به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، حجتالاسلام جواد سلیمانی امیری، محقق و پژوهشگر، استاد حوزه و دانشگاه، در دومین نشست از دومین دوره مجازی نور عالمتاب که به همت بنیاد بینالمللی امامت نمایندگی خراسان و کانون حقیقت و معرفت و با همکاری مدرسه علمیه ولایت و کانون فارغالتحصیلان جامعهالزهرا(س) خراسان برگزار شد، در جمع طلاب، دانشجویان و پژوهشگران به تبیین رابطه متقابل علم کلام و دانش تاریخ پرداخت.
وی اظهار داشت: بسیاری از اعتقادات و معارف دینی ما ریشه در تاریخ دارند و از این رو، تاریخ در شکلگیری و تبیین باورهای اعتقادی نقش مهمی دارد. به همین دلیل نیز امام شهید به تاریخ اهمیت فراوانی میداد و تلاش میکرد رسالت سیاسی اهلبیت(ع) را با استناد به شواهد تاریخی تبیین کند.
حجتالاسلام سلیمانی امیری افزود: کتاب همرزمان حسین(ع) محصول سخنرانیهای امام شهید در این عرصه است که در آن، موضوع حرکت ائمه اطهار(ع) به سوی تشکیل حکومت با استناد به شواهد تاریخی تبیین شده و از این طریق پشتوانهای برای انقلاب اسلامی فراهم شده است.
وی با اشاره به تأثیر گزارههای تاریخی بر اعتقادات دینی بیان کرد: در تاریخ، گزارههایی درباره پیامبر اکرم(ص)، اهلبیت(ع) و بزرگان دین وجود دارد که میتواند در شکلگیری اعتقادات مؤثر باشد؛ بنابراین اگر گفته شود علم کلام هیچ دخالتی در تاریخپژوهی ندارد و تاریخ فقط باید با روشهای خاص تاریخی بررسی شود، در مواردی با گزارههایی مواجه خواهیم شد که با مبانی قطعی اعتقادی در تعارض هستند.
عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) ادامه داد: اگر یک مورخ صرفاً به برخی گزارشهای تاریخی استناد کند و بدون توجه به مبانی کلامی، گزارههایی را که حاکی از ارتکاب گناه یا خطا از سوی پیامبر اکرم(ص) یا امام معصوم(ع) است بپذیرد، در ادامه نمیتواند با استناد به همان روش تاریخی، مسئله عصمت پیامبر و اهلبیت(ع) را اثبات کند.
تاریخپژوهی بدون مبانی کلامی، تصویر ناقصی از شخصیت پیامبر(ص) ارائه میکند
وی تصریح کرد: برخی جریانها معتقدند تاریخپژوهی باید صرفاً با روش تاریخی انجام شود و علم کلام نباید در آن دخالت داشته باشد، در حالی که این دیدگاه موجب میشود برخی گزارشهای تاریخی که با مبانی قطعی اعتقادی ناسازگارند، بدون بررسی دقیق پذیرفته شوند.
حجتالاسلام سلیمانی امیری با اشاره به برخی گزارشهای مربوط به آغاز نزول وحی گفت: در برخی منابع تاریخی نقل شده است که پیامبر اکرم(ص) در نخستین مواجهه با فرشته وحی، دچار ترس شد و حتی گمان کرد موجودی که نزد او آمده، جنی یا دیوی است و سپس حضرت خدیجه(س) ایشان را نزد ورقة بن نوفل برد؛اگر این گزارش بدون توجه به مبانی کلامی پذیرفته شود، تصویری از پیامبر(ص) ارائه میکند که با اعتقاد به عصمت ایشان در دریافت، حفظ و ابلاغ وحی سازگار نیست.
وی افزود: ممکن است گفته شود اگر سند چنین گزارشی از نظر تاریخی ضعیف است، باید ضعف راویان یا تعارض آن با گزارشهای دیگر بررسی شود؛ اما اگر سند از نظر ظاهری معتبر باشد نیز نمیتوان صرفاً به دلیل اعتبار سند، محتوای آن را پذیرفت، بلکه باید آن را با مبانی قطعی کلامی سنجید.
این پژوهشگر حوزوی خاطرنشان کرد: اگر گزارشی با مبانی قطعی کلامی مانند عصمت پیامبر اکرم(ص) ناسازگار باشد، علم کلام میتواند در ارزیابی آن گزارش تاریخی نقش داشته باشد؛ زیرا پیامبری که باید وحی الهی را بدون خطا دریافت و با اطمینان کامل به مردم ابلاغ کند، نمیتواند در تشخیص فرشته وحی دچار خطا شود.
وی نخستین دلیل خود برای ضرورت حضور علم کلام در تاریخپژوهی را چندبعدی بودن پدیدههای تاریخی دانست و گفت: پدیدههای تاریخی یکبعدی نیستند و نمیتوان آنها را فقط از زاویه تاریخی بررسی کرد.
حجتالاسلام سلیمانی امیری با تشبیه این موضوع به یک ابزار دارای سختافزار و نرمافزار بیان کرد: همانطور که برای شناخت یک وسیله الکترونیکی، هم باید سختافزار و هم نرمافزار آن را مورد بررسی قرار داد، پدیدههای تاریخی نیز ابعاد مختلفی دارند که شناخت هر بعد ممکن است به دانش خاصی نیاز داشته باشد.
وی ادامه داد: در بررسی روح و روان انسان نیز علوم مختلفی مانند فلسفه، عرفان و روانشناسی هر کدام بخشی از ابعاد این پدیده را بررسی میکنند؛ بنابراین نمیتوان گفت فقط یک علم حق دارد درباره تمام ابعاد یک پدیده اظهارنظر کند.
این استاد حوزه و دانشگاه افزود: شخصیت پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) شخصیتهایی ویژه هستند و ویژگیهایی مانند عصمت، علم لدنی و برخورداری از ارتباط با عالم غیب، اموری نیستند که صرفاً با روش تاریخی قابل شناسایی باشند؛ بلکه علم کلام با بهرهگیری از عقل، وحی و سنت، این مبانی را تبیین میکند.
وی تصریح کرد: تاریخ میتواند گزارش کند که پیامبر اکرم(ص) در زمان مشخصی با یک حادثه مواجه شده است، اما اینکه شخصیت پیامبر(ص) معصوم بوده، فرشته وحی نیز از خطا مصون بوده و در فرآیند دریافت و ابلاغ وحی خطایی رخ نداده است، نیازمند استفاده از مبانی کلامی است.
حجتالاسلام سلیمانی امیری دومین دلیل خود را وجود علل غیبی و معنوی در تحولات تاریخی دانست و اظهار داشت: بخشی از عوامل تأثیرگذار در حوادث تاریخی، علل مادی و آشکار هستند و بخشی دیگر به عوامل معنوی و غیبی بازمیگردند که در چارچوب علم کلام قابل تبیین هستند.
وی با اشاره به جنگ بدر گفت: در این جنگ، مسلمانان حدود ۳۱۳ نفر بودند و در مقابل سپاه دشمن شمار بیشتری داشت و از نظر امکانات و تجهیزات نیز وضعیت متفاوتی داشتند؛ اما قرآن کریم علاوه بر عوامل انسانی، از نصرت و امداد الهی سخن میگوید.
وی افزود: اگر کسی تنها عوامل مادی مانند تعداد نیروها، تجهیزات، شجاعت و تدبیر نظامی را در تحلیل جنگ بدر در نظر بگیرد، بخشی از واقعیت این حادثه را نادیده گرفته است؛ اما هنگامی که سنت نصرت الهی را نیز به عنوان یکی از عوامل مؤثر بپذیریم، تحلیل این حادثه کاملتر میشود.
این پژوهشگرحوزوی ادامه داد: همین مسئله درباره انقلاب اسلامی نیز قابل بررسی است. پیروزی یک حرکت مردمی به رهبری امام خمینی(ره) در برابر رژیمی برخوردار از قدرت نظامی و حمایتهای خارجی، تنها با محاسبات مادی قابل تحلیل نیست و در منظومه فکری دینی، نصرت الهی نیز یکی از عوامل مؤثر در این تحول تاریخی به شمار میرود.
وی گفت: واقعیتهای زندگی پیامبران و امامان و حتی برخی تحولات مهم تاریخ، معلول مجموعهای از علل مادی، انسانی و معنوی هستند؛ تاریخ به تنهایی میتواند بخشی از این علل را شناسایی کند، اما علم کلام با استفاده از عقل، وحی و حدیث، امکان شناخت علل معنوی و ماورایی را نیز فراهم میکند.
توجه به سنتهای الهی، تحلیل حوادث تاریخی را کامل میکند
حجتالاسلام سلیمانی امیری با اشاره به تأکید رهبر شهید بر سنت نصرت الهی اظهار داشت: باور به نصرت الهی به این معناست که در تحلیل تحولات تاریخی، علاوه بر امکانات و محاسبات مادی، باید به سنتهای الهی نیز توجه کرد.
وی افزود: هنگامی که انسان به سنتهای الهی حاکم بر جامعه و تاریخ توجه داشته باشد، میتواند برخی پیروزیها و تحولات را در چارچوبی فراتر از محاسبات صرفاً مادی تحلیل کند.
عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) خاطرنشان کرد: اگر علم کلام از تاریخ کنار گذاشته شود، بخشی از علل مؤثر در پدیدههای تاریخی نادیده گرفته خواهد شد و در نتیجه تحلیل تاریخی ناقص میشود.
وی سومین دلیل ضرورت حضور علم کلام در تاریخپژوهی را لزوم توجه به اصول و مبانی علوم عنوان کرد و گفت: هر علمی دارای اصول و مبانی خاصی است که گاهی اثبات آنها در دانش دیگری انجام میشود و سپس به عنوان اصل موضوع در علم مورد نظر مورد استفاده قرار میگیرد.
حجتالاسلام سلیمانی امیری افزود: برای نمونه، وجود روح و موجود مجرد در فلسفه بررسی و اثبات میشود و روانشناسی بر اساس آن، کنشها و واکنشهای انسان را مطالعه میکند؛ بنابراین نمیتوان انتظار داشت هر علم، تمام مبانی مورد نیاز خود را در درون خودش اثبات کند.
وی ادامه داد: در دانش تاریخ نیز برخی مبانی مورد نیاز وجود دارد که جایگاه بررسی و اثبات آنها علم کلام است؛ از جمله وجود سنتهای الهی در تاریخ، وجود انسانهای ویژهای مانند پیامبران و امامان معصوم(ع)، عصمت، علم لدنی و امکان وقوع امور خارقالعاده.
وی تصریح کرد: هنگامی که این مبانی در علم کلام اثبات شد، تاریخپژوه میتواند آنها را در تحلیل حوادث تاریخی مورد استفاده قرار دهد.
این استاد حوزه و دانشگاه با تأکید بر اینکه در همه موارد نمیتوان کلام را بر تاریخ مقدم دانست، گفت: مسئله اصلی این نیست که هر جا میان کلام و تاریخ تعارض ایجاد شد، بدون بررسی کلام را مقدم کنیم؛ بلکه باید ارزش معرفتشناختی هر دو گزاره را بررسی کنیم و آنچه از اعتبار بیشتری برخوردار است، مقدم بداریم.
وی افزود: ممکن است یک گزاره کلامی قطعی با یک گزارش تاریخی ظنی تعارض پیدا کند. در چنین شرایطی، گزاره قطعی کلامی بر گزارش تاریخی ظنی مقدم میشود.
حجتالاسلام سلیمانی امیری برای نمونه به گزارشهایی درباره نسبت دادن سخنانی به پیامبر اکرم(ص) در جریان نزول برخی آیات اشاره کرد و گفت: اگر گزارشی تاریخی مدعی شود که شیطان در هنگام تلاوت آیات، عباراتی را بر زبان پیامبر(ص) جاری کرده و ایشان آن را تأیید کرده است، چنین گزارشی با اصل قطعی عصمت پیامبر(ص) تعارض دارد و نمیتوان آن را صرفاً به دلیل وجود در یک منبع تاریخی پذیرفت.
وی ادامه داد: در مقابل، اگر یک گزاره کلامی ظنی با یک گزارش تاریخی متواتر و قطعی تعارض داشته باشد، گزاره تاریخی مقدم میشود؛ بنابراین ملاک، ارزش معرفتشناختی و میزان اعتبار هر یک از دو گزاره است.
وی با اشاره به نمونه دیگری از تعارض میان گزارشهای کلامی و تاریخی اظهار داشت: اگر دو گزارش، هر دو ظنی باشند، نخست باید تلاش کرد میان آنها جمع کرد و اگر امکان جمع وجود نداشت، نمیتوان بدون دلیل یکی را قطعی و دیگری را نادرست دانست.
حجتالاسلام سلیمانی امیری با اشاره به برخی گزارشهای مربوط به دفن امام حسن مجتبی(ع) گفت: در برخی روایات آمده است که امام را امام دیگری غسل و دفن میکند و در مقابل، گزارشهایی تاریخی وجود دارد که بنیاسد در دفن امام حسن(ع) حضور داشتند.
وی افزود: در چنین مواردی برخی علما تلاش کردهاند میان گزارشها جمع کنند و احتمال دادهاند که امام سجاد(ع) حضور داشته و در عین حال بنیاسد نیز در مراحل ظاهری دفن نقش داشتهاند. اگر جمع میان دو گزارش امکانپذیر نباشد و هر دو نیز از نظر سندی در حد گزارههای ظنی باشند، باید توقف کرد و گفت واقعیت دقیق حادثه برای ما روشن نیست.
وی تأکید کرد: بنابراین سخن اصلی این نیست که در هر شرایطی کلام بر تاریخ مقدم است، بلکه باید بر اساس میزان اعتبار و ارزش معرفتشناختی هر گزاره تصمیم گرفت.
این پژوهشگر حوزوی با اشاره به کتاب روابط متقابل علم کلام و دانش تاریخ گفت: مباحث مربوط به رابطه کلام و تاریخ، صرفاً مباحث نظری و انتزاعی نیست، بلکه در تاریخپژوهی معاصر نیز کاربرد جدی دارد.
وی اظهار داشت: یکی از مسائل مهم این است که برخی جریانها تلاش کردهاند منابع تاریخی را منحصر به گزارشهای مشاهدهای و نزدیک به حادثه بدانند؛ در حالی که منابع تاریخی منحصر به گزارشهای مشاهدهای نیستند و باید اعتبار هر منبع را با توجه به مبانی و روشهای معرفتشناختی بررسی کرد.
حجتالاسلام سلیمانی امیری افزود: ممکن است یک مورخ حادثهای را مشاهده کرده باشد، اما در برداشت خود دچار اشتباه، تعصب، تأثیرپذیری از شرایط سیاسی یا حتی انگیزههای شخصی شده باشد؛ بنابراین صرف مشاهده یک حادثه، به معنای صحت قطعی گزارش نیست.
وی ادامه داد: در مقابل، قرآن کریم و سخنان معصومان(ع) برای مؤمنان منابعی هستند که حجیت آنها در مباحث کلامی اثبات شده است و نمیتوان آنها را صرفاً به دلیل اینکه با معیارهای محدود تاریخی سازگار نیستند، کنار گذاشت.
تاریخپژوهی اسلامی نباید از مبانی اعتقادی جدا شود
وی با انتقاد از برخی رویکردهای موسوم به اسلامشناسی تاریخی گفت: گاهی تصویری از پیامبر اکرم(ص) یا امیرالمؤمنین(ع) ارائه میشود که با شخصیت واقعی و مبانی اعتقادی شیعه سازگار نیست.
حجتالاسلام سلیمانی امیری افزود: اگر شخصیت امام علی(ع) صرفاً بر اساس برخی گزارشهای تاریخی و بدون توجه به مبانی اعتقادی بازسازی شود، ممکن است تصویری متناقض از آن حضرت ارائه شود؛ تصویری که در یک موقعیت کاملاً پایبند به موازین شرعی است و در موقعیتی دیگر برای حل مشکلات، از همان موازین فاصله میگیرد.
وی تصریح کرد: چنین تصویری، امام علی(ع) واقعی نیست، بلکه تصویری تحریفشده است که به جای شخصیت تاریخی و اعتقادی آن حضرت قرار داده شده است.
این استاد حوزه و دانشگاه یکی دیگر از محورهای اثرگذاری علم کلام در تاریخپژوهی را مسئله علم لدنی پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) دانست و گفت: اعتقاد به علم لدنی کمک میکند برخی گزارشهای تاریخی را که در منابع معمول تاریخی به شکل دیگری آمدهاند، بهتر تحلیل کنیم.
وی با اشاره به ماجرای بنینضیر اظهار داشت: در برخی گزارشها آمده است که یهودیان بنینضیر قصد ترور پیامبر اکرم(ص) را داشتند و در جریان این حادثه، فرشته وحی پیامبر(ص) را از توطئه آنان آگاه کرد و ایشان از محل دور شد.
وی افزود: ممکن است برخی مورخان که ارتباط پیامبر(ص) با عالم غیب و علم لدنی ایشان را قبول ندارند، این حادثه را به شکل دیگری گزارش کنند؛ اما برای پژوهشگری که این مبانی کلامی را پذیرفته است، علم لدنی پیامبر(ص) میتواند در تحلیل و ارزیابی گزارش تاریخی مؤثر باشد.
حجتالاسلام سلیمانی امیری با اشاره به نقش خوارق عادات در تاریخپژوهی گفت: اگر امکان وقوع امور خارقالعاده را نپذیریم، بخش قابل توجهی از گزارشهای مربوط به زندگی پیامبران و ائمه(ع) قابل فهم نخواهد بود.
وی ادامه داد: شقالقمر، معراج پیامبر اکرم(ص) و برخی گزارشهای مربوط به کرامات و خوارق عادات، در صورتی که مبنای امکان وقوع امور خارقالعاده را پذیرفته باشیم، میتوانند در مطالعات تاریخی مورد بررسی قرار گیرند.
وی افزود: برای نمونه، اگر اصل امکان خوارق عادات را بپذیریم، گزارشهایی مانند بازگشت خورشید برای امیرالمؤمنین(ع) یا برخی وقایع خارقالعاده دیگر را میتوان در چارچوب مبانی اعتقادی بررسی کرد؛ اما اگر این مبنا از ابتدا کنار گذاشته شود، چنین گزارشهایی پیشاپیش غیرقابل قبول تلقی خواهند شد.
اعجاز قرآن در بازسازی تاریخ پیامبران نقش دارد
عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) با اشاره به نقش اعجاز قرآن در تاریخپژوهی گفت: هنگامی که اعجاز قرآن برای انسان اثبات شود، گزارشهای تاریخی قرآن درباره پیامبران گذشته و تحولات تاریخی نیز از جایگاه ویژهای برخوردار خواهد شد.
وی اظهار داشت: قرآن کریم علاوه بر گزارش برخی وقایع تاریخی، سنتهای الهی حاکم بر تحولات جوامع و تاریخ را نیز معرفی میکند و همین مسئله در تحلیل تاریخی اهمیت فراوانی دارد.
حجتالاسلام سلیمانی امیری افزود: مورخان مسلمان در دورههای گذشته نیز از قرآن به عنوان یکی از منابع مهم برای گزارش تاریخ پیامبران استفاده میکردند و نقل داستان پیامبران در آثار تاریخی آنان، در موارد متعدد بر اساس گزارشهای قرآنی انجام شده است.
وی ادامه داد: اگر مبانی کلامی درباره حجیت قرآن و اعجاز آن اثبات شود، نمیتوان گزارشهای تاریخی قرآن درباره حضرت ابراهیم(ع)، حضرت اسماعیل(ع) و دیگر پیامبران را صرفاً به دلیل اینکه این حوادث توسط مورخان معاصر مشاهده نشدهاند، کنار گذاشت.
احادیث معصومان(ع) نیز میتواند در تاریخپژوهی مورد استفاده قرار گیرد
وی یکی دیگر از محورهای تأثیر علم کلام بر تاریخپژوهی را واقعنمایی احادیث معصومان(ع) دانست و گفت: اگر بر اساس مبانی کلامی ثابت شود که معصومان(ع) از علم لدنی برخوردارند، گزارش آنان درباره حوادث گذشته نیز میتواند در شناخت تاریخ مورد استفاده قرار گیرد.
حجتالاسلام سلیمانی امیری افزود: برای نمونه، امام صادق(ع) درباره شخصیتها و حوادثی سخن گفتهاند که خود به صورت مستقیم شاهد آنها نبودهاند؛ اما بر اساس مبانی اعتقادی، سخن معصوم(ع) درباره حوادث گذشته میتواند برای تاریخپژوه مسلمان حجت باشد.
وی با اشاره به قیام عاشورا ادامه داد: بخشی از ابعاد قیام عاشورا را میتوان با استفاده از روایات معصومان(ع) تحلیل کرد؛ زیرا اعتقاد به علم لدنی آنان، ارزش معرفتی این گزارشها را برای پژوهشگر مسلمان روشن میکند.
سنتهای الهی، چارچوبی برای تحلیل تحولات تاریخ است
این پژوهشگرحوزوی با تأکید بر نقش سنتهای الهی در تاریخ اظهار داشت: علم کلام، سنتهای الهی حاکم بر جامعه و تاریخ را برای ما تبیین میکند و تاریخپژوه میتواند بر اساس این سنتها، حوادث تاریخی را تحلیل کند.
وی با اشاره به سخنان امیرالمؤمنین حضرت علی (ع) پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) گفت: در تحلیل حوادث پس از رحلت پیامبر(ص) نیز میتوان به سنت الهی ابتلا و آزمایش توجه کرد و حوادث اجتماعی و سیاسی را صرفاً در چارچوب عوامل مادی و سیاسی تحلیل نکرد.
حجتالاسلام سلیمانی امیری خاطرنشان کرد: هنگامی که سنتهای الهی را در تحولات تاریخی بپذیریم، میتوانیم حوادثی مانند آزمایش مؤمنان، نصرت الهی، آثار ایمان و اخلاص و پیامدهای عملکرد جوامع را نیز در تحلیل تاریخی وارد کنیم.
وی تأکید کرد: واقعیت تاریخی، پدیدهای است که در عالم خارج رخ داده و ممکن است ابعاد مختلفی داشته باشد؛ بنابراین هر دانش میتواند بخشی از این واقعیت را برای ما روشن کند؛ در صورتی که میان تصویر ارائهشده از سوی دو دانش تعارض ایجاد شود، باید با معیارهای معرفتشناختی، میزان اعتبار هر یک را سنجید و بر اساس دانش معتبرتر به تحلیل واقعیت پرداخت.
حجتالاسلام سلیمانی امیری تصریح کرد: علم کلام نهتنها نقش جزئی، بلکه نقشی اساسی در تاریخپژوهی اسلامی دارد و مباحثی مانند عصمت، علم لدنی، خوارق عادات، اعجاز قرآن و سنتهای الهی میتواند در اصلاح گزارشهای تاریخی، تحلیل درست حوادث و جلوگیری از شکلگیری تصویر تحریفشده از پیامبر اکرم(ص) و اهلبیت(ع) مؤثر باشد.
در ادامه این نشست، حاضران پرسشهایی درباره امکان استفاده تاریخی از قرآن کریم و احادیث معصومان(ع) مطرح کردند که حجتالاسلام سلیمانی امیری به تبیین دیدگاه خود درباره جایگاه قرآن و روایات در مطالعات تاریخی پرداخت.
انتهای پیام/
نظر شما