به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، حجت‌الاسلام والمسلمین عبدالکریم بهجت‌پور، عضو هیئت علمی گروه قرآن‌پژوهی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در نشست علمی حلقه فقه خانواده مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد(ص)، به بررسی سیر نزول آیات مرتبط با خانواده و دلالت‌های آن در دستیابی به نظام مطلوب خانواده پرداخت و اظهار داشت: توجه به ترتیب نزول آیات و بررسی شرایط اجتماعی و تاریخی نزول قرآن، می‌تواند در فهم دقیق‌تر مراد الهی و کشف مبانی و ساختار نظام خانواده در اسلام نقش مؤثری داشته باشد.
وی با اشاره به اهمیت مطالعات تنزیلی در پژوهش‌های قرآنی و فقهی، گفت: قرآن کریم به‌تدریج نازل شده و توجه به این روند، ظرفیت‌های تازه‌ای برای فهم مقاصد الهی و بهره‌گیری از آیات در پاسخ‌گویی به مسائل جدید فراهم می‌کند.
حجت الاسلام والمسلمین بهجت پور افزود: پژوهشگران حوزه خانواده باید در کنار شناخت آیات، به چگونگی تبدیل آموزه‌های قرآنی به بخشی از هویت فرهنگی جامعه اسلامی نیز توجه داشته باشند؛ زیرا صرف دستیابی به معارف دینی، بدون تبدیل آن‌ها به فرهنگ و رفتار اجتماعی، برای تحقق اهداف اسلامی کافی نیست.
سیر نزول قرآن، زمینه‌ای برای شناخت مراحل شکل‌گیری نظام خانواده
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با بیان اینکه بررسی آیات بر اساس ترتیب نزول، مستلزم توجه به مراحل شکل‌گیری جامعه اسلامی است، ابراز کرد: پیامبر اکرم(ص) در جامعه‌ای با گفتمان جاهلی و ساختارهای اعتقادی و اجتماعی ناسازگار با آموزه‌های اسلامی مبعوث شدند و برای ایجاد تحولی همه‌جانبه در آن جامعه تلاش کردند؛ در این مسیر، گاهی نقد نظام موجود و گاهی تبیین مبانی و آموزه‌های جایگزین در اولویت قرار می‌گرفت و در مواردی نیز این دو رویکرد به‌صورت هم‌زمان دنبال می‌شد.
وی افزود: یکی از پرسش‌های اساسی در مطالعه سیر نزول این است که برای اصلاح یک نظام اجتماعی، از جمله نظام خانواده، چه میزان باید به نقد ساختارهای موجود پرداخت و چه اندازه باید مبانی و الگوی مطلوب اسلامی را تبیین کرد؛ همچنین باید بررسی شود که نقد آسیب‌ها در چه مرحله‌ای ضرورت دارد و چگونه می‌توان آن را به‌اندازه‌ای مطرح کرد که زمینه پذیرش تغییر و حرکت جامعه به سمت تربیت اسلامی فراهم شود.
حجت الاسلام والمسلمین بهجت‌پور با اشاره به تقسیم‌بندی سوره‌های قرآن به مکی و مدنی، بیان کرد: بر اساس تقسیم‌بندی رایج، ۸۶ سوره در مکه و ۲۸ سوره در مدینه نازل شده‌اند؛ بااین‌حال، سوره‌های هر دوره نیز از نظر موضوعات و مراحل پیشبرد دعوت اسلامی یکسان نیستند.
وی تصریح کرد: پژوهشگر باید بررسی کند که کدام موضوعات در طول دوره‌های مختلف تکرار شده‌اند، کدام مباحث در مراحل مشخصی گسترش یافته‌اند و چه نسبتی میان آموزه‌های مستمر و موضوعات جدید وجود دارد.
عضو هیئت علمی گروه قرآن‌پژوهی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی ادامه داد: برخی از مباحث قرآنی در تمام مراحل دعوت اسلامی به‌عنوان زیرساخت‌های ثابت تکرار می‌شوند، درحالی‌که برخی دیگر متناسب با شرایط اجتماعی و مرحله شکل‌گیری جامعه اسلامی مطرح شده‌اند؛ شناخت این تفاوت‌ها می‌تواند در فهم چگونگی شکل‌گیری نظام خانواده و تعیین جایگاه هر حکم و آموزه در این نظام مؤثر باشد.
گسترش پرسش‌های پژوهشی، راه افزایش داده‌های قرآنی
وی با تأکید بر ضرورت تقویت مهارت‌های پژوهش در حوزه خانواده، اظهار کرد: نخستین گام برای استخراج گسترده‌تر معارف قرآن، افزایش پرسش‌های پژوهشی و گسترش اطلاعات محقق درباره موضوع مورد مطالعه است؛ هرچه پرسش‌های پژوهشگر دقیق‌تر، عمیق‌تر و متنوع‌تر باشد، امکان دستیابی به آیات مرتبط و بهره‌گیری از ظرفیت‌های آن‌ها افزایش می‌یابد.
وی خاطرنشان کرد: اگر پژوهشگر تنها با چند پرسش محدود به سراغ آیات خانواده برود، ممکن است به تعداد اندکی از آیات دست یابد؛ اما اگر درباره تحول خانواده، چگونگی اصلاح ساختارهای آسیب‌زا، شیوه ورود پیامبر(ص) به مسائل اجتماعی، روابط خانوادگی، اخلاق جنسی و ترتیب طرح موضوعات پرسش‌های بیشتری مطرح کند، دامنه داده‌های قرآنی او نیز گسترده‌تر خواهد شد.
حجت الاسلام والمسلمین بهجت‌پور افزود: حتی تعریف پژوهشگر از خانواده در نوع برداشت او از آیات تأثیر دارد. اگر خانواده صرفاً به زن، شوهر و فرزندان محدود شود، بخشی از آیات مرتبط با روابط خانوادگی نادیده می‌ماند؛ اما اگر روابط با پدر و مادر، خویشاوندان، یتیمان و دیگر اعضای شبکه اجتماعی نیز در محدوده پژوهش قرار گیرد، آیات بیشتری در تحلیل موضوع نقش پیدا می‌کنند.
وی با اشاره به اهمیت حساسیت نظری در پژوهش، خاطرنشان کرد: محقق باید پیش از مراجعه مستقیم به قرآن، دانش خود را درباره موضوع گسترش دهد و با مطالعه دقیق‌تر، پرسش‌های متعددی را شکل دهد؛ حساسیت نظری و کیفیت پرسش‌ها، در میزان بهره‌گیری از آیات و قدرت استنباط پژوهشگر تأثیر مستقیم دارد.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، سامان‌دهی داده‌های قرآنی را از دیگر ضرورت‌های پژوهش در حوزه خانواده دانست و گفت: آیات مرتبط باید در جدولی منظم و دقیق ثبت شوند تا امکان بررسی و تحلیل آن‌ها بر اساس ترتیب نزول فراهم شود.
وی یادآور شد: در این جدول می‌توان نام سوره، ترتیب نزول، شماره آیه، متن آیه و نمایه یا تحلیل اولیه آن را درج کرد؛ تنظیم دقیق داده‌ها، از رفت‌وآمدهای مکرر میان منابع و پراکندگی اطلاعات جلوگیری می‌کند و زمینه تحلیل منسجم‌تر آیات را فراهم می‌سازد.
حجت الاسلام والمسلمین بهجت‌پور با اشاره به کتاب «فرایند تحول در خانواده؛ کاربست سبک تفسیر تنزیلی» یادآور شد: این اثر با همکاری رضا نظریان تدوین شده و مباحث مرتبط با خانواده را در چهار مرحله بر اساس سیر نزول بررسی کرده است؛ مطالعه این کتاب می‌تواند برای پژوهشگران حوزه خانواده راهگشا باشد و ایده‌های لازم برای تحلیل مراحل شکل‌گیری آموزه‌های قرآنی درباره خانواده را در اختیار آنان قرار دهد.
وی تصریح کرد: در این اثر، آیات بیشتری گردآوری شده و تلاش شده است پیام‌های هر مرحله از نزول و ارتباط آن با تحولات اجتماعی و خانوادگی تبیین شود؛ این منبع می‌تواند زمینه مطالعات تکمیلی را برای پژوهشگران فراهم کند.
حجت الاسلام والمسلمین بهجت‌پور با تشریح مراحل بررسی سیر نزول قرآن، اظهار کرد: در مرحله نخست، پیامبر اکرم(ص) کنشگر اصلی دعوت هستند و بخش مهمی از آیات به نقد جامعه مشرک و تبیین زیرساخت‌های اعتقادی و اخلاقی اسلام اختصاص دارد؛ در این مرحله، هنوز جامعه اسلامی به شکل اجتماعی و سازمان‌یافته خود نرسیده و زمینه‌های فکری و اعتقادی تحول در حال شکل‌گیری است.
وی تأکید کرد: در مرحله بعد، مسلمانان به‌تدریج در کنار پیامبر(ص) وارد عرصه کنش اجتماعی می‌شوند و دعوت به راه خدا از سوی گروهی از مؤمنان نیز دنبال می‌شود؛ در این مرحله، جامعه اسلامی با محیط مشرک پیرامون خود وارد تعامل و تقابل می‌شود و بخشی از آموزه‌های مرتبط با روابط خانوادگی، احترام به پدر و مادر و تنظیم روابط با مخالفان در همین بستر قابل بررسی است.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی ادامه داد: در مرحله سوم، با شکل‌گیری جامعه اسلامی در مدینه، خطاب‌های اجتماعی به مؤمنان گسترش می‌یابد و زمینه تبیین نظام‌مند احکام و روابط خانوادگی فراهم می‌شود؛ در این مرحله، موضوعاتی مانند ازدواج، طلاق، ارث، وصیت و دیگر مسائل مربوط به تنظیم روابط خانوادگی در چارچوب شکل‌گیری جامعه اسلامی مطرح می‌شوند.
وی مرحله چهارم را ناظر به گسترش دعوت اسلامی و تثبیت جامعه اسلامی دانست و گفت: در بررسی این مرحله نیز باید سوره‌ها و آیات مرتبط را از نظر موضوعات خانوادگی مطالعه کرد تا مشخص شود چه مسائلی در این مقطع مطرح شده و این آموزه‌ها چه نسبتی با مراحل پیشین دارند.
حجت الاسلام والمسلمین بهجت‌پور تأکید کرد: این تقسیم‌بندی به پژوهشگر کمک می‌کند تا آیات را صرفاً به‌صورت مجموعه‌ای پراکنده از احکام نبیند، بلکه ارتباط آن‌ها را با مراحل دعوت، تحولات جامعه و شکل‌گیری نظام مطلوب اسلامی بررسی کند.
وی با اشاره به اهمیت شناخت فضای نزول آیات در استنباط احکام خانواده، اظهار کرد: قرآن متنی ناظر به واقعیت‌های اجتماعی است و برای فهم درست برخی از آموزه‌های آن باید شرایطی را که آیه در آن نازل شده است، به‌دقت شناخت؛ هرچه اطلاعات پژوهشگر درباره فضای پیرامونی آیه و وضعیت اجتماعی مخاطبان بیشتر باشد، توانایی او برای تشخیص موارد قابل تعمیم و تطبیق آیه بر شرایط مشابه افزایش می‌یابد.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی گفت: یکی از خطاهای احتمالی در تحلیل مسائل خانواده، جدا کردن آیات از شرایط نزول و تعمیم دادن مفاد آن‌ها بدون بررسی زمینه‌های اجتماعی است.
وی بیان کرد: ممکن است آیه‌ای در شرایطی خاص، به آسیب یا رفتاری در روابط خانوادگی اشاره کند؛ اما برای تعمیم حکم یا پیام آن به موقعیت‌های دیگر، باید ویژگی‌های آن شرایط و نسبت آن با وضعیت جدید بررسی شود.
وی با اشاره به برخی آیات درباره روابط زن و شوهر و جایگاه زنان در خانواده، ابراز کرد: در قرآن، از یک‌سو درباره برخی آسیب‌های خانوادگی هشدار داده شده و از سوی دیگر، بر پیوند ایمانی، مسئولیت متقابل و ولایت مؤمنان نسبت به یکدیگر تأکید شده است؛ فهم نسبت میان این آموزه‌ها مستلزم توجه به شرایط و موضوع هر آیه است و نباید تفاوت موقعیت‌ها را به‌عنوان تناقض در آموزه‌های قرآنی تلقی کرد.
حجت الاسلام والمسلمین بهجت‌پور خاطرنشان کرد: توجه به سیر نزول، امکان فهم دقیق‌تر این تفاوت‌ها را فراهم می‌کند و مانع از آن می‌شود که یک حکم یا توصیف ناظر به شرایط خاص، بدون بررسی کافی به قاعده‌ای فراگیر درباره همه زنان یا همه خانواده‌ها تبدیل شود.
وی با اشاره به آیات آغازین نزول قرآن درباره مسائل اجتماعی و خانوادگی، اظهار کرد: بخشی از آیات نخستین، ضمن نقد ساختارهای جامعه جاهلی، مبانی لازم برای اصلاح روابط انسانی را تبیین می‌کنند؛ توجه به جایگاه زن و مرد، مسئولیت‌های خانوادگی، حمایت از نیازمندان و رعایت حقوق دیگران از جمله موضوعاتی است که در این مسیر باید بررسی شود.
وی با اشاره به آیاتی درباره آفرینش انسان و خلقت همسر، گفت: در مطالعه آیات مربوط به خانواده باید به مبانی انسان‌شناختی قرآن نیز توجه کرد. طرح آفرینش انسان و سپس اشاره به همسر او می‌تواند در بررسی مبانی شکل‌گیری خانواده و نسبت زن و مرد اهمیت داشته باشد؛ پژوهشگر باید این آیات را در پیوند با دیگر آموزه‌های قرآن مطالعه کند تا بتواند مبانی و پیامدهای آن‌ها را در استنباط‌های فقهی به‌درستی تحلیل کند.
حجت الاسلام والمسلمین بهجت‌پور با اشاره به آیات مربوط به یتیمان و محرومان افزود: توجه به حقوق دیگران و مسئولیت اقتصادی خانواده در قبال نیازمندان، از موضوعاتی است که در نقد جامعه جاهلی مورد توجه قرار گرفته است.
وی ابراز کرد: برخی آیات، جامعه‌ای را نقد می‌کنند که در آن رسیدگی به محرومان و رعایت حقوق نیازمندان به حاشیه رانده شده است؛ این آموزه‌ها نشان می‌دهد که خانواده در نگاه قرآن نباید صرفاً مجموعه‌ای بسته از روابط درونی باشد، بلکه مسئولیت‌های اجتماعی و اخلاقی نیز در تحلیل جایگاه آن اهمیت دارد.
عضو هیئت علمی گروه قرآن‌پژوهی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی ادامه داد: آیات مربوط به تکریم یتیمان، حمایت از محرومان و نکوهش تضییع حقوق آنان، در کنار دیگر آیات خانواده باید بررسی شوند تا ابعاد اقتصادی، عاطفی و اجتماعی مسئولیت‌های خانوادگی روشن شود.
حجت الاسلام والمسلمین بهجت‌پور با تأکید بر تأثیر پیش‌فرض‌های ذهنی در برداشت از متون دینی، عنوان کرد: یکی از مسائل مهم در تفسیر و پژوهش، چگونگی تأثیر پیش‌فرض‌های مفسر بر فهم متن است.
وی خاطرنشان کرد: پژوهشگر ممکن است به‌صورت آگاهانه یا ناخودآگاه، برداشت‌های قبلی خود را بر آیات تحمیل کند؛ ازاین‌رو، باید در فرایند پژوهش مراقب باشد که پیش‌فرض‌هایش جایگزین دلالت‌های متن نشوند.
وی ابراز کرد: محقق باید دیدگاه‌ها و اطلاعات اولیه خود را به پرسش‌های قابل بررسی تبدیل کند و به‌جای پذیرش بی‌چون‌وچرای برداشت‌های رایج، آن‌ها را در معرض ارزیابی علمی قرار دهد؛ در این مسیر، مراجعه مستمر به آیات و رفت‌وآمد میان پرسش‌ها، شواهد و نتایج پژوهش می‌تواند به کاهش خطاهای ناشی از پیش‌داوری کمک کند.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی خاطرنشان کرد: پژوهشگر نباید از ابتدا نتیجه مورد نظر خود را تعیین کند و سپس آیات را به‌گونه‌ای تفسیر کند که همان نتیجه تأیید شود؛ بلکه باید اجازه دهد شواهد قرآنی در فرایند تحقیق نقش تعیین‌کننده داشته باشند.
وی یادآور شد: این اصل در پژوهش‌های فقه خانواده اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا برخی برداشت‌های تثبیت‌شده ممکن است نیازمند بازبینی و ارزیابی مجدد باشند.
پرهیز از انصراف‌های ذهنی در فهم واژگان قرآنی
وی با اشاره به ضرورت بررسی دقیق واژگان قرآن، عنوان کرد: یکی از نکاتی که پژوهشگران حوزه خانواده باید به آن توجه کنند، پرهیز از انصراف‌های ذهنی و برداشت‌های محدودکننده از واژگان است. گاهی یک واژه در اثر کاربردهای رایج یا تصورات فرهنگی، در ذهن مخاطب به معنایی خاص محدود می‌شود؛ درحالی‌که برای تعیین دامنه معنایی آن در قرآن باید کاربردهای مختلف واژه، قرائن و سیاق آیه بررسی شود.
حجت الاسلام والمسلمین بهجت‌پور یادآور شد: در تحلیل واژگانی که برای انسان، زن، مرد، فرزند و روابط خانوادگی به کار رفته‌اند، نباید بدون دلیل معتبر، معنای واژه را به یکی از دو جنس یا یک مصداق خاص محدود کرد؛ برای نمونه، در بررسی واژگانی مانند رجال، والد و بنی، لازم است کاربردهای قرآنی، ساختار زبانی و قرائن موجود در آیات به‌صورت دقیق بررسی شوند.
وی ادامه داد: در برخی موارد، برداشت رایج از یک واژه ممکن است تحت تأثیر فرهنگ اجتماعی شکل گرفته باشد؛ ازاین‌رو، پژوهشگر باید بررسی کند که آیا این برداشت با دلالت زبانی و سیاق قرآنی سازگار است یا اینکه محدودیتی برخاسته از پیش‌فرض‌های ذهنی و فرهنگی به متن تحمیل شده است.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با اشاره به آیات مربوط به حضور مؤمنان در عرصه فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی، خاطرنشان کرد: در فهم چنین آیاتی نیز باید دامنه واژگان و مخاطبان آن‌ها با دقت بررسی شود و از محدود کردن معنای آیات به یک گروه، بدون وجود قرینه کافی، پرهیز کرد.
بازخوانی آیات خانواده، زمینه‌ساز نوآوری در فقه
حجت الاسلام والمسلمین بهجت‌پور با تأکید بر ضرورت بازنگری روشمند در مطالعات قرآنی و فقهی خانواده، گفت: پژوهشگران باید با گسترش پرسش‌های علمی، افزایش داده‌های قرآنی، تنظیم دقیق آیات بر اساس ترتیب نزول و بررسی شرایط اجتماعی نزول، زمینه فهم جامع‌تری از نظام خانواده در اسلام را فراهم کنند.
وی تصریح کرد: مطالعه آیات در بستر تاریخی و اجتماعی آن‌ها، در کنار توجه به مبانی زبانی و پرهیز از پیش‌فرض‌های تحمیل‌شده، می‌تواند بسیاری از مسائل و ابهام‌های موجود در مطالعات خانواده را روشن کند و زمینه نوآوری در فقه خانواده را فراهم آورد.
این عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی خاطرنشان کرد: بهره‌گیری از روش تفسیر تنزیلی به پژوهشگر کمک می‌کند تا مراحل شکل‌گیری آموزه‌های قرآنی درباره خانواده را بهتر بشناسد، ارتباط میان آیات را کشف کند و با شناخت دقیق‌تر مبانی و شرایط، پاسخ‌های مستندتر و کارآمدتری برای مسائل خانواده ارائه دهد.
انتهای پیام/
نظر شما