آگاهی به‌تنهایی انسان را اصلاح نمی‌کند؛ بصیرت باید به عمل منجر شود

به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از تهران حجت‌الاسلام والمسلمین علی رهبر، استاد حوزه و دانشگاه، در ادامه سلسله جلسات شرح موضوعی نهج‌البلاغه در مسجد صدر، با اشاره به فرازهایی از خطبه ۸۷ نهج‌البلاغه، به موضوع بصیرت، موانع درونی انسان، نقش آگاهی در اصلاح رفتار و خطر استکبار پنهان پرداخت.

وی با اشاره به آیه ۸۲ سوره مائده اظهار کرد: خداوند درباره گروهی از مسیحیان می‌فرماید: «وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَرَیٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاکْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِینَ» و در توصیف آنان می‌فرماید: «ذَٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا یَسْتَکْبِرُونَ».

استاد حوزه و دانشگاه افزود: در این آیه، «لا یستکبرون» نکته مهمی است. مستکبر کسی است که خود را بالاتر می‌بیند. همان‌طور که زمین بلند، آب را نمی‌پذیرد، انسانی هم که خود را برتر می‌بیند، آمادگی پذیرش حقیقت را از دست می‌دهد.

وی ادامه داد: انسان باید این مسئله را بشناسد تا بصیرت در او پدید بیاید. بزرگان برای اصلاح یک رذیله اخلاقی گاهی چله می‌گرفتند. از مرحوم آیت‌الله نخودکی نیز نقل شده است که وقتی کسی می‌خواست یک رذیله را در خود اصلاح کند، به او دستور می‌دادند مکرر بگوید «چشم، چشم، چشم»؛ یعنی در برابر تذکر حق، حالت پذیرش داشته باشد.

آگاهی به تنهایی برای اصلاح انسان کافی نیست

حجت‌الاسلام والمسلمین رهبر با اشاره به ادامه فراز خطبه ۸۷ نهج‌البلاغه گفت: در اینجا می‌فرماید: «فَقَدْ أَبْصَرَ طَرِیقَهُ وَ سَلَکَ سَبِیلَهُ»؛ راه را دیده و مسیر را پیموده است.

وی با طرح این پرسش که مشکل بشر در رفتارهای ناپسند چیست، اظهار کرد: در تاریخ اندیشه، فیلسوفی پیدا شد و گفت مشکل انسان این است که نمی‌داند؛ بنابراین اگر او را آگاه کنیم، مسئله حل می‌شود. اما آیا صرف آگاهی باعث می‌شود انسان رفتار درست داشته باشد؟

استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: قرآن این دیدگاه را نقد می‌کند و می‌فرماید: «وَلَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلَیٰ أَکْثَرِهِمْ فَهُمْ لَا یُؤْمِنُونَ». یعنی حتی وقتی حقیقت برای انسان روشن می‌شود، الزاماً به ایمان و عمل درست منجر نمی‌شود.

وی افزود: درباره حضرت موسی(ع) نیز قرآن می‌فرماید: «وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَیْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا»؛ نشانه‌های الهی را انکار کردند، در حالی که در درون خود به آنها یقین داشتند؛ یعنی مشکل آنها ناآگاهی نبود، بلکه «ظلم» و «علو» مانع پذیرش حقیقت شد.

میان علم و ایمان یک حلقه مفقوده وجود دارد

حجت‌الاسلام والمسلمین رهبر با اشاره به داستان‌هایی درباره ابوجهل گفت: نقل شده است که به ابوجهل گفته شد وقتی آیات قرآن را می‌شنوی، آیا احتمال نمی‌دهی که اینها از طرف خداوند باشد؟ او پاسخ مثبت داد، اما با وجود این ایمان نیاورد.

وی بیان کرد: این نشان می‌دهد که این اندیشه که «اگر انسان آگاه شود، مشکلش حل می‌شود» اندیشه کاملی نیست. به نظر من، آگاهی بخش مهمی از مسئله است، اما برای تحقق عمل، یک حلقه دیگر لازم است.

استاد حوزه و دانشگاه افزود: اگر حتی ۹۲ درصد مشکل انسان با آگاهی حل شود، آن بخش نهایی که علت تامه را کامل می‌کند، چیز دیگری است؛ باید میان انسان و آن آگاهی یک گره، یک کشش و یک جذبه ایجاد شود. اگر این جذبه ایجاد شد، آگاهی اثر خود را نشان می‌دهد و اگر ایجاد نشد، صرف آگاهی الزاماً انسان را به عمل نمی‌رساند.

وی تصریح کرد: بنابراین تا یک مرحله، مشکل انسان با آگاهی حل می‌شود، اما آگاهی معمولی علت تامه نیست و می‌تواند تنها بخشی از علت باشد. آنچه این مسیر را کامل می‌کند، بصیرت است.

بصیرت، انسان را وارد مسیر عمل می‌کند

حجت‌الاسلام والمسلمین رهبر با اشاره به عبارت «أَبْصَرَ طَرِیقَهُ وَ سَلَکَ سَبِیلَهُ» گفت: وقتی بصیرت حاصل شد، انسان راه را می‌بیند و آن را می‌پیماید. بعد از آن است که انسان‌هایی مانند عمار، ابوذر، سلمان و مقداد شکل می‌گیرند.

وی با اشاره به عبارت «وَعَرَفَ مَنَارَهُ» اظهار کرد: بعضی‌ها «مَنار» را به شکل دیگری می‌خوانند، در حالی که باید به معنای «منار» توجه کرد. منار همان نشانه‌ای است که راه را به انسان نشان می‌دهد.

استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: باید پرسید «منار» چیست؟ در گذشته، برای راهنمایی مسافران در بیابان‌ها، نشانه‌هایی ایجاد می‌کردند که حتی از فاصله‌های طولانی قابل مشاهده بود تا فرد راه را گم نکند.

وی افزود: در فرهنگ دینی نیز پیشوایان الهی منار هستند. در زیارت جامعه کبیره، ائمه(ع) به عنوان نشانه‌های هدایت معرفی شده‌اند و کسی که کلیدهای هدایت در اختیار اوست، می‌تواند مسیر درست را به انسان نشان دهد.

پیشوای الهی، خطاهای پنهان انسان را می‌بیند

حجت‌الاسلام والمسلمین رهبر با اشاره به روایتی درباره صفوان جمال اظهار کرد: صفوان با نشاط نزد امام آمد. امام(ع) فرمودند کارهای تو خوب است، اما یک مشکل داری. صفوان پرسید چه مشکلی؟

وی ادامه داد: امام(ع) از او پرسیدند: آیا شترهایت را به این افراد اجاره می‌دهی؟ صفوان گفت بله و کرایه آن را نیز دریافت می‌کنم. امام(ع) از او پرسیدند آیا دوست داری آنها بروند و سالم برگردند تا کرایه شترهایت را پرداخت کنند؟ صفوان گفت بله. امام فرمودند همین علاقه و انتظار، محل اشکال است.

استاد حوزه و دانشگاه تصریح کرد: تشخیص چنین مسئله‌ای برای هر کسی آسان نیست. منار می‌خواهد؛ یعنی انسان به کسی نیاز دارد که از بیرون بتواند آنچه را در درون او پنهان است ببیند و تذکر دهد.

امیرالمؤمنین(ع) نیز پیامبر(ص) را منار هدایت می‌دانست

وی با اشاره به جایگاه پیامبر اکرم(ص) در تربیت امیرالمؤمنین(ع) گفت: وقتی گفته می‌شود پیشوایان منار هدایت هستند، خود امیرالمؤمنین(ع) نیز رسول اکرم(ص) را برای خود منار هدایت می‌دانستند.

حجت‌الاسلام والمسلمین رهبر ادامه داد: امیرالمؤمنین(ع) می‌فرمودند رسول خدا(ص) هر روز یک علم از اخلاق را برای من برمی‌افراشت و می‌فرمود: «علی‌جان، این سرمشق توست». آن حضرت از کودکی تحت تربیت پیامبر(ص) قرار داشتند و در جنگ‌ها نیز مسلمانان به پیامبر اکرم(ص) پناه می‌بردند.

وی افزود: بنابراین انسان حتی اگر جایگاه بالایی داشته باشد، همچنان به منار هدایت نیاز دارد.

«قطع غمار»؛ عبور از گرداب‌های زندگی

استاد حوزه و دانشگاه در ادامه با اشاره به فراز «وَقَطَعَ غِمَارَهَا» اظهار کرد: در اینجا گاهی «غمرات» و گاهی «غمار» گفته می‌شود. اصل این کلمه به معنای گرداب نیست، بلکه «غمر» به جایی گفته می‌شود که آب فراوان در آن جمع شده است و از همین‌جا معنای ترس و هراس نیز پیدا کرده است.

وی افزود: «غمرات الموت» یعنی آن حالات و سختی‌های شدید هنگام مرگ. «سکرات» و «غمرات» نیز در همین زمینه مطرح شده‌اند.

حجت‌الاسلام والمسلمین رهبر با اشاره به نقل خاطره‌ای درباره امام خمینی(ره) گفت: نقل شده است که از ایشان درباره سکرات مرگ پرسیده شد و در پاسخ فرموده بودند که در آن لحظه به ما کمک کردند.

فشارهای جسمی و روانی در لحظات سخت

وی با اشاره به خاطره‌ای از مرحوم فلسفی اظهار کرد: مرحوم فلسفی در تهران منبر می‌رفت و از امیرالمؤمنین(ع) نقل می‌کرد که اگر انسان بداند هنگام مرگ چه اتفاقی رخ می‌دهد و چه فشاری بر او وارد می‌شود، گناه نمی‌کند.

استاد حوزه و دانشگاه افزود: پس از آن جلسه، فردی که خود را دانشمند معرفی می‌کرد، نزد مرحوم فلسفی آمد و چند تصویر از نوار مغزی به او نشان داد. در یکی از تصاویر، وضعیت مغزی فرد در حالت غضب و در تصویر دیگری، وضعیت فردی که در حال جان دادن بود، نشان داده شده بود. او می‌خواست بداند آیا آنچه درباره فشارهای لحظه مرگ گفته شده، می‌تواند از نظر جسمی نیز نشانه‌هایی داشته باشد یا خیر.

وی خاطرنشان کرد: این همان «قطع غمار» است؛ زندگی انسان گرداب‌ها و شرایط سختی دارد و انسان باید بتواند از این گرداب‌ها عبور کند و در این مسیر نیازمند کمک الهی است.

در لحظات سخت، انسان نباید از خود غافل شود

حجت‌الاسلام والمسلمین رهبر با اشاره به یکی از شخصیت‌های برجسته انقلاب گفت: گاهی انسان در شرایط بسیار سخت و سنگینی قرار می‌گیرد. وقتی مسئولیتی بر دوش انسان گذاشته می‌شود، باید از خدا کمک بخواهد.

وی افزود: کمک خداوند به این معناست که انسان از خویشتن خویش غافل نشود و جایگاه و بهایی را که پروردگار برای او ایجاد کرده، فراموش نکند.

استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به مرحوم شیخ انصاری اظهار کرد: وقتی به ایشان خبر دادند که صاحب جواهر گفته است پس از من شیخ انصاری مرجع خواهد بود، شیخ انصاری به حرم رفت و گریه کرد که من چه کرده‌ام که چنین مسئولیت و مرجعیتی بر عهده من گذاشته شده است.

وی ادامه داد: اینها گردنه‌های زندگی است. گاهی سربالایی‌ها برای خودرو مشکل ایجاد می‌کند و گاهی سرازیری‌ها. در زندگی انسان نیز هم صعود و هم فرود می‌تواند محل آزمایش باشد.

خطر استکبار پنهان

حجت‌الاسلام والمسلمین رهبر با اشاره به تجربه‌ای از سفر با خودرو گفت: زمانی با خودرویی قدیمی از مسیرهای کوهستانی عبور می‌کردیم. در گردنه‌ها خودرو با مشکل مواجه شد و در سرازیری‌ها نیز فشار زیادی به ترمزها وارد می‌شد. این مثال را می‌توان درباره زندگی انسان نیز به کار برد؛ بعضی گردنه‌ها و بعضی سرازیری‌ها خطرناک هستند.

وی افزود: انسان ممکن است در مسیر صعود، با مشکلاتی مواجه شود، اما گاهی پس از رسیدن به جایگاه بالاتر، استکبار پنهان در درون او مشکل‌ساز می‌شود.

استاد حوزه و دانشگاه با تأکید بر اهمیت این موضوع اظهار کرد: هیچ چیزی خطرناک‌تر از کبر مخفی نیست. ممکن است انسان ظاهر متواضعی داشته باشد، اما در درون خود گرفتار خودبرتربینی باشد.

وی با اشاره به آیات قرآن کریم گفت: خداوند در قرآن کریم درباره بهشت می‌فرماید: «تِلْکَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِینَ لَا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا»؛ یعنی سرای آخرت را برای کسانی قرار می‌دهیم که در زمین برتری‌جویی و فساد نمی‌خواهند.

حجت‌الاسلام والمسلمین رهبر تصریح کرد: این آیه نشان می‌دهد مسئله «علو» و برتری‌جویی تا چه اندازه جدی است. خداوند در موارد مختلف درباره برخی اعمال هشدار داده است، اما درباره این موضوع تأکید ویژه‌ای وجود دارد.

انسان نباید گرفتار حفظ جایگاه خود شود

وی افزود: یکی از اشتباهاتی که ممکن است امثال من مرتکب شوند، این است که دائماً از خود بپرسند پس عزت من چه می‌شود؟ جایگاه من چه می‌شود؟ شیطان نیز می‌تواند همین نگرانی‌ها را به انسان القا کند.

استاد حوزه و دانشگاه خاطرنشان کرد: انسان باید این مسائل را رها کند و مراقب باشد که حفظ جایگاه اجتماعی و ظاهری، او را از اصلاح درون غافل نکند.

وی با اشاره به مضمون برخی روایات درباره فرشتگان گفت: در نقل‌هایی آمده است که فرشتگان در دو موقعیت شگفت‌زده می‌شوند؛ یکی زمانی که خداوند فردی را بالا می‌برد و دیگران می‌خواهند او را پایین بیاورند و دیگری زمانی که فردی در ظاهر جایگاه بالایی دارد اما به دلیل عملکرد خود، در معرض سقوط قرار می‌گیرد.

خطر استکبار می‌تواند در تصمیم‌ها و رفتارهای انسان پنهان شود

حجت‌الاسلام والمسلمین رهبر با اشاره به برخی خاطرات و نمونه‌های تاریخی گفت: گاهی انسان در یک تصمیم یا تحلیل، دچار اشتباه می‌شود، اما متوجه نیست که ریشه این اشتباه ممکن است در استکبار درونی باشد.

وی ادامه داد: در برخی موارد، انسان باید مانند کسی باشد که وقتی لکه‌ای روی هندوانه می‌بیند، بررسی می‌کند که آیا مشکل فقط ظاهری است یا اینکه آفت در درون آن نفوذ کرده است. گاهی یک نقطه کوچک، نشانه مشکلی عمیق‌تر است.

استاد حوزه و دانشگاه افزود: در برخی شخصیت‌ها نیز ممکن است یک مشکل درونی به تدریج راه پیدا کند و بعد در رفتارها، سخنان و حتی نوشته‌های آنها آشکار شود.

وی در پایان با تأکید بر ضرورت خودشناسی، بصیرت و مراقبت از استکبار درونی گفت: انسان باید دائماً مراقب باشد که آگاهی او به بصیرت تبدیل شود، بصیرت به شناخت مسیر و شناخت مسیر به سلوک درست منجر شود.

حجت‌الاسلام والمسلمین رهبر در پایان ابراز امیدواری کرد در صورت توفیق و فراهم بودن شرایط، جلسات این سلسله مباحث در ماه مهر ادامه پیدا کند و از حاضران خواست با ذکر صلوات، جلسه را به پایان برسانند.

انتهای پیام/