خبرگزاری حوزه | حسین سلطانمحمدی، کارشناس و مؤلف سینمایی در گفتوگو با خبرگزاری حوزه با بیان اینکه پرداختن به شخصیت و سیره حضرت رسول اکرم(ص) در هنر یک ضرورت فرهنگی و تمدنی است، اظهار کرد: هنر یکی از مؤثرترین ابزارها برای انتقال مفاهیم، ارزشها و هویت به نسلهای مختلف به شمار میرود و وقتی درباره شخصیتی همچون پیامبر اسلام(ص) صحبت میکنیم، با انسانی مواجه هستیم که سیره و آموزههای او فقط متعلق به یک دوره تاریخی نیست، بلکه برای مسلمانان در همه اعصار الگو و راهنما محسوب میشود. متأسفانه در حوزه هنر، آنگونه که باید از ظرفیت عظیم شخصیت پیامبر(ص) استفاده نکردهایم و تولید آثار درباره ایشان عمدتاً به مناسبتهای خاص محدود شده است، در حالی که مفاهیمی همچون رحمت، عدالت، اخلاق، کرامت انسانی، مبارزه با جهل و توجه به محرومان که در سیره نبوی وجود دارد، ظرفیت آن را دارد که به زبان هنر برای مخاطب امروز و حتی مخاطبان غیرمسلمان بازگو شود. پرداختن به حضرت رسول(ص) نباید صرفاً یک وظیفه مناسبتی تلقی شود، بلکه باید به عنوان یک جریان مستمر فرهنگی و هنری مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به حساسیتهای موجود در زمینه بازنمایی شخصیت پیامبر اکرم(ص) در آثار هنری بیان کرد: طبیعتاً پرداختن به شخصیت پیامبر(ص) نیازمند شناخت دقیق مسائل اعتقادی، تاریخی و فرهنگی است و هنرمند نمیتواند بدون پژوهش و آگاهی وارد این عرصه شود، اما حساسیتهای موجود نباید موجب شود که اساساً از تولید اثر هنری در این زمینه فاصله بگیریم. هنر میتواند شیوههای مختلفی برای معرفی پیامبر(ص) پیدا کند و الزاماً قرار نیست برای روایت زندگی ایشان، بازنمایی مستقیم چهره آن حضرت صورت گیرد. ما میتوانیم با روایت حوادث تاریخی، شخصیتهای پیرامونی، رفتار پیامبر(ص) با خانواده، کودکان، یاران، مخالفان و حتی دشمنان، ابعاد مختلف شخصیت ایشان را به مخاطب معرفی کنیم. گاهی حتی روایت غیرمستقیم میتواند تأثیر بیشتری از نمایش مستقیم داشته باشد، زیرا مخاطب در جریان داستان با رفتار و اندیشه پیامبر(ص) آشنا میشود و بدون آنکه با یک اثر شعاری مواجه باشد، پیام اصلی را دریافت میکند. بنابراین، مسئله اصلی شناخت ظرفیتهای هنر و یافتن زبان مناسب برای روایت سیره نبوی است.
این کارشناس و مؤلف سینمایی با تأکید بر اینکه تولید آثار درباره پیامبر اسلام(ص) نباید به آثار مناسبتی و شعاری محدود شود، تصریح کرد: اگر قرار است درباره حضرت رسول(ص) فیلم، سریال، تئاتر، رمان، نقاشی یا آثار پویانمایی تولید کنیم، باید از ابتدا به کیفیت اثر توجه داشته باشیم. اثری که قرار است شخصیت پیامبر(ص) را به مخاطب معرفی کند، باید از نظر فیلمنامه، پژوهش، کارگردانی، طراحی صحنه، موسیقی، بازیگری و سایر عناصر هنری در سطح قابل قبول باشد. ما نباید تصور کنیم که صرفاً به دلیل موضوع مقدس، مخاطب هر اثری را خواهد پذیرفت. مخاطب امروز، بهویژه نسل جوان، با آثار متنوع داخلی و خارجی مواجه است و از یک اثر دینی نیز انتظار روایت جذاب و حرفهای دارد. اگر بخواهیم پیامبر(ص) را به نسل جدید معرفی کنیم، باید زبان این نسل را بشناسیم و از قالبهایی استفاده کنیم که بتواند با ذهن و احساس او ارتباط برقرار کند. در این صورت است که هنر میتواند از حالت تبلیغ مستقیم خارج شده و به یک تجربه ماندگار فرهنگی تبدیل شود.
سلطانمحمدی در ادامه با اشاره به ظرفیت آثار هنری مرتبط با پیامبر(ص) برای ایجاد وحدت میان مسلمانان گفت: یکی از مهمترین ویژگیهای شخصیت حضرت رسول اکرم(ص) این است که ایشان نقطه اشتراک همه مسلمانان هستند و تقریباً تمام جریانها، مذاهب و ملتهای اسلامی نسبت به پیامبر(ص) محبت و ارادت دارند. از این منظر، تولید آثار هنری درباره پیامبر(ص) میتواند بستری برای نزدیک شدن مسلمانان به یکدیگر باشد. جهان اسلام در حوزههای مختلف با اختلافنظرها و مسائل سیاسی و اجتماعی مواجه است، اما در میان این تفاوتها، شخصیت پیامبر اسلام(ص) یک سرمایه مشترک و بسیار مهم است. اگر هنرمندان کشورهای اسلامی بتوانند در پروژههای مشترک درباره پیامبر(ص) همکاری کنند، این همکاری صرفاً به تولید یک فیلم یا اثر هنری محدود نخواهد شد، بلکه میتواند زمینه گفتوگو، شناخت متقابل و همدلی میان ملتهای مسلمان را فراهم کند. به بیان دیگر، هنر نبوی میتواند یکی از ابزارهای دیپلماسی فرهنگی جهان اسلام باشد و به جای برجسته کردن اختلافات، اشتراکات مسلمانان را در مرکز توجه قرار دهد.
وی افزود: تصور کنیم پروژهای درباره سیره پیامبر اکرم(ص) با حضور هنرمندان، نویسندگان، پژوهشگران و تهیهکنندگان کشورهای مختلف اسلامی شکل بگیرد؛ چنین اتفاقی میتواند یک تجربه مهم فرهنگی باشد. ما در کشورهای اسلامی هنرمندان توانمندی داریم که هر یک در حوزههای مختلف سینما، تلویزیون، ادبیات، موسیقی، تئاتر، هنرهای تجسمی و پویانمایی صاحب تجربه هستند، اما هنوز این ظرفیتها به شکل منسجم و مشترک در مسیر معرفی شخصیت پیامبر(ص) به کار گرفته نشده است. میتوان جشنوارههای مشترک، کارگاههای فیلمنامهنویسی، تولیدات مشترک سینمایی و تلویزیونی و حتی پروژههای چندملیتی در حوزه پویانمایی و هنرهای تجسمی طراحی کرد. چنین فعالیتهایی میتواند علاوه بر افزایش کیفیت آثار، ارتباط میان هنرمندان کشورهای مسلمان را نیز بیشتر کند. وقتی هنرمندان از کشورهای مختلف در یک پروژه مشترک درباره پیامبر(ص) همکاری میکنند، در واقع درباره یک میراث مشترک گفتوگو میکنند و همین گفتوگو میتواند به شناخت بهتر یکدیگر و کاهش فاصلههای فرهنگی کمک کند.
این کارشناس سینما با اشاره به ظرفیت جهانی سیره نبوی تاکید کرد: نباید تصور کنیم که آثار هنری درباره پیامبر اسلام(ص) فقط باید برای مسلمانان ساخته شود. بخش قابل توجهی از ارزشهایی که در سیره حضرت رسول(ص) وجود دارد، ارزشهایی انسانی و جهانشمول هستند. عدالت، مهربانی، مقابله با ظلم، احترام به انسان، مسئولیت اجتماعی، توجه به فقرا و محرومان، وفاداری و گذشت، مفاهیمی نیستند که تنها متعلق به یک جامعه یا یک دین باشند. اگر یک فیلمساز بتواند این مفاهیم را در قالب یک داستان انسانی و جذاب روایت کند، مخاطب غیرمسلمان نیز میتواند با آن ارتباط برقرار کند. در چنین شرایطی، هنر به جای آنکه صرفاً یک ابزار تبلیغاتی باشد، تبدیل به زبان گفتوگو میان فرهنگها میشود. امروز یکی از مشکلات ما این است که بسیاری از مردم در نقاط مختلف جهان شناخت مستقیمی از پیامبر اسلام(ص) ندارند و گاهی تصویر آنان از اسلام و پیامبر(ص) از طریق روایتهای رسانهای ناقص یا حتی نادرست شکل گرفته است. تولید آثار هنری فاخر میتواند امکان ارائه تصویری دقیقتر، انسانیتر و واقعیتر از پیامبر اسلام(ص) را فراهم کند.
سلطانمحمدی با بیان اینکه سینما میتواند در این زمینه نقش ویژهای داشته باشد، گفت: سینما به دلیل قدرت تصویر، داستان، موسیقی و شخصیتپردازی، ظرفیت بسیار بالایی برای معرفی شخصیتهای تاریخی و دینی دارد، اما نباید تصور کنیم که تنها سینما قادر به انجام این وظیفه است. ادبیات، تئاتر، موسیقی، نقاشی، مجسمهسازی، پویانمایی و رسانههای جدید نیز میتوانند هر یک از زاویهای متفاوت به سیره پیامبر(ص) بپردازند. بهویژه در سالهای اخیر، نسل جدید بیش از گذشته با رسانههای دیجیتال و قالبهای نوین ارتباط دارد و ما باید از این ظرفیت نیز استفاده کنیم. ساخت آثار کوتاه، پویانمایی، مستندهای خلاق، تولیدات اینترنتی و آثار هنری دیجیتال میتواند پیام و شخصیت حضرت رسول(ص) را به مخاطبانی برساند که شاید هیچگاه یک اثر سینمایی کلاسیک را دنبال نکنند. بنابراین، اگر قرار است جریان هنر نبوی شکل بگیرد، باید نگاه ما جامع باشد و همه قالبهای هنری و رسانهای را دربر بگیرد.
وی درباره خطر شعارزدگی در تولید آثار دینی نیز اظهار کرد: یکی از مهمترین مسائلی که هنرمندان باید به آن توجه کنند، پرهیز از تبدیل هنر به سخنرانی است. مخاطب باید بتواند داستان را دنبال کند، با شخصیتها همذاتپنداری داشته باشد و مفاهیم مورد نظر را از دل روایت دریافت کند. وقتی از عدالت پیامبر(ص) سخن میگوییم، بهتر است موقعیتی را به تصویر بکشیم که مخاطب بتواند این عدالت را در رفتار و تصمیم ایشان ببیند، نه اینکه صرفاً شخصیتی را ببینیم که درباره عدالت سخنرانی میکند. وقتی از رحمت پیامبر(ص) صحبت میکنیم نیز باید بتوانیم این مفهوم را در یک موقعیت دراماتیک و انسانی نشان دهیم. هنر موفق هنری است که اجازه دهد مخاطب خودش به معنا برسد. بنابراین، هرچه روایتها از شعار فاصله بگیرند و به عمق شخصیت و حوادث نزدیکتر شوند، امکان ماندگاری و تأثیرگذاری آنها نیز افزایش پیدا خواهد کرد.
این مؤلف سینمایی در پاسخ به این پرسش که آیا تولید آثار هنری درباره پیامبر(ص) میتواند در مقابله با اسلامهراسی نیز مؤثر باشد، اظهار کرد: هنر به تنهایی نمیتواند همه مشکلات مربوط به اسلامهراسی را حل کند، اما قطعاً میتواند در اصلاح تصویر عمومی از اسلام نقش داشته باشد. زمانی که مخاطب جهانی با یک فیلم یا اثر هنری حرفهای مواجه میشود که در آن پیامبر اسلام(ص) به عنوان شخصیتی اخلاقمدار، عدالتخواه، رحمتگستر و مدافع کرامت انسان معرفی شده است، فرصت پیدا میکند که با یک تصویر متفاوت و عمیقتر از اسلام مواجه شود. البته نباید هدف اصلی تولید چنین آثاری را صرفاً مقابله تبلیغاتی با مخالفان بدانیم، زیرا در این صورت اثر هنری ما نیز ممکن است گرفتار شعار شود. هدف باید روایت درست و هنرمندانه سیره نبوی باشد و اگر این روایت بهدرستی انجام شود، خود به خود میتواند بسیاری از تصورات نادرست را اصلاح کند. هنر زمانی بیشترین اثرگذاری را دارد که به جای آنکه به مخاطب بگوید چه فکر کند، او را با یک تجربه انسانی روبهرو کند.
سلطانمحمدی با پیشنهاد ایجاد یک جریان بینالمللی و مستمر برای تولید آثار هنری درباره پیامبر اسلام(ص) تاکید کرد: اگر مسئولان فرهنگی کشورهای اسلامی واقعاً به ظرفیت این موضوع باور دارند، باید از فعالیتهای مقطعی عبور کنند و به سمت برنامهریزی بلندمدت حرکت کنند. ایجاد یک مجموعه یا دبیرخانه مشترک میان کشورهای اسلامی، حمایت از فیلمنامهنویسان و هنرمندان، برگزاری مسابقات بینالمللی، ایجاد بانک اطلاعات پژوهشی درباره سیره نبوی و حمایت از پروژههای سینمایی و تلویزیونی میتواند نخستین گام در این مسیر باشد. لازم است پژوهشگران تاریخی و دینی نیز از ابتدای پروژه در کنار هنرمندان حضور داشته باشند تا آثار تولیدشده هم از نظر هنری جذاب باشند و هم از نظر تاریخی و اعتقادی دچار خطا نشوند. همچنین باید به هنرمندان جوان فرصت داد تا با زبان و ابزارهای جدید به این موضوع ورود کنند. نسل جدید میتواند مفاهیم مربوط به پیامبر(ص) را با زبان تازهای به مخاطب معرفی کند و همین امر زمینهساز شکلگیری آثار متفاوت و اثرگذار خواهد شد.
وی در پایان با تأکید بر اینکه حضرت رسول اکرم(ص) میتواند محور یک حرکت فرهنگی مشترک در جهان اسلام باشد، اظهار کرد: امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند توجه به اشتراکات فرهنگی و معنوی مسلمانان هستیم و چه سرمایهای ارزشمندتر از شخصیت پیامبر اسلام(ص) برای ایجاد این همدلی وجود دارد. هنر میتواند این شخصیت را از یک موضوع صرفاً تاریخی و مناسبتی خارج کرده و به یک موضوع زنده و معاصر تبدیل کند. اگر بتوانیم با استفاده از زبان سینما، ادبیات، تئاتر، موسیقی و هنرهای نوین، ابعاد انسانی و اخلاقی شخصیت پیامبر(ص) را به نسل امروز معرفی کنیم و همزمان هنرمندان کشورهای مختلف اسلامی را در این مسیر کنار یکدیگر قرار دهیم، اتفاق مهمی در عرصه فرهنگی جهان اسلام رخ خواهد داد. چنین حرکتی میتواند هم به تقویت هویت مشترک مسلمانان کمک کند و هم زمینه معرفی صحیح اسلام به مخاطبان جهانی را فراهم آورد. به اعتقاد من، وحدت جهان اسلام تنها از مسیر گفتوگوهای سیاسی عبور نمیکند؛ گاهی یک اثر هنری میتواند انسانها را عمیقتر از دهها سخنرانی به یکدیگر نزدیک کند و شخصیت حضرت محمد مصطفی(ص) میتواند یکی از مهمترین محورهای این حرکت فرهنگی و هنری باشد.
انتهای پیام
نظر شما