حجت الاسلام والمسلمین علی محمودزاده، کارشناس دینی در گفت و گو با خبرگزاری حوزه در تهران با بیان اینکه تابآوری اجتماعی را میتوان ظرفیت جامعه برای تطبیق، سازگاری و بازسازی خود در مواجهه با تنشها و بحرانهای اجتماعی» دانست، اظهار داشت: این مفهوم به توانایی افراد، گروهها، خانوادهها و جامعه برای یادگیری از شرایط دشوار، سازگاری با تغییرات و مقابله با تهدیدها اشاره دارد. در سادهترین معنا، تابآوری اجتماعی بیانگر توان جامعه برای «آغاز دوباره» و بازگشت به وضعیت پایدار پس از بحران است.
کارشناس مسائل سیاسی در ادامه با بیان اینکه عواملی مانند مهربانی اجتماعی، انعطافپذیری، سازگاری و سرمایه اجتماعی، هم در شکلگیری تابآوری نقش دارند و هم از پیامدهای آن محسوب میشوند، ادامه داد: ازاینرو، جوامعی که از پیوندهای اجتماعی و اعتماد عمومی بیشتری برخوردارند، در برابر بحرانها توان بالاتری برای حفظ انسجام و کاهش آسیبها دارند. در بسیاری از مطالعات، بازگشت سریع جامعه به شرایط پایدار با کمترین آشفتگی و حفظ کارکردهای اساسی، یکی از مهمترین شاخصهای تابآوری اجتماعی بهشمار میرود.
وی اضافه کرد: تحولات تاریخی و بحرانها زمینه شکلگیری و تقویت ظرفیتهای اجتماعی را فراهم میکنند. در چنین موقعیتهایی، جامعه صرفاً مجموعهای از افراد نیست، بلکه بهمثابه یک نظام زنده و فعال عمل میکند که واکنش آن حاصل تعامل ساختارهای اجتماعی، شبکههای غیررسمی، باورهای فرهنگی و تجربههای مشترک است. از این رو، حضور ملت در لحظات تاریخی را باید پدیدهای چندبعدی دانست که ابعاد نهادی، فرهنگی، عاطفی و هویتی را دربر میگیرد.
حضور گسترده مردم در بحرانها تنها با دستورهای رسمی شکل نمیگیرد
حجت الاسلام والمسلمین محمودزاده در ادامه با بیان اینکه نخستین لایه این فرایند، مشارکت اجتماعی و بسیج ملی است و تجربههای تاریخی نشان میدهد که حضور گسترده مردم در بحرانها تنها با دستورهای رسمی شکل نمیگیرد، بلکه با فعال شدن شبکههای اجتماعی محلی نیز تقویت میشود، اضافه کرد: این شبکهها، مانند محلهها، گروههای دوستان، انجمنهای داوطلبانه و اجتماعات مجازی، با ایجاد اعتماد، مسئولیتپذیری و احساس مشترک نسبت به تهدیدها، زمینه همکاری، همیاری و انسجام اجتماعی را فراهم میکنند.
مشارکت اجتماعی بدون پشتوانه معنایی پایدار نمیماند
وی در ادامه با بیان اینکه مشارکت اجتماعی بدون پشتوانه معنایی پایدار نمیماند و در این میان، ایمان، امید و هویت دینی نقش مهمی در تقویت تابآوری جمعی دارند، افزود: باورهای دینی، سنتهای فرهنگی و روایتهای تاریخی میتوانند بحرانها را معنادار کرده و با ایجاد زبانی مشترک برای فهم رنج، احساس هدفمندی و امید را تقویت کنند. همچنین مفاهیمی مانند عدالتباوری، ایثار و فداکاری به کاهش اضطراب و افزایش تحملپذیری اجتماعی کمک میکنند.
کارشناس دینی گفت: تابآوری اجتماعی تنها به معنای تحمل فشار و مقاومت در برابر آسیبها نیست، بلکه نشاندهنده توانایی جامعه در تبدیل رنج به معنا و تقویت پیوندهای اجتماعی است. در این فرایند، افراد و گروهها با تفسیر معنادار بحرانها، روابط خود را تقویت کرده و از دل سختیها همبستگی، امید و اعتماد اجتماعی میسازند.
وی افزود: در ادبیات جامعهشناسی بحران، تابآوری یک وضعیت منفعل نیست، بلکه فرایندی فعال است که طی آن جامعه تجربههای دشوار را از طریق روایتهای مشترک، ارزشهای فرهنگی و الگوهای ارتباطی بازتعریف میکند؛ فرایندی که میتواند به کاهش فرسایش روانی و افزایش انسجام و همکاری اجتماعی بینجامد.
حجت الاسلام والمسلمین علی محمودزاده در ادامه با بیان اینکه این فرایند معنابخشی در سطح نهادی و محلی، خود را در پیوند با خانواده، مسجد و محله نشان میدهد، گفت: خانواده نخستین کانون تولید امنیت روانی، اعتماد و همبستگی عاطفی است و با ایجاد حس تعلق و مراقبت متقابل، از فرسایش روانی افراد میکاهد. مسجد نیز بهعنوان نهادی دینی و اجتماعی، بحران را در چارچوب گفتمان صبر، امید و ایثار معنا میکند و با سازماندهی کمکرسانی و فعالیتهای داوطلبانه، همدلی را به عمل جمعی تبدیل میکند.
تابآوری اجتماعی در لحظات تاریخی، حاصل همافزایی سطوح بههمپیوسته است
کارشناس مسائل سیاسی گفت: محله نیز بهمثابه نزدیکترین سطح زیست اجتماعی پس از خانواده، بستر شکلگیری سرمایه اجتماعی و همکاریهای روزمره به شمار میآید. در نتیجه، حضور ملت و تابآوری اجتماعی در لحظات تاریخی، حاصل همافزایی سه سطح بههمپیوسته است: مشارکت و بسیج اجتماعی، معنا و هویت دینی و نهادهای پایهای همچون خانواده، مسجد و محله.
وی اضافه کرد: در عین حال، باید توجه داشت که تابآوری اجتماعی همواره در بسترهای «فرهنگی و تاریخی خاص» شکل میگیرد و در جوامع مختلف یکسان نیست. در ایران، پیوند میان سنتهای دینی، حافظه تاریخی، تجربه انقلاب و جنگ و ساختارهای اجتماعی محلی، الگویی ویژه از مقاومت اجتماعی را پدید آورده است؛ الگویی که در آن عناصر معنوی، هویتی و اجتماعی بهصورت درهمتنیده عمل میکنند.
کارشناس دینی خاطرنشان کرد: ازاینرو، شیوه بروز تابآوری در ایران الزاماً مشابه الگوهای موجود در کشورهایی مانند لبنان یا عراق نیست، زیرا هر جامعه بر پایه پیشینه تاریخی، فرهنگی و نهادی خود، شکل متفاوتی از همبستگی و مقاومت را تجربه میکند.
حجت الاسلام والمسلمین محمودزاده گفت: در تحلیل جامعهشناختی حضور ملت در ایران، توجه به نقش فرهنگ ایرانی اسلامی در تولید معنا، سازماندهی همبستگی و شکلدهی کنش جمعی ضروری است. این فرهنگ از طریق شبکههای اجتماعی سنتی، آیینها و نمادهای دینی، روایتهای تاریخی مشترک و نهادهایی مانند خانواده، مسجد و محله بازتولید میشود.
کارشناس دینی خاطرنشان کرد: از این منظر، تابآوری اجتماعی در ایران صرفاً واکنشی به بحران نیست، بلکه بخشی از یک الگوی فرهنگی و تاریخی ریشهدار است که مقاومت، همبستگی و معنابخشی به دشواریها را تقویت میکند.
نظر شما