خبرگزاری حوزه | اشاره: هر کس در شبکه های اجتماعی ملی و بین الملل حساب دیجیتالی (account) ) ایجاد کند، یک پروفایل (Profile) ) نیز از او خواسته می شود. این پروفایل، در علوم انفورماتیک، اجزا، هدف و کاربردی دارد و در عرف موجود جامعۀ ایرانی معاصر نیز کارکردها و کژکارکردهایی یافته است. برخی اجزای پروفایل، دلالت واضحی دارند؛ مانند شماره تلفن، نام و نام خانوادگی و دیگر مشخصات که در بیوگرافی قابل درج است؛ اما اجزایی مانند تصویر پروفایل، ظرفیت بیشتری برای سخن گفتن کنایی و ضمنی و انتزاعی (در قالب عکس و عکس نوشته) دارد که هر کاربر باید به عنوان سواد عمومی دیجیتال، از تفسیر این دلالتها که گاه ساده و گاه پیچیده است، آگاه باشد.
پرسش این نوشتار دربارۀ تحلیل اجزای پروفایل در شبکه های اجتماعی دیجیتال با تاکید بر تفسیر دلالتهای تصویر پروفایل و کاربرد تصویرگذاری پروفایل نزد کاربران جامعۀ انفورماتیک ایران است.
خرده پرسشهای تحلیل پروفایل به شرح زیر است:
۱. فلسفۀ ایجاد پروفایل از نظر مهندسان شبکه چیست؟
۲. اجزای پروفایل کدام است؟
۳. هدف مهندسان شبکه از ایجاد فضایی برای درج تصویر در پروفایل چیست؟
۴. در تحلیل روانشناختی، عکس پروفایل چه دلالتهایی بر افکار و وضعیت روانی کاربر دارد؟
۵. در تحلیل جامعه شناختی، کاربران ایرانی، چه پیامهایی را با تصویر پروفایل خود به مخاطبان می فرستند؟
پروفایل در لغت و اصطلاح
واژه پروفایل ((Profile به معنای نمایه است که مصوبه فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای آن، «رخ نما» و به نوعی هویت دیجیتال کاربر در شبکه اجتماعی است.
دانشنامه PCMag درباره پروفایل دو تعریف ارائه کرده است:[۱]
۱- در شبکه های اجتماعی مانند ایتا، تلگرام و ....: اطلاعات مربوط به یک کاربر خاص شامل نام، آدرس، شماره تلفن و غیره.
۲- در شبکه های رایانه ای دارای چند کاربر: تنظیمات برگزیده و پیکربندی فعلی دسکتاپ دستگاه کاربر.
فلسفۀ ایجاد، تعریف و اجزای پروفایل
مقصود از پروفایل در نوشتار فرارو، معنای اول در مبحث قبل است.
طبق این معنا، پروفایل شامل نام و نام خانوادگی، شمارۀ تلفن، آیدی، تصویر، زیست نامۀ کوتاه ( بیوگرافی) شامل سن، تحصیلات، شغل، علاقه ها و سایر مشخصات فردی است.
فلسفه و هدف مهندسان از طراحی این بخش در شبکه های اجتماعی این است که به کاربران امکان دهند تا هویت خود را در فضای مجازی معرفی کنند و طبق آن به عنوان هویت فرستندگی و پیام گیری خود، با دیگران ارتباط برقرار کنند. بنابراین، پروفایل دارای پیام و معنا و برای ارتباط و تفهیم و معرفی و معارفه و در یک کلام، هویت دیجیتال کاربر شبکه است اما این ظرفیت، محدود به این معارفۀ ساده نمانده و به عرصۀ وسیعی از مبادلۀ پیام با معانی گوناگون صریح و ضمنی تبدیل شده است.
در میان اجزا و عناصر تشکیلدهنده پروفایل، سه بخش وجود دارد که ظرفیت رسانش معانی ضمنی و انتقادی و کنایی فراوان دارد:
- نام و نام خانوادگی استعاری: اگر کاربر در این بخش از اسم شخصی شناسنامه ای خود استفاده نکند و از اسامی استعاری و نمادی و امثال آن استفاده کند، حامل پیامهای ضمنی است. عنوانهایی مانند «گمنام»، «تنها»، «اسیر»، «بندۀ خدا و شیعۀ چهارده معصوم»، «من انقلابی ام» و ... از این دست هستند و هرکدام معرف شخصیت و افکار و گرایشها و حامل معنا و گاه معانی ضمنی متعددی هستند که توسط برخی کاربران انتخاب می شوند.
- آیدی (نام کاربری = username): الفاظ حامل معانی استعاری (به شرحی که در بند قبل بیان شد)، در این بخش نیز کارایی و فراوانی دارند.
- عکس پروفایل: این بخش به جهت ناپایداری آن (برعکس نام استعاری و آیدی که معمولا ثابت است و کاربر معمولاً آنها را عوض نمی کند) و قابلیت ذاتی عکس برای ارسال انبوه معانی خصوصاً معانی انتزاعی، اهمیت بیشتری دارد و به همین دلیل، ادامه نوشتار به تحلیل این بخش اختصاص دارد.
تحلیل عکس پروفایل
قالبهای بخش تصویر، شامل عکس، عکسنوشته، نوشتار (تکست) و استوری (در برخی پلتفرها مانند تلگرام و البته در ذیل عکس و نه جایگزین آن)، است.
عکس پروفایل شامل تصویری است که کاربر برای نمایاندن و معرفی چهرۀ خود به مخاطب با هدف تشخیص هویت انتخاب می کند. در این میان پیامهای ظریف و ضمنی دیگری هم در عکس پروفایل وجود دارد که در نوع تصویر و زاویهای که تصویر شخص ارائه میدهد قابل ارسال و دریافت است. در جهان مجازی و شبکه گسترده که کاربران به تبادل پیامهای اجتماعی و عاطفی و علمی و انواع روابط دوستانه و صمیمانه مشغول هستند، معنا محتوای مندرج در عکس پروفایل میتواند نشانی از شخصیت کاربر باشد و ذهنیات او و اعتقادات و گرایشهای او به عنوان یک کاربراجتماعی را نیز در بر بگیرد و به نوعی جایگاه و رابطه او با پدیدههای اجتماعی زمان خود را ارائه دهد. این نوع مبادلۀ پیام، «ارتباط تصویری» نام دارد و رشتۀ دانشگاهی گرافیک، در ذیل ارتباط تصویری است.
جایگاه عکس پروفایل در میان اجزای پروفایل تا آنجا مهم است که برخی کاربران وقتی تعبیر پروفایل به کار می برند، مقصودشان همین عکس است نه دیگر اجزای پروفایل که در مباحث قبل معرفی شدند.
در هر صورت عکس پروفایل نمایشی از بینشها، گرایشها و اعتقادات و افکار و اندیشههاست که در قالب یک کنش تصویری (ایمیجینگ و ویژوالیزه شده) و احیاناً آمیخته با متن یا نورپردازی خاص در جهان شبکه انتشار داده میشود و اگر معنای عکس پروفایل را بخواهیم در دو کلمه خلاصه کنیم به این معناست که: «این منم»؛ حالا یا نمایش همۀ موجودیت خود یا برخی حالات و احساسات و افکار و بینشها و گرایشهای کاربر . این دو کلمه، در واقع ترجمان پروفایل در جهان شبکه ی امروزی خصوصاً در کاربران اجتماعی شبکه در ایران است.
در این بخش، دلالتهای روانشناختی و جامعه شناختی تصویر پروفایل را می کاویم:
الف - تحلیل روانشناختی عکس پروفایل
روانشناسان معتقدند که عکس پروفایل می تواند بخش مهمی از ویژگی های اخلاقی و شخصیتی و حالات جاری روانی و بلکه آرزوها و امیال نهانی او را که در روان ناخودآگاه او نهفته است نشان داده و برملا کند. گذشته از افراط برخی روانکاوی ها و گزاره های غیرقابل تعمیمی که ارائه می دهند، چند تحلیل در این زمینه قابل اعتماد و قابل ارائه هستند:
- عدم رضایت از چهرۀ خود یا وسواس دیجیتال یا خودشیفتگی: استفاده کردن از تصاویر چهرۀ دستکاری شده خصوصاً اصرار بر تنوع و تغییر مداوم این تصاویر، به نوعی دلالت بر عدم رضایت از وضعیت موجود اندامی خود و خیال پردازی دربارۀ تصویر ایده آل خود یا وسواس دیجیتال یا خودشیفتگی دارد.
- عدم اعتماد به نفس: گاه گفته میشود استفاده نکردن از تصویر شخصی، نشان عدم اعتماد به نفس است؛ اما این تحلیل عمومیت ندارد؛ زیرا بسا به دلیل بافت و ارزشهای فرهنگی خاص مانند رعایت حجاب و پوشیدگی در بانوان یا پیشگیری از تبعات انتشار تصویر شخصی در فضای شبکه و امثال آن باشد.
- ابراز گرایشهای عاطفی احساسی و هیجانی: گاه از تصویر پروفایل در راستا ارسال پیامهای دال بر حالات روانی موجود کاربر مانند غم و شادی و تاسف و نشاط و عشق و نفرت و دوستی و دشمنی، استفاده می شود. نشان دادن تصویر عشق به والدین یا همسر یا فرزندان یا دوستان و بستگان و همچنین بیان احساسات ارتباطات شاکرانه یا منتقدانه با خدا یا انتشار عواطف مثبت یا منفی از روابط عاشقانه و صمیمی با دیگران یا یاس و نومیدی از اعتماد به آنها یا داد زدن تنهایی و بی کسی خود یا بدبینی به زندگی و خلقت خود یا ابراز موفقیت یا شکست عشقی و امثال اینها، در قالب عکس نوشته، از این دست است که در جامعۀ دیجیتال ایران رواج دارد و در سایتها و کانالهایی با عنوان عکس نوشته های احساسی، نیز به وفور تولید و توزیع می شود.
- خودتقویتی با عکس نوشته های مشتمل بر جملات انگیزشی: استفاده از جملات انگیزشی و سخنان امیدبخش در افزایش روحیه، تقویت اراده و بهبود عملکرد فردی و اجتماعی، موثر است و طبق مباحث روانشناسی مثبت گرا، تاثیر افکار مثبت بر عملکرد انسان و زمانی که فرد به صورت مداوم جملات امیدبخش و انرژی زا می شنود یا تکرار می کند، محرز است و سطح اعتمادبه نفس و انگیزه را افزایش می دهد. برای نمونه، جملۀ «دانش، تنها چیزی است که هیچ کس نمی تواند از تو بگیرد» یک جملۀ انگیزشی در موفقیت تحصیلی است. در آموزه های قرآن و حدیث نیز بر شنیدن کلمات حکیمانه و نشاط آفرین تاکید شده و در این راستا متونی زیبا چون غررالحکم و دررالکلم تدوین شده است که پر از سخنان وحیانی معصومان در تقویت و نشاط دهی مومن در انجام اعمال نیک است. اما این رویکرد اولاً باید در خدمت معانی و مفاهیم خردمندانه و معقول و مفید باشد نه صرفاً آرزوپروری و خیال بافی؛ و ثانیاً باید عملیاتی شود و نباید در سطح گفتن و شنیدن بماند و به صورت اعتیاد به شنیدن سخنان زیبا بدون رویکرد عمل گرایانه درآید.
- تحلیل های روانکاوانه: از این نگاه، تصاویر پروفایل می تواند احساسات و عواطف و هیجانهای نهفته و سرکوب شده در کاربر را به خوبی نشان دهد. منتهی ارائۀ این تحلیلها نیاز به بررسی همه جانبه و تخصص ویژه دارد و بسیاری از این قضاوتها قطعی نیست و بسا در فرهنگ اخلاقی ما سوء ظن و گناه است؛ مثلاً برخی می گویند: اگر کاربر زنی عکس فرزند خود را می گذارد، به نشانه اعتراض به همسر و سردی رابطه با او است؛ اما این تحلیل درست نیست؛ زیرا عمومیت ندارد و بسا به دلیل عدم رضایت همسر به انعکاس تصویر شخصی او در فضای مجازی (نه برای شخص خاص همسرش) باشد مگر اینکه استفاده از عکس همسر، مسبوق به سابقه باشد و کاربر آن را پاک و با تصویر فرزند جایگزین کرده باشد که در این صورت هم دلالت یادشده همچنان ظنی است نه قطعی.
ب - تحلیل جامعه شناختی عکس پروفایل
معانی اجتماعی حاصل از درج تصویر پروفایل، تنوع زیادی دارد که مهمترین آنها در اینجا ارائه می شوند:
- ابراز اعتقادات دینی و گرایشهای اخلاقی و تربیتی و اصول و محورهای سبک زندگی: بیان مطالب اخلاقی و تربیتی آموزنده در ارتباط با خدا، هستی، خانواده، دوستان و ... در قالب تصویر یا عکس نوشته یا متن های مفهومی و فلسفی و عرفانی و شاعرانه و دینی با هدف القای پیام مفید به مخاطب و بیان دیدگاه خود به زندگی و تعامل و ارتباط با دیگران، نوعی کارکرد آموزشی و اقناعی تصویر پروفایل است. مزین کردن تصاویر پروفایل به عکسهای مناسبتی و عبادی و انقلابی و امثال آن یا استفاده از عکس نوشته با محوریت آیات قرآن و کلمات بزرگان از روایات معصومان تا سخنان حکیمان و شاعران و فیلسوفان و نویسندگان شرق و غرب جهان با مضامین اصلاح و مدیریت سبک زندگی صحیح و هدفمند، در این راستا است.
- ابراز افکار و مواضع اجتماعی و سیاسی: این مواضع می تواند به صورت ابراز یا تایید مواضع و همدلی عمومی با حوادث اجتماعی و سیاسی موجود در سطح محلی یا ملی یا بین المللی باشد. تغییر تصویر پروفایل توسط برخی کاربران در حوادثی چون جشنها و عزاهای عمومی و موفقیتهای ملی یا جنگ ها و شهادتهای قهرمانان ملی یا بین المللی در این راستا است. گاه تصویر پروفایل به مثابه اعتراض و نقد است.حالا این نقد گاه مستقیم است گاه واکنشی تقابلی و ضمنی؛ مانند نمایش تیپهای هیپی، ناهنجار یا غیرمتعارف به معنای اعتراض به وضع موجود، ارزشهای حاکم بر جامعه یا محیط خانواده و موضعگیری در قبال آنها.
- تبلیغات کالا یا شغل خود: این استفاده از پروفایل، در راستای معرفی شغل خود و درآمدزایی است و معمولاً با اکانت دوم (غیر از اکانت خانوادگی) که شمارۀ آن بر روی کانال یا سایت کاری یا آگهی های تبلیغاتی درج شده، انجام می گیرد.
- بیان کنایی هویت و جنسیت و نقش اجتماعی: گاه بانوان مسلمان، هویت زنانۀ خود به صورت گل و طبیعت معرفی می کنند که این رویکرد برگرفته از روایت شریفی است که فرموده زن گل خوشبو است.[۲] البته می تواند نشان از علاقۀ کاربر به طبیعت نیز باشد. همچنین برخی پدر یا مادر بودن را با عکس فرزند یا متاهل بودن را با عکس همسر و حلقه نامزدی نشان می دهند که ضمنا پیامی هم برای مخاطب دارد. نیز مهندسان و پزشکان و امثال ایشان، با ابزارهای کار خود، تصویری متناسب با شغل خود ارائه می کنند یا روحانیان منبری، تصویری از منبرنشینی خود با میکرفون و منبر و در حال سخنرانی ارائه می کنند یا معلمان و اساتید دانشگاه و حوزه، تصویری از جلوس خود بر کرسی تدریس در کلاس را به کار میبرند.
- کاربرد اطلاع رسانی از اتفاقات خانوادگی که جنبۀ اجتماعی دارد: مانند شاغل شدن یا ازدواج (همانطور که تاهل و نامزدی را در عالم فیزیکی با حلقۀ نامزدی اعلام می کنند، برخی این پیام را در جهان دیجیتال با تصویر مشترک خود و همسر بر روی پروفایل، ارسال می کنند) یا تولد (با قرار دادن تصاویر جشن تولد) یا فوت بستگان (با آپلود اطلاعیه فوت یا سیاه کردن عکس پروفایل) و امثال آن که هر کدام، نوعی از کاربرد اطلاع رسانی تصویر پروفایل هستند که نزد بسیاری از ایرانیان رواج دارند.
- بدن نمایی و دلربایی: نشان دادن بدن خود برای دلربایی و جذابیت سازی یا ارضای حس خودنمایی، از کژکارکردهای تصویرگذاری پروفایل است که به دلیل ظرفیت گستردۀ انتشار آن و همچنین بهره بردن از تکنیکهای جلوه گری مدرن در دستکاری تصویر و همراهی صدا و حرکت در قالب استوری، قدرت نمایشی بسیار بیشتری از نمایش فیزیکی دارد. در هر صورت، جلوه گری وضعیت جسمی در تصویر پروفایل، خصوصاً جذاب سازی با تکنیکهای دستکاری عکس، اگر با هدف لذت بردن دیگران باشد، نوعی تن فروشی دیجیتال و خود را در معرض تلذذ دیگران قراردادن و ایجاد ناآرامی برای ایشان و خود است و به قول قرآن کریم، نوعی تبرج جاهلانه است[۳] و در غیر این صورت و بدون این انگیزه ها هم باز به قول قرآن کمک به فزونی بیماری در دلهایی است که مرض دارند.[۴]
- نمایش معمولی: نمایش موفقیتهای شغلی و مالی و تحصیلی و ورزشی و اجتماعی بر روی تصویر پروفایل، نوعی اعلام و اطلاع رسانی یا تبلیغ یا حس علاقمندی به دیده شدن را نشان می دهد که البته علاقمندی به دیده شدن، تا حد معقولی شاید بی مشکل باشد اما زیاده روی در این کار، علاوه بر منجر شدن به رازنمایی و افشای داده هایی که بسا از اسرار خانوادگی باشد، نوعی رقابت و تعلق خاطر منفی به «دیده شدن» و نیازمندی به «تایید شدن» و آشفتگی از «رد شدن» و در مجموع، رویکردی «نگاه شوندگی» به موجودیت خود ایجاد می کند که ناپسند و نشانه ضعف شخصیت هستند؛ و گاه به تفاخر می کشد که موضوع بند بعد است.
- کژکارکرد پُز و تفاخر: پدیدۀ پررنگ جامعۀ مدرن که با ظهور ابزارهای ارتباطی تصویری برجسته تر نیز شده است، «show off» است. فعل show off در گروه افعال عبارتی و یا phrasal verbs انگلیسی جای میگیرد و بهشکل show someone or something off نیز مورد استفاده قرار میگیرد و در فارسی معادل است با: پُز دادن، فخر فروختن، خودنمایی کردن، داشته ای را به رخ دیگران کشیدن، برجسته کردن داشته های خود برای جلب توجه، افاده کردن، و یا قُمپز درکردن.[۵] به رخ کشیدن همسر یا فرزندان یا دارایی و اموال و وسایل زندگی و موقعیت اجتماعی و تمکن مالی خود و تفاخر و تجملات از وسایل تا جشن ها و یا موفقیت خود یا خانواده مانند قبولی در آزمون های علمی از کنکور تا دستیاری تا وکالت و یا فستیوالهای ورزشی و هنری و امثال اینها با هدف فخرفروشی، کاری نکوهیده و غیراخلاقی است و هم به ضرر مخاطب است و او را درگیر رقابت و رنجوری ناشی از تنشهای مسابقات تجملاتی می کند و هم کاربر پیامساز را به انزوا و تنهایی می کشاند چون دوستان زیادی که توان رقابت با او ندارند یا رفتار متکبرانه او را نمی پسندند را از همنشینی با او دور می کند؛ و بسا او را در معرض حسادت و چشم زخم و ... نیز قرار دهد.
- تیکه پرانی: گاه افرادی از تصویر پروفایل به عنوان کنایه گویی به مخاطب خاص در اختلافات میان دوستان و همکاران و اعضای خانواده یا رقبا و امثال آن استفاده می کنند. این نازلترین و مبتذلترین نوع کاربری و کاربرد و کارکرد و سطح استفاده از تصویر پروفایل است. کسی که با رقیب شغلی یا رقیب عاطفی یا همسر یا یکی از بستگان سببی و نسبی خود اختلافی دارد و با عکس نوشته به او کنایه پراکنی میکند، نمیداند این کار علاوه بر آنکه زخم تنش را عمیق تر می کند و تازه نگه می دارد، بسا شخصیت کاربر را تنزل دهد؛ خصوصاً نزد افرادی که ایشان فکر نمی کند مخاطب آنان هم هست و آنان هم تصویر پروفایل او را می بینند و طبق آن دربارۀ فرستنده قضاوت میکنند؛ خصوصاً در صورت استفاده از تصاویر و نوشته های بی ادبانه. متاسفانه ابراز حالات لحظهای برای مخاطب خاص، در قالب پروفایل در محیط شبکه، در میان قشر عوام و کم سواد جامعه رواج هم دارد تا آنجا که سایتهایی وجود دارد که عکس سنگین و تیکه دار و ... به مخاطب عرضه می کنند و تبلیغ هم می کنند چطور حرف دلتو با پروفایل به نامزد یا دوست یا خواهر شوهر یا باجناق و .... بزنی!!
- طبیعت، نوستالژی و یادبود: گاه کاربران از تصاویر زیبا و بدیع طبیعت یا صحنه های نوستالژیک گذشتۀ زندگی خود یا تصاویر به عنوان یادبود از بزرگان مورد علاقه یا بستگان مرحوم خود در تصویر پروفایل استفاده می کنند. این رویکردها، علاوه بر سرخوشی حاصل از مرور آن حوادث شیرین، به نوعی خاطره خوانی و اتصال زندگی موجود خود به حافظۀ گذشته و امتداد دادن به آن خاطرات در زمان حاضر است.
رویکرد اخلاقی و تربیتی به مساله (معانی تصویر پروفایل به مثابۀ خوراک روان و روح کاربران)
قرآن فرموده است: فلینظر الانسان الی طعامه[۶]؛ یعنی لازم است انسان در خوراک خود دقت کند که در برخی روایات در تفسیر این آیه، دانش و آگاهی را به عنوان خوراک روان و روح در نظر گرفته و مصداق آیه معرفی فرمودند.[۷] محتواهایی که در ارتباطات اجتماعی تولید می کنیم نیز مصداق همین روایت و از جنس معنا و آگاهی هستند و در حقیقت خوراک روان و روح ما و مخاطبان است. تجسم افکار ناسالم و نامعتدل و صرفاً هیجانی در عکس نوشته های پروفایل، روان و اندیشه را ناراست و بیمار می کند و به همین دلیل، کاربر باید بر بهداشت روانی خود و مخاطب مراقبت کند و همانطور که عطسه در صورت دیگران درست نیست، ارسال پیامهای ناسالم و تزریق معانی ناروا به ذهن و دریافت مخاطب هم شایسته نیست.
رویکرد اخلاقی به این رفتار دیجیتال، توصیه های زیر را فراروی ما قرار می دهد:
الف - استفاده بهمینه از ظرفیت تعالی بخشی تصویر پروفایل:
از آنجا که انسان اخلاقی همواره در پی تعالی زندگی خود در سه ساحت وجودی خود ساحت تن و روان و روح است، اگر بنا دارد در تصویر پروفایل از تصویر پرسنلی خود استفاده نکند، و رو به پیامهای ضمنی و آشکار دیگر بیاورد، شایسته است از ظرفیتهای آموزنده و نشاط آفرین و انسان ساز و جامعه پردازی که در پیام تصویری پروفایل و معانی نهفته در آن وجود دارد و نمونه هایی از آن در این نوشتار بیان شد، برای رشد و نشاط این سه بُعد وجودی خود و دیگران بهره برد.
ب - پرهیز از توجه خواهی و جلوه گری و دلربایی:
نمایش دارایی ها و دلبری کردن و ایجاد جذابیت به منظور جلب توجه و هوش و حواس مخاطب به ظاهر تن و دارایی های نرم و سخت خود و خانوادۀ خود، برهم زدن آرامش روان مخاطب و بلکه خود است که تحلیل آن در بندهای قبل بیان شد. در این میان فرقی میان کاربران مرد و زن نیست و حضور سایبری هر دو باید بر محور فعالیت دیجیتال عفیفانه باشند.
همچنین مدیریت تصویر پروفایل در محورهایی چون بیان احساسات شخصی و تحلیل اجتماعی و سیاسی و امثال آن، نباید با زیاده روی هایی اتفاق بیفتد که کاربر به قیمت کسب توجه و جلب نگاه و تأیید دیگران یا ترس از قضاوت شدن یا تلاش برای خوشحال کردن همه و مشغولیت ذهن به اینکه دیگران در مورد کاربر و تصویر پروفایل او چه فکری میکنند و دل نگرانی و حساسیت ذهنی برای ایجاد یک پنداره مجازی و حفاظت از آن، آرامش ذهنی و روانی خود را برای هیچ فدا کند که این کار، زیان هویتی و اتلاف انرژی مثبت خویش است.
ج - اجتناب از بازی با کلمات عاطفی غیرخردمندانه به اسم جملات انگیزشی:
مطالب خوب و آموزنده، همان طَرائف الحِکَم هستند که در حدیث از امام علی (علیه السلام) است که فرمودند: این قلب ها همچون بدن ها ملول و افسرده می شوند برای رفع ملالت آنها لطائف حکمت آمیز را انتخاب کنید. [۸] این سخنان، مایۀ فزونی نشاط و ایجاد انگیزه و تقویت درون است اما در میان جملات انگیزشی، گاه مطالبی وجود دارد که هیچ پشتوانه خردمندانه یا وحیانی ندارند و صرفاً بازی با کلمات و تحریک عواطف و در نهایت، ایجاد یک سرخوشی موقت هستند و به دلیل قالب هنری و نافذی که دارند، عقل گریز هستند و معمولاً در رصد تحلیل عقلی و ارزیابی انسانهای معمولی نیستند و به همین دلیل خیلی زود انسانها را اقناع می کنند و معنای نادرستی که منظور دارند را در درون او نهادینه می کنند.
مثلا این جملات:
یادت باشه هر چی صادق تر باشی
بیشتر بهت شک میکنن.........
هر چی دلسوزتر باشی بیشتر
دلتو میشکنن.......
هر چی قلب تو آسون تر در
اختیار بزاری راحتر لهش میکنن ...
هر چی آروم تر باشی فکر میکنن
آدم ضعیفی هستی ...
هر چی بیشتر به فکر دیگران باشی
بیشتر حق تو میخورن ...
و هر چی خودتو خاکی تر
نشون بدی واست کم تر ارزش قائلن ...
تلخه ...!
اینها کلماتی هستند که به ظاهر زیبا و دردمندانه و در قالب نصیحت خردمندانه و مجرب هستند؛ اما در واقع، برانگیزانندۀ احساسات منفی هستند و تردید و دودلی در رفتار مثبت را به ارمغان می آورند؛ زیرا جهان انسانی و روابط اجتماعی را بسیار تیره و تاریک نشان می دهند و انسان را به سمت بدبینی و انزوا و دوری از رفتار نیک سوق می دهند.
د - پرهیز از منفی بافی و پخش کردن انرژی منفی:
نشر محتوای نومیدی، خستگی، بدبینی، نگرانی و ناآرامی، مایۀ افزایش استرس و اضطراب مزمن و افسردگی و کاهش اعتماد به نفس و خودباوری و افت انگیزه و انرژی و تشدید افکار نشخواری (فکر کردن مداوم به یک موضوع منفی) و ضعف بدن و سیستم ایمنی و انزوا و تضعیف روابط و کاهش بهره وری در کار و تحصیل و امثال آن از عوارض نامطلوب است. برخی افراد به محض دلتنگی و تنش عصبی و امثال آن، با دستاویزهایی چون درددل و امثال آن، احساسات منفی خود را بازتاب می دهند اما آنان باید بهداشت روانی مخاطب را هم در نظر بگیرند نه صرفاً تخلیۀ هیجانی خود را منظور کنند.
هـ - حذف محتواهای نمایشی، پُز و تیکه پرانی از تصویرگذاری در پروفایل:
محتواهای یادشده، اگر به مخاطب صدمه نزند و او را بی قرار و وارد چرخۀ رقابتی بی سود و پرزیان تفاخر نکند، به احتمال زیاد، خود کاربر را در معرض انزوا و حسادت و چشم زخم قرار می دهد و بدون شک کاری عبث و بسا مایۀ تحقیر کاربر خواهد شد و از این رو شایسته است انسان خردمند از آنها دوری کند.
جمع بندی
پروفایل که در فرهنگستان زبان و ادب فارسی «رخنما» نامیده شده، به معنای هویت دیجیتال کاربر در شبکههای اجتماعی است. این مفهوم در سادهترین تعریف، مجموعهای از اطلاعات شامل نام، شماره تماس، تصویر و شرح حال مختصر کاربر را در بر میگیرد.
فلسفهٔ طراحی پروفایل در شبکههای اجتماعی، امکان معرفی هویت مجازی و برقراری ارتباط میان کاربران است. از میان اجزای پروفایل، دو عنصر بیش از دیگران ظرفیت انتقال معانی ضمنی را دارند: نام کاربری که در صورت استعاری بودن (مانند «گمنام»، «تنها»، «بنده خدا») نمایانگر گرایشهای فکری و شخصیتی کاربر است، و تصویر پروفایل که به دلیل قابلیت تغییر و ظرفیت بالای بصری، اهمیت بیشتری دارد.
تحلیل روانشناختی تصویر پروفایل به عنوان یکی از گونه های مهم ارتباط تصویری (مبادلۀ پیام از طریق تصویر)، نشان میدهد که این تصویر میتواند بازتابدهندهٔ ویژگیهایی چون عدم رضایت از چهره، خودشیفتگی، اعتمادبهنفس پایین، یا حالات هیجانی و عاطفی کاربر باشد. همچنین استفاده از جملات انگیزشی در پروفایل، نوعی خودتقویتی روانی و همچنین اشاعۀ پیام مفید و انگیزاننده برای مخاطب محسوب میشود.
از منظر جامعهشناختی، تصویر پروفایل کارکردهای متنوعی دارد: ابراز اعتقادات دینی و اخلاقی، بیان مواضع سیاسی و اجتماعی، تبلیغات شغلی، نمایش نقشهای اجتماعی (مانند مادری، همسری، یا جایگاه حرفهای)، اطلاعرسانی رویدادهای خانوادگی، و در مواردی تفاخر و خودنمایی. یکی از کژکارکردهای رایج، بدن نمایی و نمایش زیبایی های اندام خود و استفاده از پروفایل برای تیکهپرانی و کنایهگویی به دیگران است که پایینترین سطح بهرهگیری از این ابزار ارتباطی به شمار میروند.
رویکرد اخلاقی بر این نکته تأکید دارد که پیامهای منتشرشده در پروفایل، خوراک روان کاربر و مخاطبان اوست. ازاینرو شایسته است کاربران از ظرفیت پروفایل برای انتقال مفاهیم سازنده و امیدبخش بهره برند و از دلربایی، خودنمایی و جلوهگری، منفیبافی و پخش انرژی منفی پرهیز کنند. منفیبافی در پروفایل عوارضی چون افزایش استرس و اضطراب، کاهش اعتمادبهنفس، تضعیف روابط اجتماعی، و اتلاف توانمندی ها در پی دارد. در ارسال پیام، باید بهداست روانی مخاطب را هم در نظر گرفت نه صرفاً احساسات خود و تخلیۀ هیجانی خود را ملاحظه کرد.
مصطفی همدانی
منابع:
قرآن کریم
کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی ، دار الکتب الإسلامیة - تهران، چاپ: چهارم، ۱۴۰۷ ق.
آمدی، عبد الواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، دار الکتاب الإسلامی - قم، چاپ: دوم، ۱۴۱۰ ق.
دانشنامه PCMag (https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/user-profile)
[۱] . https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/user-profile
[۲] الکافی، ج ۵، ص ۵۱۰.
[۳] . وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِیَّةِ الْأُولی همچون دوران جاهلیّت نخستین (در میان مردم) ظاهر نشوید (احزاب: ۳۳).
[۴] . فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیَطْمَعَ الَّذی فی قَلْبِهِ مَرَضٌ وَ قُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفاً: ای همسران پیامبر! شما همچون یکی از آنان معمولی نیستید اگر تقوا پیشه کنید پس به گونهای هوسانگیز سخن نگویید که بیماردلان در شما طمع کنند، و سخن شایسته بگویید! (احزاب: ۳۲).
[۵] . انگلیسی زبان ها می گویند:
She likes to wear short skirts to show off her legs.
آن زن دوست دارد برای نشان دادن و بهرخ کشیدن و برجسته کردن پاهایش دامن کوتاه بپوشد.
[۶] . عبس: ۳۴.
[۷] . الکافی، ۱، ص ۵۰.
[۸] . غررالحکم، ص ۲۳۲.ر
نظر شما