آیا کاروان اسیران در اربعین حسینی به کربلا آمدند؟

در مورد ورود یا عدم ورود اسرا به کربلا در اربعین حسینی، نظرات مخالفی ابراز شده است از جمله:

۱- ورود کاروان به کربلا در روز اربعین سال ۶۱ بوده. ۲- ورود کاروان به مدینه در روز اربعین سال ۶۱ بوده. ۳- هر دو قول قبل بعید است. ۴- هنگام رفتن از کوفه به شام، نخست به کربلا آمده اند. ۵- بعد از مراجعت از شام به مدینه، در زمان دیگری به کربلا آمده اند. ۶- در سال ۶۲ یعنی یک سال بعد، در روز بیستم صفر به کربلا آمده اند.

از مجموع شواهد و قرائن، می توان ورود اهل بیت(ع) را در روز اربعین به کربلا تقویت کرد.

* پاسخ تفصیلی:

درباره ورود کاروان اسیران از شام به کربلا در روز اربعین اختلاف نظر است، مرحوم سید بن طاووس در کتاب خود می نویسد: «وقتی که خاندان امام حسین(علیه السلام) را از شام به سوی مدینه حرکت دادند و (به دو راهی مسیر مدینه و) عراق رسیدند، به راهنمای کاروان گفتند: ما را به کربلا ببر. هنگامی که این جمعیت به کربلا رسیدند، در آنجا جابر بن عبدالله انصاری و گروهی از بنی هاشم و مردان دیگر از خاندان پیامبر(صلی الله علیه وآله) را دیدند که برای زیارت امام حسین(علیه السلام) به کربلا آمدند؛ این دو گروه در یک روز با یکدیگر ملاقات کردند و با گریه و اندوه و سر و سینه زنان با یکدیگر دیدار نمودند. در آنجا مجلس غم و اندوه و ماتم برپا کردند و زنانِ روستاهای مجاور کربلا نیز به آنها پیوستند و چند روز در آنجا مجلس ماتم پرشوری برپا شد. (۱)

از طرفی می دانیم که جابر در روز اربعین به زیارت امام حسین(علیه السلام) آمده بود (۲) و ملاقات آنها با یکدیگر در آن روز اتفاق افتاد؛ در نتیجه، اهل بیت(علیهم السلام) نیز در روز اربعین به کربلا آمدند.

در مورد ورود اهل بیت(علیهم السلام) در روز اربعین به کربلا از نگاه تاریخی نظرات مخالفی ابراز شده است. که در این جا به بیان این اقول می پردازیم:

قول اول، آن است که اهل بیت(علیهم السلام) در همان سال ۶۱ در روز بیستم صفر به کربلا وارد شدند که نظر سید بن طاووس در لهوف است و ابن نما نیز همین را معتقد است. (۳)

در نفس المهموم از قول «تاریخ حبیب السّیر» آمده است که یزید سرهای شهیدان را به علی بن الحسین(علیه السلام) تسلیم کرد و آن حضرت سرها را روز بیستم صفر به بدن ها ملحق کرده و سپس به مدینه بازگشت، (۴) و در مقتل الحسین مقرّم این سخن از ابوریحان بیرونی در ـ الآثار الباقیه ـ نیز نقل شده است. (۵)

مطابق این سخن، می توان گفت که اهل بیت نیز همراه امام سجاد(علیه السلام) در روز اربعین به کربلا آمدند و سخن سید بن طاووس تقویت می شود.

قول دوم، از شیخ مفید است که می نویسد: «روز بیستم صفر روزی است که خاندان حرم حسینی از شام به مدینه آمدند، و این روز همان روزی است که جابر بن عبدالله انصاری به کربلا برای زیارت قبر امام حسین(علیه السلام) آمد و او نخستین کسی است که قبر آن حضرت را زیارت کرد». (۶)

شیخ طوسی نیز در مصباح المتهجّد تصریح می کند: روز بیستم صفر، روز ورود حرم حسینی از شام به مدینه است. (۷)

قول سوم، از سید بن طاووس در کتاب اقبال است که ایشان در این کتاب، هم ورود حرم حسینی را در اربعین به کربلا بعید می شمرد و هم ورودشان را به مدینه (۸) و علامه مجلسی نیز هر دو را بعید می داند. (۹) در واقع سید بن طاووس که کتاب اقبال را پس از لهوف نوشته، نظرِ نخست خویش را نمی پذیرد، هرچند می گوید: ممکن است آنها به کربلا رفته باشند، ولی نه در روز بیستم صفر. (۱۰)

قول چهارم و پنجم، آنکه به هنگام رفتن از کوفه به شام، نخست به کربلا آمده اند (۱۱) و یا آنکه بعد از مراجعت از شام به مدینه، در زمان دیگری به کربلا آمده اند.

این دو قول را مرحوم حاج شیخ عباس قمی در منتهی الآمال به برخی نسبت داده ولی آنها را ضعیف شمرده است؛ چرا که در نقل ها نیامده است.

قول ششم، آن است که خاندان حسینی در سال ۶۲ یعنی یک سال بعد، در روز بیستم صفر به کربلا آمده اند؛ که این قول را فرهاد میرزا در کتاب «قمقام زخّار» انتخاب کرده است. (۱۲)

مطابق آنچه گفته شد، «سید بن طاووس» در «لهوف» و «ابن نما» در «مثیر الاحزان» و «شیخ بهایی» در «توضیح المقاصد» معتقدند اهل بیت(علیهم السلام) در اربعین اوّل به کربلا آمدند و مقصود، اربعین سال ۶۱ است. زیرا گفته اند به هنگام مراجعت از شام از راهنمای کاروان خواستند آنها را به کربلا ببرد. ولی بسیاری دیگر از مورّخان و صاحب نظران این سخن را نپذیرفتند. آنان نیز اقوال گوناگونی داشته اند و همین اختلاف اقوال و گوناگونی دیدگاه ها سبب تردید شده است.

به هر حال، از مجموع شواهد و قرائن و کلماتی که از عالمان و محقّقان ذکر شده، می توان ورود اهل بیت(علیهم السلام) را در روز اربعین به کربلا تقویت کرد و سخنان آنان که معتقدند کاروان اهل بیت(علیهم السلام) با جابر و همراهانش در کربلا ملاقات کردند و به عزاداری پرداختند، پذیرفت. و اگر جناب سید بن طاووس در اقبال آن را بعید می شمرد مشکلی ایجاد نمی کند، چرا که ایشان با فرض ماندن آنها به مدت یک ماه در شام، ورود آنها را در روز اربعین به کربلا نمی پذیرد، همان گونه که ورودشان را در این تاریخ به مدینه نیز قبول ندارد؛ ولی هنگامی که ثابت شد، کاروان اسرا کمتر از ده روز در شام مانده اند، پذیرش سخن سید بن طاووس در لهوف که ورود آنها را به کربلا همزمان با ورود جابر از قول راوی نقل کرده، به حقیقت نزدیک تر است.

در واقع، سیدبن طاووس در تاریخ معتبری این حادثه را دیده بود و آن را در لهوف نقل کرده، ولی بعداً که در تاریخ دیگری خوانده است آنها به مدت یک ماه در شام مانده اند، ورود کاروان اهل بیت(علیهم السلام) را در روز اربعین به کربلا ناممکن دانسته است. در نتیجه، با ردّ سخن آنان که اقامت یک ماهه را

در شام مطرح کرده اند، موضوع ورود اهل بیت(علیهم السلام) در اربعین سال ۶۱ به کربلا تثبیت می شود.

طبیعت امر نیز اقتضا می کند که این کاروان قبل از رفتن به مدینه بار دیگر با آسودگی به کربلا بروند و با قبور شهدا تجدید دیدار نمایند.

مرحوم حاج میرزا ارباب (از علمای معروف قم) می نویسد: «به حسب عادت بعید می نماید که آن قافله دل شکسته که با اکراه و اضطرار از کربلا کوچ کردند و از گریه و سوگواری منع شدند و اجساد شریفه شهدای خود را در مقابل آفتاب دیدند، بدون آگاهی برحال مقابر مقدّسه و اطلاع بر حال، به مدینه رجوع کنند و به زیارت آن تربت مقدّسه فائز نشده، برگردند». (۱۳)، (۱۴)

پی نوشت:

(۱). ملهوف (لهوف)، ص ۲۲۵.
(۲). شیخ طوسی در مصباح المتهجد، ص ۵۴۸، و شیخ مفید در مسارّ الشیعه، ص ۴۶، به این مطلب تصریح کرده اند (همچنین رجوع کنید به: منتهی الآمال، شرح حال زندگانی امام حسین(علیه السلام)).
(۳). مثیرالاحزان، ص ۱۰۷. شیخ بهایی نیز معتقد است در اربعین حسینی، اهل بیت(علیهم السلام) به کربلا آمدند و با جابر ملاقات کردند (توضیح المقاصد، ص ۶) هر چند وی اربعین را روز نوزده صفر می داند، ولی با توجه به آنکه امام حسین در عصر عاشورا به شهادت رسید، باید ابتدای اربعین را از روز یازدهم حساب کرد ولذا بیستم صفر،اربعین آن حضرت می شود (رجوع کنید به: تحقیق درباره اربعین، ص ۲۰۱ - ۲۰۲).
(۴). نفس المهموم، ص ۲۶۹.
(۵). مقتل الحسین مقرّم، ص ۳۶۳.
(۶). مسارّالشیعه، ص ۴۶.
(۷). مصباح المتهجد، ص ۵۴۸.
(۸). اقبال الاعمال، ج ۳، ص ۱۰۰ - ۱۰۱. وی می نویسد: پس از ورود کاروان اسیران به کوفه، عبیدالله بن زیاد برای یزید نامه نوشت تا تکلیفش را درباره اسرا روشن سازد و یزید پاسخ داد که آنها را به شام روانه کند، این رفت و برگشت و سپس حرکت و رسیدن به شام بیست روز یا بیشتر طول می کشید؛ و از طرفی وقتی آنها به شام رسیدند، در آنجا نیز آنها را یک ماه در مکانی که از سرما و گرما حفظشان نمی کرد، جای دادند؛ بنابراین، طبیعت کار اقتضا می کند که آنها بیش از چهل روز از شهادت امام حسین به عراق و یا مدینه برسند.
(۹). زاد المعاد، ص ۴۰۲.
(۱۰). اقبال، ص ۱۰۱.
(۱۱). قول چهارم را ناسخ التواریخ (ج ۳، ص ۱۷۶) انتخاب کرده است. مرحوم شعرانی نیز در ترجمه نفس المهموم (ص ۲۷۰) این قول را ترجیح داده است.
(۱۲). قمقام زخار، ص ۵۸۶.
(۱۳). اربعین حسینیه، ص ۲۴۲ ـ ۲۴۳.
(۱۴). گرد آوری از کتاب: عاشورا ریشه ‏ها، انگیزه‏ ها، رویدادها، پیامدها، سعید داودی و مهدی رستم نژاد،(زیر نظر آیت الله العظمی ناصر مکارم شیرازی)، امام علی بن ابی طالب علیه السلام‏، قم‏، ۱۳۸۸ ه. ش‏، ص ۶۲۵.