به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، فؤاد ایزدی، دانشیار دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، امروز شنبه ۲۸ شهریورماه در نشست هماندیشی اساتید دانشگاه فردوسی که به همت دفتر هماندیشی استادان و نخبگان دانشگاه فردوسی در اتاق جلسات دانشکده ادبیات فارسی این دانشگاه برگزار شد، با اشاره به اهمیت گفتوگوی مستقیم با استادان اظهار داشت: جلسات هماندیشی زمانی میتواند مفیدتر باشد که استادان دیدگاهها، پرسشها، اعتراضها و حتی اختلافنظرهای خود را صریح مطرح کنند.
وی افزود: استادان دانشگاه بخش مهمی از جامعه نخبگانی کشور هستند و شنیدن دغدغهها و دیدگاههای آنان برای کسانی که در حوزههای مختلف تصمیمسازی و تحلیل فعالیت میکنند، اهمیت دارد.
ایزدی با اشاره به سابقه روابط ایران و آمریکا گفت: اختلاف و درگیری میان ایران و آمریکا موضوعی نیست که از تسخیر سفارت آمریکا در سال ۱۳۵۸ آغاز شده باشد، بلکه ریشههای این اختلاف را باید پیش از انقلاب اسلامی و در موضوعاتی مانند کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ جستوجو کرد.
کودتای ۲۸ مرداد یکی از نقاط آغاز تقابل ایران و آمریکا بود
وی ادامه داد: یکی از پرسشهایی که گاهی مطرح میشود این است که اگر کودتای ۲۸ مرداد رخ نمیداد و دولت مصدق سقوط نمیکرد، آیا انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ اتفاق میافتاد یا خیر.
دانشیار دانشگاه تهران بیان کرد: نمیتوان با قطعیت درباره تاریخ بدیل سخن گفت، اما عملکرد حکومت پهلوی، زیادهرویهای سیاسی، فشارهای اجتماعی، وابستگی به آمریکا و برخی سیاستهای حکومت، از عواملی بود که در شکلگیری نارضایتی عمومی نقش داشت.
وی افزود: مصدق نیز در برخی حوزهها اختلافنظرهایی با روحانیون داشت و به معنای متعارف فردی کاملاً مذهبی نبود، اما در مقایسه با شاه، رفتار سیاسی متفاوتی داشت و نسبت به مسئله استقلال ایران حساستر بود.
ایزدی با اشاره به مسئله نفت در دوره مصدق اظهار داشت: بر اساس اسناد تاریخی، یکی از مسائل مهم در اختلاف میان دولت مصدق و انگلیس، سهم ایران از درآمد نفت بود.
وی گفت: در آن دوره، قراردادهایی میان کشورهای منطقه و شرکتهای آمریکایی منعقد شده بود که در آنها سهم کشور میزبان از سود نفت ۵۰ درصد تعیین میشد، در حالی که سهم ایران طبق قرارداد موجود بسیار کمتر بود و حتی همان میزان نیز بهطور کامل پرداخت نمیشد.
دانشیار دانشگاه تهران ادامه داد: درخواست مصدق در ابتدا این نبود که بلافاصله صنعت نفت ملی شود، بلکه تلاش داشت شرایط قرارداد نفتی تغییر کند و سهم ایران عادلانهتر شود؛ اما انگلیس با این درخواستها موافقت نکرد و در نهایت مسیر به سمت کودتا پیش رفت.
ایزدی با اشاره به یکی دیگر از اختلافات دولت مصدق با انگلیس گفت: موضوع دیگر این بود که مهندسان و مدیران ایرانی بتوانند بر میزان استخراج و خروج نفت از کشور نظارت داشته باشند.
وی افزود: ایران نمیتوانست بهطور مستقل میزان واقعی نفت خارجشده از کشور را راستیآزمایی کند و محاسبه سهم ایران بر اساس ارقامی انجام میشد که طرف انگلیسی ارائه میکرد.
ایزدی تصریح کرد: مصدق درخواست کرده بود کارشناسان ایرانی بتوانند حسابها، میزان استخراج و میزان صادرات نفت را بررسی کنند، اما این درخواست نیز پذیرفته نشد.
وی بیان کرد: در نتیجه، کودتای ۲۸ مرداد شکل گرفت و از همین نقطه میتوان یکی از ریشههای مهم اختلافات بعدی ایران و آمریکا را دنبال کرد.
دانشیار دانشگاه تهران با اشاره به دولت هری ترومن اظهار داشت: دولت انگلیس پیش از روی کار آمدن آیزنهاور از دولت ترومن برای همکاری در کودتا درخواست کرده بود، اما ترومن با آن موافقت نکرد.
وی افزود: پس از روی کار آمدن آیزنهاور، شرایط تغییر کرد و دولت جدید آمریکا با اجرای کودتا همراه شد؛ بنابراین آمریکا در آن مقطع این امکان را داشت که وارد مسیر کودتا نشود.
ایزدی ادامه داد: حتی پس از کودتا نیز آمریکا فرصت داشت روابط خود با ایران را به شکلی مدیریت کند که در بلندمدت منافع این کشور حفظ شود، اما چنین رویکردی دنبال نشد.
وی با اشاره به شکلگیری ساواک گفت: پس از کودتا، همکاریهای امنیتی میان ایران، آمریکا و اسرائیل گسترش یافت و ساواک از آموزشها و تجربیات سازمانهای اطلاعاتی آمریکا و اسرائیل استفاده کرد.
ایزدی افزود: در دهه ۱۹۷۰ میلادی، ایران به یکی از بزرگترین خریداران تجهیزات نظامی آمریکا تبدیل شد و بخش قابل توجهی از صادرات تسلیحات آمریکا به ایران اختصاص داشت.
وی ادامه داد: همزمان، گزارشهای مختلفی درباره وضعیت حقوق بشر، شکنجه و برخورد با زندانیان سیاسی در ایران منتشر میشد و این وضعیت به افزایش نارضایتی از حکومت پهلوی کمک کرد.
دانشیار دانشگاه تهران بیان کرد: آمریکا میتوانست شاه را به سمت اصلاحات سیاسی و اجتماعی هدایت کند، اما چنین اتفاقی نیفتاد و در نهایت نارضایتیهای گسترده به انقلاب اسلامی منجر شد.
سازمان سیا وقوع انقلاب در ایران را پیشبینی نکرد
ایزدی با اشاره به تحولات سالهای ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷ گفت: با آغاز اعتراضات در قم و تبریز و شکلگیری مراسمهای چهلم، سازمان سیا نیز تحولات ایران را رصد میکرد، اما ارزیابی این سازمان در مقطعی این بود که ایران در شرایط انقلاب قرار ندارد.
وی افزود: این ارزیابی نشان میدهد دستگاه اطلاعاتی آمریکا نتوانسته بود ابعاد تحولات اجتماعی ایران را بهدرستی تشخیص دهد.
ایزدی با اشاره به اختلاف میان سایروس ونس و زبیگنیو برژینسکی در دولت کارتر اظهار داشت: ونس معتقد بود آمریکا باید با جریانهای مخالف شاه ارتباط برقرار کند تا در صورت سقوط حکومت پهلوی، واشنگتن بتواند بخشی از منافع خود را حفظ کند.
وی ادامه داد: برژینسکی با این دیدگاه مخالف بود و معتقد بود کنار گذاشتن شاه و ارتباط سریع با مخالفان، میتواند این پیام را به متحدان آمریکا در کشورهای دیگر منتقل کند که واشنگتن در زمان بحران آنها را رها خواهد کرد.
دانشیار دانشگاه تهران گفت: در نهایت حمایت دولت کارتر از شاه ادامه پیدا کرد و ژنرال هایزر نیز در ماههای پایانی حکومت پهلوی به تهران اعزام شد.
آمریکا پس از انقلاب نیز فرصت اصلاح روابط را از دست داد
ایزدی با اشاره به تحولات پس از پیروزی انقلاب اسلامی گفت: حتی پس از انقلاب نیز فرصتهایی برای اصلاح روابط ایران و آمریکا وجود داشت.
وی افزود: دولت موقت در ابتدای انقلاب مواضعی نداشت که بتوان آن را در چارچوب یک تقابل شدید با آمریکا تعریف کرد و بخش قابل توجهی از نگرانیهای آن دوره نیز متوجه شوروی و جریان کمونیسم بود.
ایزدی ادامه داد: با این حال، آمریکا حدود دو ماه پس از پیروزی انقلاب تحریمهایی علیه ایران اعمال کرد و این تحریمها پیش از تسخیر سفارت آمریکا آغاز شده بود.
وی گفت: در چنین شرایطی، تسخیر سفارت آمریکا نیز در فضایی اتفاق افتاد که خاطره کودتای ۲۸ مرداد همچنان برای جامعه ایران زنده بود و ورود شاه به آمریکا نگرانیهایی درباره احتمال تکرار سناریوی کودتا ایجاد کرد.
دانشیار دانشگاه تهران اظهار داشت: شاه با عنوان درمان پزشکی وارد آمریکا شد، اما در ایران این نگرانی وجود داشت که ورود او به آمریکا ممکن است زمینهای برای طراحی اقدام جدید علیه جمهوری اسلامی فراهم کند.
وی افزود: در آن مقطع، فاصله زمانی زیادی از کودتای ۲۸ مرداد نگذشته بود و نسل جوان نیز این کودتا را بهعنوان یک واقعه تاریخی مهم میشناخت.
ایزدی با اشاره به دیدگاه برخی حقوقدانان درباره تسخیر سفارت گفت: ریچارد فالک، استاد حقوق بینالملل دانشگاه پرینستون، نیز در آن زمان درباره تسخیر سفارت آمریکا و مبانی حقوقی آن مقالهای منتشر کرد و تلاش کرد این اقدام را در چارچوب تحولات تاریخی روابط ایران و آمریکا تحلیل کند.
ایزدی با اشاره به مطالبات ایران پس از تسخیر سفارت گفت: ایران خواستار بازگرداندن شاه و تعیین تکلیف اموال او بود و آمریکا میتوانست در موضوع اموال، انعطاف بیشتری نشان دهد.
وی افزود: در برخی گزارشها و برآوردها، رقم قابل توجهی برای اموال خارجشده از ایران توسط شاه و خانواده او مطرح شده است.
دانشیار دانشگاه تهران گفت: اگر آمریکا در این موضوع همکاری میکرد، امکان داشت بخشی از بحران کاهش پیدا کند، اما واشنگتن در این زمینه نیز اقدام مؤثری انجام نداد.
وی تصریح کرد: جیمی کارتر در نامهای به امام خمینی(ره) نیز تسخیر سفارت را واکنشی به عملکرد چند دههای آمریکا در ایران دانسته بود.
ایزدی با اشاره به عملیات طبس اظهار داشت: پس از تسخیر سفارت، آمریکا میتوانست از گزینه نظامی استفاده نکند، اما عملیات طبس انجام شد و شکست خورد.
وی افزود: در دولت کارتر نیز درباره نحوه برخورد با ایران اختلاف وجود داشت و پس از شکست عملیات طبس، سایروس ونس از سمت خود استعفا داد.
حمایت آمریکا از عراق در جنگ تحمیلی ادامه سیاست تقابل با ایران بود
دانشیار دانشگاه تهران با اشاره به جنگ ایران و عراق گفت: حمایت آمریکا از عراق یکی دیگر از مراحل مهم در روند تقابل واشنگتن با جمهوری اسلامی بود.
وی ادامه داد: در پژوهشهایی که درباره نقش آمریکا در جنگ انجام شده، این پرسش مطرح است که آیا آمریکا صرفاً به صدام چراغ سبز نشان داد یا نقش فعالتری در شکلگیری و پشتیبانی از جنگ داشت.
ایزدی اظهار داشت: بر اساس برخی اسناد منتشرشده، آمریکا اطلاعات مربوط به مواضع نیروهای ایرانی را در اختیار عراق قرار میداد و حمایتهای مختلفی از بغداد انجام میشد.
وی افزود: موضوع استفاده عراق از سلاحهای شیمیایی نیز از جمله مسائلی است که در اسناد و پژوهشهای تاریخی درباره جنگ ایران و عراق مورد بررسی قرار گرفته است.
دولتهای مختلف ایران برای کاهش تنش با آمریکا تلاش کردند
ایزدی با اشاره به دوره پس از جنگ گفت: از دولت مرحوم آیتالله هاشمی رفسنجانی به بعد، دولتهای مختلف جمهوری اسلامی در مقاطع گوناگون تلاشهایی برای کاهش تنش و عادیسازی روابط با آمریکا انجام دادند.
وی افزود: در دولت سازندگی از شرکتهای نفتی آمریکایی برای فعالیت در ایران دعوت شد و در دولت اصلاحات نیز در موضوعاتی مانند افغانستان، تلاشهایی برای ایجاد ارتباط و کاهش تنش انجام گرفت.
دانشیار دانشگاه تهران بیان کرد: در دورههای بعد نیز مذاکراتی انجام شد و در نهایت به مذاکرات هستهای و برجام رسیدیم.
وی ادامه داد: پس از خروج آمریکا از برجام، دولت ایران مدتی در این توافق باقی ماند و این امید وجود داشت که آمریکا بازگردد یا اروپا بتواند سازوکارهایی برای حفظ توافق ایجاد کند.
ایزدی گفت: در دولت آقای رئیسی نیز مذاکرات ادامه پیدا کرد، اما توافق نهایی حاصل نشد.
وی تصریح کرد: اینکه گفته شود دولتهای مختلف ایران برای کاهش تنش تلاش نکردهاند، با مجموعه اقداماتی که در این سالها انجام شده، سازگار نیست.
ایزدی افزود: مذاکرهکنندگان ایرانی در دولتهای مختلف، هم زبان میدانستند و هم تجربه دیپلماتیک داشتند و در موارد متعددی تلاش کردند به توافق برسند؛ بنابراین باید عوامل دیگری را نیز در ناکامی روند توافقها مورد بررسی قرار داد.
وی تأکید کرد: از زمان دولت مرحوم هاشمی رفسنجانی، تلاشهایی برای کاهش تنش و عادیسازی روابط انجام شده و این اقدامات در مواردی با همراهی و مجوز سطوح عالی نظام صورت گرفته است.
ترامپ میان ادامه جنگ و اعلام پایان درگیری قرار دارد
ایزدی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به تحولات اخیر اظهار داشت: ترامپ در شرایط کنونی با دو گزینه مواجه است؛ یک گزینه این است که اعلام کند به اهداف خود رسیده و پرونده جنگ را ببندد و گزینه دیگر ادامه درگیری و ورود به مرحله جدیدی از تقابل است.
وی افزود: جنگ برای طرفین هزینه دارد و هرچه هزینه جنگ افزایش پیدا کند، محاسبات سیاسی و اقتصادی نیز تغییر خواهد کرد.
دانشیار دانشگاه تهران ادامه داد: انتخابات آمریکا و ترکیب کنگره نیز میتواند بر توانایی دولت برای تأمین بودجه جنگ و ادامه عملیات نظامی تأثیر بگذارد.
ایزدی گفت: اگر دولت آمریکا احساس کند سیاست فعلی به اهداف مورد نظر نرسیده است، ممکن است در سیاست خود تجدیدنظر کند.
وی با بیان اینکه ایران نباید صرفاً منتظر تصمیم طرف مقابل باشد، اظهار داشت: ایران نیز باید کنشگر باشد و اقداماتی انجام دهد که طرف مقابل را به این جمعبندی برساند که سیاست فشار و جنگ به اهداف مورد نظر نرسیده است.
ایزدی افزود: اگر طرف مقابل به این نتیجه برسد که نفت و منابع ایران در دسترس او قرار نمیگیرد و ادامه فشار نیز هزینههای بیشتری ایجاد میکند، ممکن است محاسبات خود را تغییر دهد.
وی با اشاره به اهمیت نفت و گاز ایران بیان کرد: نفت، گاز، منابع معدنی و موقعیت ژئوپولیتیکی ایران از عوامل مهم در محاسبات آمریکا هستند.
تحولات دانشگاهها باید با هوشیاری دنبال شود
دانشیار دانشگاه تهران با اشاره به آغاز سال تحصیلی گفت: احتمال تلاش برای ایجاد تنش در محیطهای دانشگاهی وجود دارد و استادان باید نسبت به این مسئله حساس باشند.
وی افزود: دانشجویان ایرانی حتی اگر منتقد جمهوری اسلامی باشند، در بسیاری از موارد نسبت به ایران و آینده کشور خود دغدغه دارند. بنابراین باید میان اعتراض به مشکلات واقعی و اقداماتی که میتواند به بیثباتی کشور منجر شود، تفاوت قائل شد.
ایزدی تصریح کرد: اعتراض به مشکلات واقعی جامعه میتواند مطرح باشد، اما راهحل همه مشکلات، تغییر نظام سیاسی نیست و دانشگاهیان باید در این زمینه به دانشجویان کمک کنند.
وی ادامه داد: اگر استادان در کنار فعالیت علمی و آموزشی بتوانند در فضای فکری دانشگاه نقش فعالتری داشته باشند، میتوانند از شکلگیری تصمیمهای هیجانی و رفتارهایی که پیامدهای سنگینی برای کشور دارد، جلوگیری کنند.
برخی مشکلات کشور ارتباطی با آمریکا ندارد
ایزدی با تأکید بر ضرورت اصلاح مشکلات داخلی گفت: همه مشکلات کشور را نباید به آمریکا یا اسرائیل نسبت داد. اگر مسئولی در داخل کشور دروغ میگوید، فساد میکند یا تصمیم نادرستی میگیرد، مسئولیت آن متوجه خود اوست.
وی افزود: کشور باید در کنار مقابله با فشار خارجی، مشکلات داخلی را نیز اصلاح کند و با فساد در دستگاههای مختلف برخورد شود.
دانشیار دانشگاه تهران اظهار داشت: اختلافنظر میان مسئولان و جریانهای سیاسی طبیعی است، اما این اختلاف نباید به نزاع و تخریب متقابل تبدیل شود.
وی با اشاره به نقش رسانهها گفت: رسانههای رسمی کشور، از جمله صداوسیما، مشکلات و ضعفهایی دارند که باید مورد نقد قرار گیرد، اما در شرایط جنگ تبلیغاتی، رسانهها باید بتوانند روایت دقیق و قابل اعتماد ارائه کنند.
ایزدی افزود: نقد رسانهها نباید به معنای نادیده گرفتن اهمیت آنها در شرایط جنگ رسانهای باشد و اصلاح عملکرد رسانهای باید با استفاده از دانش ارتباطات و رعایت اصول حرفهای دنبال شود.
مقاومت منطقهای هزینه تقابل با ایران را افزایش داده است
ایزدی در پاسخ به پرسشی درباره نقش جبهه مقاومت در تحولات اخیر اظهار داشت: مقاومت در منطقه، از یمن و لبنان تا عراق، هزینه تقابل با ایران را برای طرف مقابل افزایش داده است.
وی با اشاره به یمن گفت: عملکرد یمن در برابر حملات نظامی قدرتهای بزرگ، از نظر نظامی قابل توجه است و این کشور توانسته با وجود محدودیتهای گسترده، هزینههایی به طرف مقابل تحمیل کند.
دانشیار دانشگاه تهران درباره حزبالله لبنان نیز بیان کرد: حزبالله در سالهای گذشته توانمندی موشکی قابل توجهی ایجاد کرده بود و همین ظرفیت، محاسبات رژیم صهیونیستی درباره ورود گسترده به لبنان را پیچیده میکرد.
وی افزود: اگرچه حزبالله در تحولات اخیر ضربات قابل توجهی متحمل شده و بخشی از توانمندیهای آن کاهش یافته است، اما ظرفیت فکری و اعتقادی این جریان همچنان وجود دارد.
وحدت میدانهای مقاومت میتواند معادلات منطقه را تغییر دهد
ایزدی با اشاره به همکاری گروههای مقاومت در منطقه گفت: در شرایط اخیر نشانههایی از همکاری و هماهنگی میان گروههای مقاومت در عراق، لبنان و یمن دیده میشود.
وی ادامه داد: این همکاریها میتواند هزینههای تقابل نظامی را برای طرف مقابل افزایش دهد و از این جهت در محاسبات منطقهای اهمیت دارد.
ایزدی با اشاره به برخی تحلیلهای اندیشکدههای غربی گفت: یکی از دلایلی که در برخی مطالعات درباره علت دشواری حمله مستقیم به ایران مطرح شده، وجود ظرفیتهای منطقهای و هزینه بالای چنین حملهای بوده است.
تغییر نظم جهانی نیازمند کنشگری فعال ایران است
دانشیار دانشگاه تهران در پاسخ به پرسشی درباره آینده نظم منطقهای و جهانی اظهار داشت: تغییر در نظم جهانی و منطقهای در حال وقوع است، اما ایران نباید صرفاً ناظر این تغییرات باشد.
وی افزود: ایران باید برای حضور مؤثر در نظم جدید جهانی و منطقهای، سیاست فعالتری داشته باشد و ظرفیتهای سیاسی، اقتصادی، علمی و منطقهای خود را به کار بگیرد.
ایزدی با اشاره به نقش چین و روسیه در تحولات بینالمللی گفت: رفتار این کشورها در مسائل مختلف نشان میدهد معادلات جهانی پیچیدهتر شده و ایران باید این شرایط را در سیاست خارجی خود لحاظ کند.
وی در پاسخ به پرسش یکی از استادان درباره نقش دانشگاهیان اظهار داشت: استادان دانشگاه در شرایط فعلی وظیفه مضاعفی بر عهده دارند و باید علاوه بر فعالیت علمی، در تبیین شرایط اجتماعی و سیاسی برای دانشجویان نقشآفرین باشند.
ایزدی افزود: دانشجو باید بداند اعتراض به مشکلات کشور با اقداماتی که ممکن است امنیت و تمامیت ارضی ایران را تهدید کند، یکسان نیست.
وی گفت: بسیاری از دانشجویان نسبت به آینده ایران دغدغه دارند و باید از ظرفیت همین علاقه برای گفتوگوی منطقی و علمی درباره مسائل کشور استفاده کرد.
دانشیار دانشگاه تهران تأکید کرد: اگر استادان نمیتوانند در همه حوزهها اقدام مؤثری انجام دهند، دستکم باید تلاش کنند محیط دانشگاه به محلی برای تشدید بحران و بیثباتی تبدیل نشود.
ایزدی در پایان خاطرنشان کرد: حل مشکلات کشور نیازمند اصلاح همزمان سیاستهای داخلی و خارجی است و ایران باید ضمن مقابله با فشارهای خارجی، مشکلات اقتصادی، مدیریتی، رسانهای و اجتماعی خود را نیز اصلاح کند.
انتهای پیام/
نظر شما