تواضع واقعی از شکستگی درونی انسان آغاز می‌شود

به گزارش خبرگزاری حوزه از تهران، حجت‌الاسلام والمسلمین ناصر خلج روز شنبه در برنامه تلویزیونی «سمت خدا» با اشاره به سخن امیرالمؤمنین(ع) درباره ویژگی متقین اظهار کرد: حضرت می‌فرمایند «مَشْیُهُمُ التَّوَاضُع»؛ یعنی راه رفتن متقین، متواضعانه است. برای فهم این تعبیر ابتدا باید معنای تواضع را بشناسیم.

وی افزود: تواضع در لغت به معنای پایین آمدن و فرود آمدن است. همان‌گونه که زمین پستی و بلندی دارد و هنگامی که قسمت بلند آن هم‌سطح دیگر قسمت‌ها می‌شود، از تعبیر «تواضع الارض» استفاده می‌شود، تواضع انسان نیز به معنای فروتنی و پایین آوردن خود از حالت برتری‌جویی است.

این کارشناس دینی ادامه داد: در اصطلاح، تواضع یک نوع انکسار نفسانی و قلبی است؛ یعنی در درون انسان شکستگی ایجاد شود و همین شکستگی مانع شود که فرد خود را به دلیل داشته‌های علمی، مالی، اجتماعی یا اخلاقی برتر از دیگران ببیند.

وی تصریح کرد: البته تواضع به این معنا نیست که انسان هیچ مزیتی نداشته باشد و خود را متواضع بداند. کسی که جایگاه بالاتری دارد، اما به دلیل فروتنی درونی خود را برتر از دیگران نمی‌بیند و آنان را اکرام می‌کند، متواضع است. اما اگر فردی اساساً مزیتی ندارد و صرفاً به دلیل نشستن در پایین مجلس یا انجام یک رفتار ظاهری تصور کند متواضع است، این معنای واقعی تواضع نیست.

حجت‌الاسلام والمسلمین خلج با اشاره به اینکه تواضع یک حالت درونی است که می‌تواند در رفتار انسان نیز ظهور پیدا کند، گفت: همان‌طور که تکبر ابتدا یک حالت درونی است و وقتی در رفتار انسان ظاهر شود به آن تکبر گفته می‌شود، ممکن است فردی ظاهراً رفتار متواضعانه‌ای داشته باشد، اما در درون خود گرفتار کبر باشد؛ برای مثال در پایین مجلس بنشیند، اما در دل آرزو کند که جایگاه بالاتری داشته باشد.

وی افزود: امیرالمؤمنین(ع) می‌فرمایند راه رفتن متقین متواضعانه است؛ یعنی انکسار درونی آنان در برابر عظمت خداوند در رفتارشان نیز دیده می‌شود. کسی که عظمت خداوند و حقیقت هستی را درک کرده است، با حالت تبختر و خودبرتربینی راه نمی‌رود.

این کارشناس دینی با اشاره به آیه «وَلَا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحًا» اظهار کرد: در قرآن کریم نیز از راه رفتن همراه با تکبر نهی شده است. انسان هر اندازه هم خود را بزرگ بداند، نمی‌تواند زمین را بشکافد و به اندازه کوه‌ها قامت برافرازد؛ بنابراین دلیلی برای فخرفروشی و خودبرتربینی وجود ندارد.

وی ادامه داد: انسان باید به آغاز آفرینش خود توجه کند. کسی که روزی آبی جهنده و سپس موجودی در مراحل مختلف آفرینش بوده است، نباید به مال، قدرت، شهرت، زیبایی یا هر نعمتی که خداوند به او عطا کرده است، مغرور شود.

حجت‌الاسلام والمسلمین خلج گفت: بدن و روح انسان ارتباط عمیقی با یکدیگر دارند و حالات درونی در رفتار و ظاهر نیز آثار خود را نشان می‌دهد؛ همان‌طور که ترس می‌تواند موجب لرزش دست و پا شود یا خجالت، چهره انسان را سرخ کند، تکبر نیز در نوع نگاه، راه رفتن، حالت بدن و رفتار فرد قابل مشاهده است.

وی با اشاره به روایتی از پیامبر اکرم(ص) درباره معنای حقیقی دیوانگی، بیان کرد: روزی پیامبر اکرم(ص) گروهی از مردم را دیدند که اطراف فردی جمع شده‌اند. هنگامی که از آن فرد به عنوان دیوانه یاد کردند، پیامبر(ص) فرمودند آیا می‌خواهید دیوانه واقعی را به شما معرفی کنم؟ سپس فردی را معرفی کردند که با تبختر راه می‌رود، از گوشه چشم به دیگران نگاه می‌کند و با حالت متکبرانه رفتار می‌کند.

این کارشناس دینی افزود: بیماری واقعی این است که انسان به مال، ثروت، قدرت، شهرت، زیبایی یا لباس دنیا مغرور شود؛ در حالی که همه این امور از بین رفتنی هستند. انسان ممکن است سال‌ها ثروتمند باشد اما در یک شب دارایی خود را از دست بدهد، یا از زیبایی برخوردار باشد اما با یک بیماری، شرایط او تغییر کند.

حجت‌الاسلام والمسلمین خلج در ادامه با بیان اینکه «مشی» در کلام امیرالمؤمنین(ع) معنای گسترده‌تری نیز دارد، اظهار کرد: تواضع متقین فقط به راه رفتن محدود نمی‌شود؛ بلکه آنان در سخن گفتن، نگاه کردن، غذا خوردن، لباس پوشیدن، درس گفتن، تعلیم دادن، معاشرت، کار، عبادت و انفاق نیز متواضع هستند. بنابراین سیره عملی متقین در همه امور زندگی با تواضع همراه است.

وی تأکید کرد: تواضع به معنای ذلیل و خوار کردن خود در برابر دیگران نیست. مؤمن عزیز است و نباید خود را در برابر هر کسی خوار کند. جایگاه ذلت و شکستگی واقعی انسان، در برابر خداوند متعال است، نه در برابر بندگان خدا.

این کارشناس دینی با اشاره به راه‌های درمان تکبر گفت: برای درمان تکبر، ابتدا باید مضرات تکبر و فواید تواضع را بشناسیم. این یک درمان علمی است؛ یعنی انسان بداند تکبر چه آسیب‌هایی برای او دارد و تواضع چه آثار و برکاتی ایجاد می‌کند.

وی افزود: نخستین آسیب تکبر این است که انسان در برابر خداوند قرار می‌گیرد؛ زیرا کبریا و عظمت از آن خداوند است. قرآن کریم می‌فرماید «وَلَهُ الْکِبْرِیَاءُ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ». امام باقر(ع) نیز در روایتی، کبر را لباس خداوند معرفی کرده‌اند و انسان متکبر را کسی دانسته‌اند که در برابر خداوند به نزاع برخاسته است.

حجت‌الاسلام والمسلمین خلج ادامه داد: تکبر همچنین راه شیطان است. شیطان هنگامی که مأمور به سجده بر آدم شد، گفت «أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ» و خود را برتر دانست. بنابراین کسی که گرفتار خودبرتربینی می‌شود، در حقیقت در مسیری قدم می‌گذارد که شیطان در آن قرار گرفت.

وی افزود: از دیگر آثار تکبر، رسوایی و تنهایی انسان در جامعه است؛ زیرا مردم به طور طبیعی از انسان متکبر فاصله می‌گیرند. در مقابل، تواضع موجب رفعت ظاهری و معنوی انسان می‌شود.

این کارشناس دینی با اشاره به روایتی از امام صادق(ع) گفت: امام صادق(ع) فرمودند در آسمان دو فرشته بر بندگان گمارده شده‌اند؛ هر کس تواضع کند، او را بالا می‌برند و هر کس تکبر کند، او را پایین می‌آورند. بنابراین «مَن تَواضَعَ لله رَفَعَهُ»؛ هر کس برای خدا تواضع کند، خداوند او را رفعت می‌دهد.

وی ادامه داد: در روایت دیگری از پیامبر اکرم(ص) آمده است که اگر انسان متواضع در قعر چاهی باشد و در زمان و سرزمینی زندگی کند که افراد شرور همه‌جا را فراگرفته‌اند، خداوند زمینه‌ای فراهم می‌کند تا او از آن شرایط خارج شده و به جایگاه بالایی برسد؛ همان‌گونه که حضرت یوسف(ع) پس از گذر از سختی‌های فراوان به جایگاه والایی رسید.

حجت‌الاسلام والمسلمین خلج با اشاره به تأثیر اعمال انسان بر سرنوشت اخروی او اظهار کرد: دنیا مانند رحم طبیعت است و انسان در این عالم باید برای ورود به عالم ابدیت رشد کند. اعمال انسان، چه نماز و روزه و چه گناهانی مانند دروغ، غیبت و تکبر، به تدریج در او ملکات ایجاد می‌کنند و این ملکات، صورت برزخی و قیامتی انسان را شکل می‌دهند.

وی افزود: در روایتی از امام صادق(ع) درباره متکبران آمده است که آنان به صورت «ذر» یعنی مورچه محشور می‌شوند و زیر پای مردم قرار می‌گیرند تا زمانی که حسابرسی مردم پایان یابد. بنابراین تکبر صرفاً یک رفتار اجتماعی نیست، بلکه آثار عمیقی در سرنوشت انسان دارد.

این کارشناس دینی گفت: در مقابل، انسان‌های متواضع از نزدیک‌ترین افراد به خداوند هستند. در روایتی آمده است که خداوند به حضرت داوود(ع) فرمود نزدیک‌ترین مردم به من، متواضعان و دورترین مردم از من، متکبران هستند. بنابراین تواضع موجب قرب الهی و تکبر موجب دوری از خداوند می‌شود.

وی برای تبیین این موضوع به مثال درختان اشاره کرد و گفت: درختانی که صرفاً قد می‌کشند، ممکن است بسیار بلند شوند، اما درختی که ثمر می‌دهد، معمولاً شاخه‌هایش به سمت پایین خم می‌شود. انسان نیز هرچه از نظر معنوی و واقعی غنی‌تر شود، باید متواضع‌تر باشد. گاهی آنچه صدای بلندتری دارد، ثمر بیشتری ندارد؛ مانند طبل توخالی که صدایش زیاد است اما درونش خالی است.

حجت‌الاسلام والمسلمین خلج یکی دیگر از راه‌های درمان علمی تکبر را مقایسه درست انسان با دیگران دانست و گفت: اگر انسان خود را با افراد هم‌سن خود مقایسه کند، باید بداند که از گناهان خودش آگاه است، اما از گناهان دیگری اطلاع ندارد. درباره افراد بزرگ‌تر نیز باید احتمال دهد که آنان عبادت و طاعت بیشتری داشته‌اند و نسبت به افراد کوچک‌تر نیز باید توجه کند که آنان فرصت کمتری برای گناه داشته‌اند. بنابراین انسان دلیلی برای خودبرتربینی نسبت به دیگران ندارد.

وی افزود: اگر اهل‌بیت(ع) را الگوی خود می‌دانیم، باید سیره آنان را در تواضع دنبال کنیم. خداوند به پیامبر اکرم(ص) که اشرف مخلوقات است، فرمان می‌دهد در برابر مؤمنانی که پیرامون او هستند، فروتن باشد. همچنین قرآن درباره بندگان رحمان می‌فرماید: «وَعِبَادُ الرَّحْمَٰنِ الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَی الْأَرْضِ هَوْنًا»؛ بندگان خدا نیز با آرامش و فروتنی در زمین راه می‌روند.

این کارشناس دینی در ادامه به درمان عملی تکبر اشاره کرد و گفت: درمان عملی این است که انسان در موقعیتی که نفس او می‌خواهد تکبر کند، برخلاف میل نفس عمل کند و خود را بشکند. این کار در ابتدا دشوار است، اما با تکرار آسان‌تر می‌شود؛ همانند وزنه‌ای که بار اول سنگین است و با تمرین، تحمل آن آسان‌تر می‌شود.

وی در پایان تأکید کرد: نسخه درمان تکبر فقط با خواندن و دانستن اجرا نمی‌شود؛ همان‌گونه که بیمار با صرف خواندن نسخه پزشک درمان نمی‌شود و باید دارو را مصرف کند، انسان نیز پس از شناخت فواید تواضع و مضرات تکبر باید آن را در عمل به کار بگیرد. درمان واقعی زمانی آغاز می‌شود که انسان در موقعیت‌های مختلف، عملاً با نفس خود مقابله کرده و روحیه تواضع را در خود تقویت کند.

انتهای پیام/