نظام منسجم نظارت و ارزیابی در حکمرانی قرآنی

به گزارش خبرگزاری حوزه، حجت‌الاسلام والمسلمین نجف لک‌زایی، رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در نشست علمی «حکمرانی از منظر قرآن» که توسط این پژوهشگاه برگزار شد، به سخنرانی پرداخت و با بیان این که نظارت از دیدگاه‌های مختلف قابل تقسیم‌بندی است، بر موضوع «ناظران» تأکید کرد.

به گفته وی، براساس آیات قرآن کریم، خداوند به‌عنوان اولین ناظر در دو حوزه تشریعی و تکوینی بر امور نظارت دارد. در مرتبه دوم، نظارت انسان‌ها بر یکدیگر مطرح است که شامل انواع مختلفی می‌شود؛ از جمله نظارت رهبران الهی بر جامعه و همچنین نظارت عمومی مؤمنان بر یکدیگر که در قالب «امر به معروف و نهی از منکر» و «نصیحت به پیشوایان مسلمانان» تجلی می‌یابد.

حجت‌الاسلام والمسلمین لک‌زایی در ادامه به تبیین لایه‌های دیگر نظارتی پرداخت و افزود: نظارت اعضای خانواده بر یکدیگر» یکی دیگر از سطوح مهم نظارتی است. همچنین نظارت را می‌توان به دسته‌های مختلفی از جمله: درونی و بیرونی، رسمی و غیررسمی، و همچنین نظارت‌های بخشی و تخصصی تقسیم کرد.

این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به سیاست‌های نظارتی در قرآن کریم، تصریح کرد مباحثی همچون «قوانین و قواعد نظارت»، «ناظران و نظارت بر ناظران» و «نظارت بر تحقق اهداف و آرمان‌ها» از جمله مسائل کلیدی در این حوزه است. به گفته وی، تقسیم‌بندی نظارت براساس مؤلفه‌ها و چرخه نظارت، از مهم‌ترین ابعاد این بحث از منظر قرآن به شمار می‌رود.

رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با استناد به آیه ۱۰۵ سوره توبه (وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ…)، بر نظارت عام و فراگیر الهی تأکید کرد. براساس این آیه، هر قدم و کنشی که انسان برمی‌دارد، در محضر خداوند، پیامبر(ص) و مؤمنان ثبت و ضبط می‌شود.

وی خاطرنشان کرد: قرآن کریم حاوی گزارش‌های نظارتی دقیقی از وقایعی چون جنگ‌های بدر، احد و احزاب است. همچنین در سوره‌هایی مانند سوره فجر، گزارش‌های نظارتی و ارزیابی عملکرد اقوام پیشین نظیر قوم عاد، ثمود و فرعون بیان شده که به سرانجام و عذاب آنان نیز اشاره شده است. خداوند برای تبیین این نظارت از تعابیری همچون «کفی بالله حسیبا»، «ألم یعلم بأن الله یری» و «بغافل عما تعملون» استفاده کرده است.

استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) با بازخوانی آیات مربوط به جنگ احزاب، این واقعه را یک صحنه آزمایش بزرگ توصیف کرد و گفت: در این جنگ که دشمن با تمام قوا از هر سو حمله کرده بود، جامعه دچار تکانه‌های شدید شد. در حالی که ترس وجود بسیاری را فراگرفته بود، منافقان و ضعیف‌الایمان‌ها با راه انداختن جنگ روانی، وعده‌های خدا و رسول را فریب خوانده و مدعی شدند کار اسلام تمام است.

وی افزود: در آن شرایط سخت، عده‌ای به دنبال فرار بودند و حتی برخی از پیامبر (ص) اذن فرار می‌گرفتند. نفوذپذیری این افراد به حدی بود که اگر دشمن راهی به مدینه می‌یافت، آنان با اندک درنگی برای رسیدن به ثروت یا جایگاه، با دشمن همکاری می‌کردند.
واکنش منافقان به نبرد احزاب

حجت‌الاسلام والمسلمین لک‌زایی با اشاره به تحلیل قرآنی رفتار گروه‌های مختلف در جنگ احزاب، اظهار کرد: سوره احزاب ۱۶ نقد و نقطه ضعف را از منافقان و افراد ضعیف‌الایمان مطرح می‌کند. اما از آیه ۲۰ به بعد، گزارش نظارتی قرآن به سراغ مؤمنان می‌رود. آیه ۲۱ این سوره با تأکید بر اینکه «لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَهٌ حَسَنَهٌ»، پیامبر اسلام(ص) را الگوی برتر معرفی می‌کند و یادآور می‌شود که رفتار جامعه باید منطبق بر رفتار ایشان باشد.

وی خاطرنشان کرد: همان‌طور که امروزه نیز منافقان داخلی و دشمنان به جنگ روانی دامن می‌زنند، نگاه آحاد جامعه باید به رهبر و پیشوای جامعه باشد.

رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی تصریح کرد: طبق صریح آیه ۲۱، هر کسی توان اسوه قرار دادن پیامبر را ندارد؛ بلکه این ویژگی مختص کسانی است که به خدا و روز قیامت امید دارند و بسیار یاد خدا می‌کنند. در مورد مؤمنان واقعی نیز قرآن می‌فرماید که هرچه شرایط سخت‌تر می‌شد، ایمان آنان فزونی می‌یافت؛ به طوری که با مشاهده تجمع احزاب و مشرکان، آن را تحقق وعده الهی دانستند.

استاد حوزه و دانشگاه لایه دیگری از نظارت را «نظارت فرد بر خویشتن» با استناد به تعبیر «علیکم انفسکم» معرفی کرد و افزود: در قرآن آیاتی وجود دارد که به طور ویژه به نظارت بر خانواده رهبران الهی اختصاص یافته است. به عنوان نمونه در سوره احزاب خطاب به همسران پیامبر فرموده است: «یَٰنِسَآءَ ٱلنَّبِیِّ لَسۡتُنَّ کَأَحَد مِّنَ ٱلنِّسَآءِ…»؛ این آیات تصریح دارند که به دلیل جایگاه اجتماعی، اگر آنان خطایی مرتکب شوند عذابشان دوچندان و اگر عمل صالحی انجام دهند، پاداششان نیز دوبرابر خواهد بود.

استاد لک‌زایی در ادامه گفت: به طور اجمالی در قرآن کریم هم نظارت به‌ صورت عملی رخ داده، هم گزارش‌های نظارتی ثبت شده و هم تأکیدات فراوانی بر نظارت الهی و نظارت فرد بر خود وجود دارد. با این حال، پرسش کلیدی و مهمی که ایجاد می‌شود این است که: «آیا فراتر از این آیات پراکنده، می‌توان یک سازمان و سیستم نظارتی منسجم را از دل قرآن استخراج کرد؟»

قرآن نظام نظارت و ارزیابی دارد

حجت‌الاسلام والمسلمین لک‌زایی با تأکید بر اینکه در قرآن یک نظام منسجم نظارت و ارزیابی وجود دارد، به دسته‌ای از آیات اشاره کرد که بر نظارت دائم خداوند تصریح دارند؛ از جمله آیه «وَ هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ ما کُنْتُم» (او با شماست هر جا که باشید). وی با استناد به فرازی از دعای کمیل مبنی بر اینکه «فرار از حکومت و قدرت الهی ممکن نیست»، خاطرنشان کرد که باور قلبی به این حضور، بهترین ابزار نظارتی است.

وی با بازخوانی آیه ۷ سوره مجادله، بر علم وسیع خداوند تأکید کرد؛ آیه‌ای که می‌فرماید خداوند از هر آنچه در آسمان‌ها و زمین است آگاه است و هیچ گفتگوی پنهانی (نجوا) بین سه نفر یا پنج نفر صورت نمی‌گیرد، مگر اینکه خداوند به عنوان ناظر در میان آنان حضور دارد. ایمان واقعی به این حقیقت، برترین سطح نظارت بر رفتار انسان را رقم می‌زند.

استاد دانشگاه باقرالعلوم (ع) یادآور شد: قرآن علاوه بر نظارت فردی، بر تشکیل گروه‌های نظارتی نیز تأکید دارد. وی با استناد به آیه ۱۰۴ سوره آل‌عمران «وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّهٌ…»، تصریح کرد که طبق این آیه، باید در جامعه اسلامی گروه و تشکیلاتی وجود داشته باشد که وظیفه تخصصی آن‌ها دعوت به خیر، امر به معروف و نهی از منکر باشد تا رستگاری جامعه تضمین شود.

رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در پایان این بخش، به آیه ۷۹ سوره مائده ابراز کرد: در آن، کسانی که در برابر کارهای زشت دیگران سکوت کرده و یکدیگر را نهی نمی‌کردند، مورد مذمت قرار گرفته‌اند.

وی تأکید کرد: طبق آموزه‌های قرآنی، سکوت در برابر منکرات و ترک نظارت اجتماعی، زمینه‌ساز شمول عذاب الهی خواهد بود.

کارکرد انتخابات در نظارت

حجت‌الاسلام والمسلمین لک‌زایی لایه دیگری از نظارت را معطوف به «عزل و نصب افراد توسط عموم مسلمین و رهبران» دانست و خاطرنشان کرد: مصداق بارز و امروزی این نوع نظارت، «انتخابات» است. ایشان با استناد به آیه ۵۸ سوره نساء «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَیٰ أَهْلِهَا…»، تأکید کرد خداوند فرمان داده است امانت‌ها (مسئولیت‌ها) را به دست افراد دارای اهلیت و شایسته بسپارید. این اصل نظارتی شامل تمام مراحل، از انتخاب رئیس‌جمهور و معرفی وزرا تا رأی اعتماد نمایندگان مجلس به وزرا می‌شود.

رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در ادامه به ضرورت «نظارت قضایی مستقل و بی‌طرف» اشاره کرد و افزود: قرآن کریم با عبارت «وَإِذَا حَکَمْتُمْ بَیْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ»، بر قضاوت بر اساس عدالت تأکید ورزیده است. همچنین، ایشان بر لزوم «نظارت اطلاعاتی و گواهی دادن» تأکید کرده و با استناد به آیه «وَلَا تَکْتُمُوا الشَّهَادَهَ…»، شهروندان را به افشای حقایق و گواهی عادلانه فراخواند. به گفته وی، در نظام قرآنی، ارزیابی افراد باید بر مدار عدل، احسان و تقوا استوار باشد.

استاد حوزه و دانشگاه ویژگی‌های نظارت قرآنی را در موارد زیر برشمرد:

– فراگیری و چندلایگی: شامل ابعاد الهی، مردمی، درونی و بیرونی

– استمرار و پویایی: نظارتی که همیشگی است و به صورت مقطعی رها نمی‌شود

– شفافیت: مبتنی بر واجب بودن راستگویی و ممنوعیت کتمان حقایق (شهادت)

– غایت‌محوری: نظارتی که برای رسیدن به اهداف و آرمان‌های والای الهی طراحی شده است

حجت‌الاسلام والمسلمین لک‌زایی در پایان تصریح کرد: هدف اصلی این نظام نظارتی، «مسئولیت‌پذیر کردن افراد و مسئولیت‌سازی» در جامعه است. در این الگو، هم حاکم و هم مردم در قبال یکدیگر و در پیشگاه خداوند مسئول هستند. این فرآیند در نهایت منجر به شکل‌گیری یک «نظم ولایی» در جامعه اسلامی می‌شود که در آن تمام ارکان بر اساس تکلیف و پاسخگویی حرکت می‌کنند.