به گزارش خبرگزاری حوزه، در معارف اسلامی، «قصاص» و «انتقام» تنها به حوزه فردی محدود نمیشود، بلکه در سطح اجتماعی و در مواجهه با دشمن متجاوز، معنایی متفاوت و راهبردی مییابد. این مسئله در قرآن کریم و نیز در کلمات امیرالمؤمنین علی علیهالسلام در نهجالبلاغه، با مفاهیمی چون جهاد، انتصار و صیانت از جامعه اسلامی پیوند خورده است. در همین راستا، برای واکاوی مفهوم انتقام و قصاص در بیان امام علی علیهالسلام، با حجتالاسلام مصطفی زهرهای، کارشناس نهجالبلاغه، گفتوگو کردهایم حاصل این گفتوگو به مخاطبان گرامی تقدیم میشود.
بسم الله الرحمن الرحیم
مسئلهی انتقام و خونخواهی در معارف دینی ما در دو حیطه مورد بحث قرار گرفته است.
حیطهی اول مربوط به قصاص در امور شخصی و فردی میباشد؛ مثل جایی که اولیاء دم، قاتلی را قصاص کنند. این قصاص از منظر قرآن کریم حیات بخش است و در سورهی شوریٰ مومنان واقعی و راستین، اهل این انتقام و به تعبیر قرآن اهل «انتصار» معرفی شدهاند.
در کنار این حکم حیات بخش، توصیه به عفو هم برای تقویت بعضی اصول اخلاقی دیگر وجود دارد.
اما حیطهی دوم، بحث قصاص در حوزهی اجتماعی امت اسلامی است که حیات «جامعه» را تضمین مینماید و این در جایی است که دشمن به جان و خاک و ناموس جامعه تعرض مینماید.
این قصاص، دیگر یک امر شخصی نیست که در کنار آن به عفو و بخشش توصیه شده باشد؛ بلکه در قرآن کریم از آن به عنوان یک آزمون الهی برای محک ایمان مومنین نام برده شده است؛ همچنان که در سورهی محمد(صلی الله علیه و آله) آمده:
«هنگامی که با کافران حربی در میدان جنگ مواجه شدید گردن آنها را بزنید» سپس در ادامهی آیه میفرماید:«و اگر خداوند میخواست، خود انتقام را از آنان میگرفت؛ اما خدا خواسته (با این فرمان جهاد) بعضی از شما را با بعضی دیگر آزمایش نماید».
اینجا هم قرآن کریم واژهی «انتصار» را که به معنای انتقام است ذکر نموده و گویا این نوع انتقام، عبارت دیگری از «جهاد» میباشد که میخواهد نحوهی پیکار با دشمنان محارب را برایمان تبیین نماید. یعنی دشمنی که به جان ملت شما افتاده را بکُشید تا حیات به این جامعه برگردد.
در نهج البلاغهی شریف، گلایههای امام(علیه السلام) از یاران خود به دلیل عدم همراهی آنان در انجام این ماموریت و آزمون الهی اینگونه آمده:
أَقُومُ فِیکُمْ مُسْتَصْرِخاً وَ أُنَادِیکُمْ مُتَغَوِّثاً فَلَا تَسْمَعُونَ لِی قَوْلًا وَ لَا تُطِیعُونَ لِی أَمْراً حَتَّی [تَکْشِفَ] تَکَشَّفَ الْأُمُورُ عَنْ عَوَاقِبِ الْمَسَاءَةِ،
«...با صدای بلند از شما یاری میخواهم اما به سخنم گوش فرا نمیدهید و فرمان مرا اطاعت نمیکنید... با شما نمیتوانم خون خواهی کنم و با شما نمیتوانم به هدفی برسم».(نهجالبلاغه خطبه ۳۹)
این خون خواهی که امام(علیه السلام) به دنبال آن است و از عدم همراهی یاران خود در این زمینه شکوه مینماید، صرفا یک قصاص شخصی نیست؛ اگر اینگونه بود مرام امیرالمومنین(علیه السلام) از همه به بخشش نزدیکتر میبود؛ اما امام(علیه السلام) میدانند این خونخواهی از دشمن متجاوز یک آزمون برای امت میباشد که اگر از آن سربلند بیرون نیایند دچار عواقب سخت آن خواهند شد؛ همچنان که در همین خطبه فرمود:
حَتَّی تَکَشَّفَ اَلْأُمُورُ عَنْ عَوَاقِبِ اَلْمَسَاءَةِ
(آنقدر از فرمان من اطاعت نمیکنید) تا اینکه امور، عواقب سوء خود را بیرون خواهد زد.
همچنین مولا(علیه السلام) میدانند که با وجود تأییدات الهی و قدرتی که خداوند به مومنین دربارهی این انتقام داده:
(وَ اَلَّذِی نَصَرَهُمْ وَ هُمْ قَلِیلٌ لاَ یَنْتَصِرُونَ)(همان،خطبه۱۳۴)،
اگر در رابطه با این آزمون الهی سستی نمایند، این نعمت از آنان سلب خواهد شد؛ پس مومنانی که روزگاری قدرت غلبه و انتقام از دشمنان سفاک را داشتند به شرایطی مبتلا خواهند شد که حتی توان انتقامهای شخصیشان را هم نداشته باشند.
امیرمومنان(علیه السلام) در اینباره فرمود:
به خدا سوگند بنی امیّه بعد از من برای شما زمامداران بدی خواهند بود.... و همواره بلاء آنان (بر شما) برقرار خواهد بود تا جاییکه انتقام گرفتن یکی از شما از آنان مانند انتقام گرفتن غلام از ارباب خود یا انتقام تابع از پیشوای خود میباشد.
نکتهی آخر اینکه با توجه به پیوندی قرآن کریم و معارف ولایی ما بین جهاد و انتصار برقرار میبینند، میتوان گفت تا این انتقام از دشمن گرفته نشود جهاد با دشمن به طور کامل محقق نشده است.
قرآن کریم گاهی برای نقل پیروزی سپاه حق در میدان، به نقل کشته شدن فرمانده دشمنان اکتفا میکند همچنانکه در جنگ حضرت طالوت با جالوت، پس از بیان مقدمات، آزمونها و چالشهای پیش از درگیری، پیروزی حق را صرفا در غالب خبر کشته شدن جالوت به دست حضرت داود(علیه السلام) بیان میکند:
وَقَتَلَ دَاوُۥدُ جَالُوتَ (بقره/۲۵۱)
این نوع بیان که میزان اهمیت انتقام از رئوس و فرماندهان دشمن محارب را میرساند، از بهترین آموزههای قرآنی برای ارشاد به قواعد پیروزی نهایی و سربلندی در آزمون انتصار و جهاد با دشمنان میباشد.
نظر شما