رهگذر دین مدنی شکل میگیرد.
حجت الاسلام نظرزاده با اشاره به موضوع شهدای مفقودالاثر و مفقودالجسد گفت: پس از جنگ، سازمانی با عنوان بنیاد تفحص شهدا شکل گرفت تا پیکر مطهر شهدا را از مناطق عملیاتی جمعآوری کند. در این میان برخی شهدا فاقد مشخصات بودند و به عنوان شهدای گمنام شناخته شدند. این شهدا بهتدریج به نمادی در دل نماد نخست تبدیل شدند و در دانشگاهها، تفرجگاهها و نقاط مختلف کشور دفن شدند؛ چنانکه اکنون در دانشگاه باقرالعلوم(ع) دو شهید گمنام حضور دارند. البته این روند مخالفانی نیز داشت.
وی در ادامه سخنان خود، چهار محور علمی مقاله خود را چنین برشمرد: حافظه جمعی، حکمرانی نمادین، سرمایه اجتماعی و دین مدنی. در کنار این چهار محور، چهارگانهای دیگر نیز وجود دارد که شامل نهادسازی، قانونگذاری، آیینسازی، فضاسازی و روایتسازی است.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی توضیح داد: هر نهادی نیازمند قانون خاص خود است. در کنار نهادسازی، قانونگذاری صورت گرفت و آیینهایی مانند تشییع شهدا و برگزاری کنگرههای شهدا شکل گرفت. همچنین فضاسازیهایی نظیر دفن شهدا در اماکن مختلف انجام شد.
وی افزود: روایتسازی نیز از طریق انتشار خاطرات شهدا و تقریظهایی که رهبر معظم انقلاب بر کتابهای مرتبط با شهدا مینوشتند، تقویت شد؛ بهگونهای که برخی آثار مانند کتاب «دا» به صدها نوبت چاپ رسید و به تقویت حافظه جمعی انجامید.
حجت الاسلام نظرزاده خاطرنشان کرد: این دو چهارگانه، آثار مادی استراتژی شهید در جمهوری اسلامی را تشکیل میدهند، اما در بعد معنوی، جایگاه شهدا بر اساس آیات و روایات تبیین میشود؛ خداوند کسانی را که در راه او کشته میشوند، شاهد بر انسانها قرار میدهد. آثار شهدا در جامعه کمنظیر است و یکی از مسائلی که به بعثت اجتماعی امروز کشور منجر شد، خون حضرت امام خامنهای بود که ایشان خون خود را ضامن بقای این نظام قرار دادند.
وی در پایان با اشاره به تقارن چهلم شهید علی لاریجانی با سالگرد شهادت شهید مطهری، به نقل خاطرهای پرداخت و گفت: همسر شهید علی لاریجانی نقل میکرد که طی ۱۵ سال، مکرر در خواب میدید وارد حرم شده و قبر پدرش را میشکافد تا وضعیت او را ببیند، اما هنگام رسیدن، مشاهده میکند که فرزندش مرتضی آنجاست. از آنجا که مرتضی پس از شهادت شهید مطهری متولد شده بود، نام او را مرتضی گذاشتند. تا پیش از شهادت همسرش تعبیر این خوابها را درنمییافت و پس از آن دریافت که او در کنار پدرش دفن خواهد شد و آثار شهید شگفتانگیز است و قدرتی که خداوند به شهدا عطا میکند، در جامعه نمودهای عینی و معنوی فراوانی دارد.
نظر شما