در تاریخ پرنشیبوفراز تشیع، رجال و شخصیتهایی ظهور کردهاند که نقش آنها فراتر از یک محدث یا راوی ساده بوده است؛ آنان حلقههای وصل استراتژیک میان ائمه معصومین (ع) و جامعهی شیعی در دورانهای خفقان و بحران بودهاند. در این میان، جناب ابوالقاسم عبدالعظیم بن عبدالله حسنی (ع)، از برجستهترینِ این ستارگان است. حیات ایشان که با درک دوران امامت سه امام همام (امام رضا، امام جواد و امام هادی علیهمالسلام) همراه بود، تبلوری از تفقّه در دین، ولایتپذیری مطلق و مجاهدت خاموش سیاسی است. او توانست در یکی از پیچیدهترین و پرالتهابترین مقاطع تاریخی، یعنی دوران اختناق عباسی و آستانه عصر غیبت، نقش حلقه وصل و پایهگذار جامعه منتظر را در فلات ایران ایفا نماید.
۱. مرجعیت علمی و پیشگامی در صیانت از میراث علوی
حضرت عبدالعظیم (ع) که تبارش با چهار واسطه به سبط اکبر پیامبر (ص) میرسد، پیش از آنکه در قامت یک «مهاجرِ مجاهد» شناخته شود، یک مرجع فکری و محدثی طراز اول در قرن سوم هجری بود. اهتمام ویژه ایشان به تألیف و تدوین اثری چون «خُطَب امیرالمؤمنین (ع)»، حاکی از عمق بینش و آیندهنگری راهبردی اوست. پیشگامیِ ایشان در جمعآوری خطبههای امیرالمؤمنین (ع)، آن هم قریب به ۱۷۰ سال پیش از تدوین نهجالبلاغه به دست سید رضی (ره)، اثبات میکند که وی از استوانههای اصلیِ حفظ و انتقال میراث علمی علوی به نسلهای پسین بوده است. افزون بر این، ارجاع مستقیم شیعیان از سوی امام هادی (ع) به ایشان برای حلِ گرههای فقهی و اعتقادی (با بیان این دستور راهبردی به ابوحماد رازی که: هرگاه در امور دینی دچار مشکل شدی، از عبدالعظیم حسنی بپرس)، عالیترین مهر تأیید بر جایگاه شامخ علمی، فقاهتِ کمنظیر و نیابت عام ایشان از سوی مقام ولایت است.
۲. ولایتپذیری عمیق
برجستهترین نقطه عطف در زیستِ فکری و معنوی حضرت عبدالعظیم (ع)، ماجرای تاریخی «عَرض دین» است. او که خود در قله فقاهت و مرجعیت علمی زمانه ایستاده بود، با خضوعی عارفانه، تمام شالوده اعتقادیاش را به پیشگاه امام هادی (ع) ارائه میکند تا عیارِ باورهایش را با ترازوی ولایت بسنجد. دریافت مدال افتخار أَنتَ وَلِیُّنا حَقّاً در پی این اقدام، تنها یک تأییدیه تاریخی نیست؛ بلکه تأسیس یک مکتب رفتاری در شیعه است. این سیره عملی، عالیترین الگوی تسلیم در برابر حق را به تصویر میکشد و راه را بر هرگونه خودرأیی، استبداد به رأی و اجتهادِ مقابل نص در حریم دینداری تا ابد مسدود میسازد.
۳. هجرت استراتژیک به ری
دوران حیات حضرت عبدالعظیم (ع) مقارن با خلافت عباسیان، بهویژه دوران سیاه متوکل بود؛ دورانی که سرکوب علویین و تخریب نمادهای شیعی به اوج خود رسید. حضرت عبدالعظیم (ع) که تحت تعقیب دستگاه جور بود، با هدایت ائمه (ع)، استراتژی هجرت را برگزید. انتخاب شهر «ری» تصادفی نبود؛ ری در آن برهه، نقطه عزیمت استراتژیک و پایگاه مهم حضور محبان اهلبیت (ع) در ایرانزمین به شمار میرفت. ایشان در قالب یک مسافر ناشناس و در پوشش تقیه وارد ری شد و در محله «ساربانان» سکنی گزید. این حضور پنهانی، هستههای مقاومت فکری و شبکه ارتباطی شیعیان (سازمان وکالت) را در ایران تقویت کرد.
۴. مهندسی جامعه منتظر و تأسیس پادگان معرفتی
مهمترین رسالت حضرت عبدالعظیم (ع) در ایران، آمادهسازی اذهان و قلوب برای پذیرش دکترین مهدویت و دگردیسی جامعه شیعی برای ورود به عصر غیبت بود. ایشان در ری، تنها به وعظ بسنده نکرد، بلکه یک «پادگان معرفتی و عقیدتی» برای تربیت اصحاب ایرانیِ آخرالزمان تأسیس نمود. جامعه منتظری که او پایهگذاری کرد، جامعهای منفعل نبود؛ بلکه جامعهای بود که برای ظهور حق، نیازمند تولید قدرت و امنیت بود. او بذر تشیعی را در ایران کاشت که قرار بود در تحولات پیش از ظهور، نقشی محوری ایفا کند.
۵. ژئوپلیتیکِ زیارت؛ ری، انعکاس کربلا در فلات ایران
راز اینکه زیارت حضرت عبدالعظیم (ع) در ری، همتراز زیارت مزار مطهر امام حسین (ع) در کربلا قرار داده شده است (مَنْ زَارَ قَبْرَ عَبْدِ الْعَظِیمِ بِالرَّیِّ کَمَنْ زَارَ الْحُسَیْنَ بِکَرْبَلَاءَ)، در دو مؤلفه نهفته است: نخست، وسعت «ظرفیت وجودی» ایشان که با فدا کردن تمام تعلقات در راه جهاد و ولایت به دست آمد و دوم، یک کد ژئوپلیتیک و فرهنگی از سوی ائمه (ع). در دورانی که زیارت کربلا با خطرات جانی همراه بود و متوکل عباسی مانع از ارتباط شیعیان با کانونهای معنوی میشد، امام هادی (ع) با این بیان، ری را به عنوان یک پایگاه جایگزین و نقطه ثقل تابآوری برای احیای شعائر حسینی و حفظ انسجام هویتی شیعیان معرفی کردند.
نتیجهگیری
حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) تنها یک امامزادهی والامقامِ مدفون در فلات ایران نیست؛ ایشان نماد کاملِ یک عالمِ عامل، استراتژیستِ ارتباطی و سفیرِ ولایت است. حیات ایشان پیوندی ناگسستنی میان مکتب مدینه و سامرا با جامعهی شیعی ایران برقرار ساخت. مطالعه دقیق زندگی این شخصیت بزرگوار، الگویی جامع از دینشناسی، زمانشناسی و ولایتمداری را در اختیار پژوهشگران، سیاستگذاران فرهنگی و پویندگان حقیقت قرار میدهد که تا به امروز در سپهر فرهنگی و مذهبی ایران، جریانساز و الهامبخش است.
ایرج حجازی؛ نویسنده و پژوهشگر حوزه دین و رسانه
فهرست منابع:
۱. نجاشی، احمد بن علی (۱۴۰۷ ق / ۱۳۶۵ ش). رجال النجاشی (فهرست أسماء مصنّفی الشیعة). تصحیح و تحقیق: سید موسی شبیری زنجانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی (وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم)، چاپ پنجم، ص ۲۴۷ (شرححال شماره ۶۵۳).
۲. طوسی، محمد بن حسن [شیخالطائفه] (۱۴۲۰ ق / ۱۳۷۸ ش). الفهرست. تحقیق: جواد قیومی اصفهانی. قم: مؤسسة نشر الفقاهة، چاپ اول، ص ۱۹۳ (شرححال شماره ۴۸۷).
۳. عطاردی، عزیزالله (۱۳۸۲ ش). مسند حضرت عبدالعظیم الحسنی (ع) و اخباره و احادیثه. تهران: انتشارات عطارد (با همکاری دارالحدیث ری)، چاپ اول.
(کتاب جامع و پژوهشی معاصر در بازسازی و گردآوری اسناد و روایات برجایمانده از حضرت عبدالعظیم حسنی از جمله خطب امیرالمؤمنین ع)
4. ابنقولویه، جعفر بن محمد (۱۳۵۶ ش / ۱۳۹۷ ق). کامل الزیارات. تحقیق: عبدالحسین امینی. نجف اشرف: دار المرتضویة، ص ۳۲۴، باب ۱۰۷، ح ۱.
5. ابنبابویه (شیخ صدوق)، محمد بن علی (۱۴۰۶ ق / ۱۳۶۴ ش). ثواب الأعمال و عقاب الأعمال. تصحیح: علیاکبر غفاری. قم: دارالشریف الرضی للنشر، چاپ دوم، ص ۹۹.
6. مجلسی، محمدباقر. )۱۴۰۳ ق ( بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار ، جلد 3، ص 268، بیروت: مؤسسة الوفاء.
نظر شما