فاطمه فتحی، از طلاب شرکتکننده در مدرسه تابستانه «دارالعلم»، در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در مشهد، اظهار کرد: سطح چهار حوزه علمیه را به پایان رساندهام و در حال حاضر مشغول نگارش رساله و از مدرسه علمیه نرجس در این دوره حضور پیدا کردهام.
وی با اشاره به آشنایی چندساله خود با مدرسه دارالعلم، افزود: چندین سال است که با این مرکز آشنایی دارم و اطلاعات و پیامهای مربوط به برنامهها و دورهها برای طلاب ارسال میشود و از آنان درباره علاقهمندی به عضویت و شرکت در کلاسها سؤال میشود. ما نیز از طریق سامانه در این دورهها شرکت میکنیم.
فتحی درباره علت انتخاب گروه تفسیر و علوم حدیث در میان مدارس و رشتههای مختلف مدرسه تابستانه «دارالعلم»، گفت: هر فرد معمولاً رشتهای را انتخاب میکند که با تخصص و تحصیلات او ارتباط داشته باشد. رشته اصلی من تفسیر تربیتی است و به همین دلیل گروه تفسیر و علوم حدیث را انتخاب کردم؛ چراکه این مباحث، هم در زمینه تدریس و هم در فعالیتهای پژوهشی، بسیار مورد نیاز است.
وی با اشاره به سابقه تدریس خود ادامه داد: از سال ۱۳۸۸ مشغول تدریس هستم و همچنان در این عرصه فعالیت دارم.
استادانی که گنجهای دانش هستند، باید بیشتر معرفی شوند
این طلبه شرکتکننده در مدرسه تابستانه «دارالعلم» مهمترین دستاورد حضور خود در این دوره را آشنایی با استادان و پژوهشگران توانمند دانست و گفت: برای من بسیار جالب است که استادانی را در اینجا میبینیم که شاید نامشان برای بسیاری شناختهشده نباشد، اما واقعاً پژوهشگر هستند. این موضوع از یک طرف موجب شادی و از طرف دیگر باعث تأسف است که چرا این بزرگان که گنجهای دانش هستند، آنگونه که باید به دانشگاهها و حوزهها معرفی نشدهاند یا ما پیش از این نام برخی از آنان را نشنیدهایم.
فتحی در ارزیابی فضای علمی دارالعلم در مقایسه با دورهها و کلاسهای مشابه در حوزه قرآن و حدیث، اظهار کرد: فضای علمی این مدرسه را باید از جهات مختلف، از جمله استادان، مباحث مطرحشده و نوع برگزاری دوره ارزیابی کرد. موضوعات مطرحشده در اینجا بسیار عالی و بهروز است و گاهی مباحثی ارائه میشود که حتی برای فردی مانند من که چندین سال در این حوزه تدریس میکنم، ممکن است کمتر مطرح شده باشد.
وی ادامه داد: برای نمونه، شبهات تفسیری که خاورشناسان نسبت به تفسیر امامیه مطرح کردهاند، موضوعی است که شاید کمتر به گوش ما خورده باشد. استادانی که در این دوره دعوت میشوند، حاصل تحقیقات خود را در اختیار طلاب و دانشپژوهان قرار میدهند و این مسئله مسیرهای زیادی را برای تحقیق باز میکند.
فتحی با اشاره به تفاوت دوره «دارالعلم» با برخی دورههای فشرده دیگر، گفت: از نظر موضوعات، مباحثی که در اینجا مطرح میشود بسیار ارزشمند است و از نظر نوع برگزاری نیز میتوان درباره آن نکاتی را مطرح کرد. معمولاً کلاسها بیشتر حالت سخنرانی و ارائه دارند و کمتر فرصت تبادل نظر فراهم میشود و بهویژه نقدمحوری کمتر مورد توجه قرار میگیرد؛ در حالی که اگر تفکر نقادانه طلاب و دانشجویان بیشتر در کلاسها محوریت داشته باشد، میتواند به غنای مباحث کمک کند.
وی افزود: البته محدودیت زمانی نیز در این مسئله مؤثر است و معمولاً حتی پرسشها به پایان کلاس کشیده میشود. به نظر من اگر فرصت بیشتری برای تبادل نظر وجود داشته باشد، نتیجه علمی دوره بهتر خواهد شد.
«دارالعلم» محل جمع شدن مرواریدهای علمی است
این طلبه شرکتکننده در پاسخ به این پرسش که «دارالعلم» را در یک جمله چگونه میتوان به طلاب و استادانی که تاکنون در این مدرسه شرکت نکردهاند معرفی کرد، گفت: «دارالعلم» مکانی برای جمع شدن همه مرواریدهای علمی است؛ خوب است که از هر جای ایران و از رشتهها و تخصصهای مختلف در یک مکان جمع شویم و همافزایی علمی و اخلاقی را در کنار یکدیگر تجربه کنیم.
فتحی درباره فاصله موجود میان پژوهشهای قرآنی و نیازهای جامعه نیز، اظهار کرد: علتهای زیادی وجود دارد که باعث شده قرآن و حدیث و نیازهای جامعه بهطور کامل با یکدیگر منطبق نشوند. شاید یکی از مسائل این باشد که پژوهشگران با نیازهای جامعه به اندازه کافی آشنا نیستند یا راههای پژوهش را نمیدانند و گاهی نیز مسئلهیابی به اندازه کافی وجود ندارد.
وی ادامه داد: نمیتوان بهراحتی گفت که یک علت یا دو علت مشخص باعث ایجاد این فاصله شده است؛ بلکه عوامل متعددی در این زمینه دخیل هستند. یکی دیگر از مسائل، توجه نکردن کافی به پژوهشگر است. اگر نهادهای علمی، چه حوزه و چه دانشگاه، پژوهشگران مستعد را به معنای واقعی حمایت کنند، شرایط آنان را در نظر بگیرند، مسیر را برای فعالیتشان باز کنند، موضوع در اختیارشان قرار دهند و هزینههای لازم را تأمین کنند، میتوان انتظار داشت پژوهشها ارتباط بیشتری با نیازهای جامعه پیدا کنند.
فتحی افزود: اگر نگاه مسئلهیاب به جامعه داشته باشیم، میتوانیم بهتر به این پرسش پاسخ دهیم که چگونه باید از ظرفیت قرآن و حدیث برای پاسخ به مسائل جدید استفاده کرد.
برای پاسخ به مسائل جامعه باید از قرآن استنطاق کرد
وی با بیان اینکه قرآن و حدیث برای اصلاح و ساختن جامعه آمدهاند، گفت: قرآن و حدیث آمدهاند تا همین جامعه را درست کنند. بنابراین باید انسانهایی را تربیت کنیم که بتوانند از قرآن استنطاق کنند و از این طریق به نیازهای جامعه پاسخ دهند.
این پژوهشگر حوزوی ادامه داد: البته در این زمینه بسیار دیر شده است، اما وجود برخی افرادی که در اینجا یا در مراکز دیگر دعوت میشوند، میتواند برای ما چراغ راه باشد. باید از این افراد استفاده کنیم تا نیروهایی را تربیت کنند؛ چراکه آنان مسائل را بهتر میبینند و مسیرهای پژوهش را طی کردهاند.
وی پیشنهاد کرد: تیمهای پژوهشی گسترده تشکیل شود؛ یک، دو یا سه تیم پژوهشی شکل بگیرد، نیازهای جامعه روی میز قرار گیرد، روشهای پژوهش نیز مشخص شود و با سرعت و هزینه بیشتری این مسیر دنبال شود تا بتوان به نتایج مطلوبتری رسید.
افزایش گروههای علمی و توجه به مسئلهمحوری؛ تفاوتهای دوره جدید
فتحی که به گفته خود برای سومین بار در مدرسه تابستانه «دارالعلم» شرکت کرده است، درباره تفاوت دوره جدید با دورههای گذشته گفت: یکی از تفاوتها این است که تعداد گروههای علمی بیشتر شده و این مسئله بسیار خوب است. بهویژه اضافه شدن بحث نسخهشناسی برای من بسیار جالب بود.
وی افزود: به نظرم خوب است بخشی با عنوان هنر نیز به این مجموعه اضافه شود؛ به این معنا که هنرمندان بیشتری حضور پیدا کنند و با نگاه اسلامی در فعالیتهای هنری، رسانهای و حوزههایی که مخاطبان بیشتری دارند، از ظرفیت آنان استفاده شود.
این طلبه شرکتکننده در دارالعلم یکی دیگر از تفاوتهای این دوره را حضور استادان توانمند و نگاه مسئلهمحور برخی از آنان عنوان کرد و گفت: البته در سالهای گذشته نیز استادان خوبی دعوت شده بودند، اما نگاه مسئلهمحور برخی از استادان این دوره بسیار خوب است. برای مثال، بهصورت دقیق به شبهات پرداخته میشود و وقت طلبه و دانشجو برای مباحثی که پیش از این شنیدهاند گرفته نمیشود؛ بلکه استادان دقیقاً روی مباحث و مسائل مورد نیاز تمرکز میکنند.
وی ادامه داد: توجه به شبهاتی که خاورشناسان و حتی برخی افراد در داخل درباره قرآن و حدیث مطرح میکنند و پاسخهایی که به این مسائل داده میشود، برای من بسیار ارزشمند بود.
فتحی در پاسخ به این پرسش که آیا در این دوره نکتهای مطرح شده که نگاه جدیدی نسبت به مباحث علوم قرآن و حدیث در او ایجاد کرده باشد، گفت: مگر میشود برای تغییر نگاه و یادگیری بیشتر به اینجا آمد و نکته جدیدی پیدا نکرد؟ در کلاسها نکات علمی بسیار خوبی مطرح میشود.
وی افزود: اگر فضای دوره بیشتر به سمت تبادل نظر، پرسش و پاسخ و حتی نقدمحوری برود، بسیار بهتر خواهد شد.
فتحی با اشاره به یکی از نکات علمی که در این دوره برای او قابل توجه بوده است، اظهار کرد: نگاه من به حدیث همواره این بوده که در مباحث تعارض حدیث با قرآن و موارد مشابه، این تعارضها را بررسی کنیم؛ اما در یکی از کلاسهای حدیث که استاد طباطبایی دعوت شده بودند، این نکته مطرح شد که وقتی حدیث تا این اندازه گرهگشا است، باید از زاویه دیگری نیز به آن نگاه کنیم و ببینیم این احادیث چه گرههایی را باز کردهاند و چه مسائل و گرههایی را میتوانند در جامعه امروز حل کنند.
وی ادامه داد: این نکته باعث شد از زاویه دیگری به موضوع نگاه کنم و نکات دیگری نیز در هر یک از درسها مطرح شد که هر کدام در جای خود ارزشمند بود.
تقویت تبادل نظر و توجه بیشتر به مسائل روز
این طلبه شرکتکننده در مدرسه تابستانه «دارالعلم» درباره پیشنهادها و انتقادات خود نسبت به برگزاری این دوره گفت: پیشنهادم این است که گروه هنر نیز به مجموعه گروههای علمی اضافه شود تا بتوان آیات قرآن و احادیث را با نگاه هنری به تصویر کشید.
وی ادامه داد: از نظر برگزاری کلاسها نیز پیشنهاد و انتقاد من این است که کمی فضای تبادل نظر میان استادان و مخاطبان بیشتر شود و حتی نقد نیز در کلاسها مورد توجه قرار گیرد. وقتی فضای نقد و تبادل نظر ایجاد شود، هم مخاطب رشد میکند و هم استادی که در دوره حضور پیدا کرده است، میتواند از این فضا بهره ببرد و مباحث نیز غنیتر میشود.
فتحی همچنین بر ضرورت توجه بیشتر اساتید به مسائل جامعه تأکید کرد و گفت: اساتید باید مسائل جامعه را بهصورت جدیتر مطرح کنند و به سراغ مسائل روز بروند؛ البته باید توجه داشت که هنوز در این زمینه کمبود وجود دارد.
نظر شما