به گزارش خبرگزاری حوزه، حجت‌الاسلام حسینی قمی در سلسله مباحثی به موضوع معارف فاطمیه پرداخته که تقدیم مبلغان و عاشقان اهل‌بیت(ع) می‌شود.
نکته‌ای از جلسه قبل:
از نکات بسیار مهم درباره خطبه حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها این است که بحمدالله در طول سالیان متمادی، کتاب‌های فراوانی در شرح این خطبه نورانی نوشته شده است. در جلسه قبل به منابع و مصادر این خطبه اشاره کردیم و گفتیم که در میان قدیمی‌ترین منابع اهل‌سنت، کتاب «بلاغات النساء» اثر احمد بن ابی‌طاهر قرار دارد که این خطبه نورانی در آن نقل شده است. احمد بن ابی‌طاهر در سال ۲۸۰ هجری قمری وفات یافته است؛ یعنی این عالم اهل‌سنت حدود هزار و دویست سال پیش می‌زیسته است. همچنین در جلسه قبل، منابع متعدد دیگری از اهل‌سنت و شیعه را نام بردیم.
شرح های خطبه فدکیه:
اما درباره شرح این خطبه نیز بحمدالله کتاب‌های بسیار فراوانی نوشته شده است. در یک کتاب‌نامه مشاهده می‌کردم که نزدیک به هفتاد کتاب در شرح خطبه حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها گردآوری شده است. البته این تعداد، غیر از کتاب‌هایی است که درباره داستان فدک نوشته شده‌اند. درباره ماجرای فدک نیز به همین تعداد، یعنی نزدیک به هفتاد کتاب یا بیشتر، تألیف شده است؛ چراکه صدیقه طاهره سلام‌الله‌علیها در این خطبه به موضوع فدک نیز اشاره می‌فرمایند. شاید یکی از بهترین کتاب‌هایی که درباره موضوع فدک نوشته شده، اثر شهید بزرگوار، آیت‌الله سید محمدباقر صدر رضوان‌الله‌علیه باشد.
یک شرح پیشنهادی برای خطبه حضرت زهرا(س)
اما درباره شرح خطبه، کتاب‌های فارسی فراوانی نوشته شده است که اگر بخواهم به همه آن‌ها اشاره کنم، مجال کافی وجود ندارد. بااین‌حال، به نظرم رسید یک کتاب را معرفی کنم که برای عموم عزیزان مفید است. این کتاب اثر عالم بسیار بزرگوار، مرحوم آیت‌الله‌العظمی سید عزالدین حسینی زنجانی رضوان‌الله‌علیه است. ایشان از مراجع تقلید و صاحب رساله بودند و آثار فراوانی دارند. یکی از این آثار، همین کتابی است که اکنون در اختیار من قرار دارد و درباره شرح خطبه حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها نوشته شده است.
به گمانم اگر عزیزان بخواهند برای مطالعه، یک کتاب انتخاب کنند، این کتاب انتخاب خوبی است. نویسنده در این اثر، واژگان خطبه را به‌خوبی توضیح داده و متن اصلی خطبه را نیز همراه با مطالبی که نیازمند شرح و توضیح بوده‌اند، بررسی کرده است. بنابراین، کتاب «شرح خطبه فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها»، اثر آیت‌الله‌العظمی سید عزالدین حسینی زنجانی، می‌تواند برای علاقه‌مندان مفید باشد.
سه راه برای اثبات اعتبار خطبه حضرت زهرا(س)
اما اجازه بدهید پیش از ورود به متن خود خطبه، به نکته دیگری اشاره کنم. در جلسه قبل و همچنین در این جلسه، به منابع فراوان خطبه اشاره کردیم. بااین‌حال، به‌عنوان یک مسئله کلی عرض می‌کنم که عزیزان بدانند برای تشخیص اعتبار یک سخن، خطبه یا کلام، راه‌های مختلفی وجود دارد.
یکی از این راه‌ها، بررسی سند است؛ به این معنا که کسانی که آن خطبه را برای ما نقل کرده‌اند، همگی راویانی باشند که مورد اعتماد هستند و سند روایت از اعتبار لازم برخوردار باشد. راه دیگر این است که خطبه یا آن سخن در کتاب‌های معتبر نقل شده باشد. راه سوم نیز بررسی متن و محتوای سخن است. گاهی متن و محتوای یک سخن آن‌قدر بلند و عالی است که اساساً نیازی به سند ندارد.
اجازه بدهید توضیح دهم که هر سه راه در مورد خطبه صدیقه طاهره سلام‌الله‌علیها وجود دارد؛ یعنی این خطبه هم سندهای بسیار عالی دارد، هم در کتاب‌های معتبر فراوانی نقل شده است که در جلسه قبل و این جلسه به برخی از آن‌ها اشاره کردم و هم از محتوایی برخوردار است که این خطبه نورانی را از سند بی‌نیاز می‌کند.
عزیزان، برای مثال، به خطبه‌های امیرمؤمنان سلام‌الله‌علیه در نهج‌البلاغه توجه کنید. می‌دانید که اگر این خطبه‌ها هیچ سندی هم نداشتند، همین عظمت کلام امیرمؤمنان سلام‌الله‌علیه کفایت می‌کرد. امروز نیز ما در عالم این ادعا را مطرح می‌کنیم و علمای شیعه بر آن تأکید دارند که اگر کسی در انتساب این سخنان به امیرمؤمنان سلام‌الله‌علیه تردید دارد، بسم‌الله! سخنی مشابه این کلام بیاورد.
اجازه بدهید به داستانی در این زمینه اشاره کنم. مرحوم کلینی رضوان‌الله‌علیه، صاحب کتاب شریف کافی، خطبه‌ای از امیرمؤمنان سلام‌الله‌علیه را در کتاب خود نقل می‌کند. در کتاب توحید کافی، بابی با عنوان «جوامع التوحید» وجود دارد که این خطبه در آن آمده است. امیرمؤمنان سلام‌الله‌علیه در این خطبه نورانی که حدود یک صفحه است، مطالبی را درباره توحید بیان می‌فرمایند.
پس از پایان خطبه، مرحوم کلینی رضوان‌الله‌علیه به‌تفصیل آن را شرح می‌کند. هنگامی که شرح ایشان بر این خطبه به پایان می‌رسد، در پایان عبارتی می‌نویسد که تقاضا می‌کنم عزیزان بیشتر به آن توجه کنند. ایشان می‌فرماید: «لَوِ اجتَمَعت ألسنةُ الجنِ والإنس علی أن یُبَیِّنوا التوحید بِمِثلِ ما أتی به أمیرالمؤمنین علیه السلام مَا استطاعوا».
مضمون این عبارت آن است که اگر تمام جن و انس گرد هم جمع شوند و بخواهند توحید را به زیبایی آنچه امیرمؤمنان سلام‌الله‌علیه بیان کرده‌اند، تبیین کنند، توانایی انجام چنین کاری را نخواهند داشت.
بنابراین، این خطبه نیازی به سند ندارد. در حقیقت، مرحوم کلینی رضوان‌الله‌علیه با این عبارت، اعلام تحدی می‌کند. می‌دانید که قرآن کریم نیز اعلام می‌کند اگر در اصالت قرآن و انتساب آن به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله و خدای متعال تردید دارید، بسم‌الله! کتابی مانند آن بیاورید، آیه‌ای مانند آن ارائه کنید یا سوره‌ای همانند آن بیاورید. این تحدی درباره کلام خالق است؛ اما در مورد کلام مخلوق نیز مرحوم کلینی رضوان‌الله‌علیه چنین ادعایی را مطرح می‌کند: اگر کسی در انتساب این خطبه به امیرمؤمنان سلام‌الله‌علیه تردید دارد، همه جن و انس گرد هم جمع شوند و خطبه‌ای در توحید بیاورند که از نظر زیبایی و عظمت، مانند این خطبه باشد. چنین کلامی دیگر نیازی به بررسی سند ندارد تا بگوییم باید سند آن را بررسی کنیم.
خطبه حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها نیز همین‌گونه است. بد نیست در این زمینه، به عبارتی از ابن ابی‌الحدید معتزلی اشاره کنم. همان‌طور که پیش‌تر عرض کردم، ابن ابی‌الحدید از علمای اهل‌سنت است و خطبه حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها را نیز در کتاب خود آورده است. ایشان شرحی بر نهج‌البلاغه امیرمؤمنان سلام‌الله‌علیه در بیست مجلد نوشته است.
ابن ابی‌الحدید در ذیل خطبه یکصد و هشتاد و سه نهج‌البلاغه، به خطبه‌ای از امیرمؤمنان سلام‌الله‌علیه می‌پردازد که پس از تلاوت و تفسیر سوره تکاثر ایراد شده است. این خطبه در ادامه تفسیر سوره تکاثر از سوی امیرمؤمنان سلام‌الله‌علیه بیان شده است. ابن ابی‌الحدید، این عالم اهل‌سنت، هنگامی که شرح خود را بر این خطبه به پایان می‌رساند، در پایان می‌نویسد: «أُقسم بمن تُقسِمُ به الأمَم إنی قرأت هذه الخطبة منذ خمسین سنه و إلی الآن اکثر من الف مرة»
مضمون این عبارت آن است که به خدایی که همه امت‌ها به او سوگند یاد می‌کنند، قسم می‌خورم که در طول پنجاه سال، بیش از هزار بار این خطبه را خوانده‌ام و هر بار که آن را خوانده‌ام، در من احساس هیبت، خوف و پندپذیری ایجاد کرده است.
سپس ابن ابی‌الحدید به این نکته اشاره می‌کند که همان‌گونه که برخی از آیات قرآن کریم چنان عظمت و تأثیری دارند که انسان باید در برابر آن‌ها به سجده بیفتد، برخی از خطبه‌های امیرمؤمنان سلام‌الله‌علیه نیز چنین جایگاهی دارند. می‌دانید که ما چهار آیه در قرآن کریم داریم که سجده در برابر آن‌ها واجب است. این عالم اهل‌سنت می‌گوید کلام امیرمؤمنان سلام‌الله‌علیه نیز در برخی موارد چنان عظیم است که باید در برابر آن به سجده افتاد؛ از جمله همین خطبه.
بنابراین، برای اعتبار یک کلام، سه راه وجود دارد و هر سه راه در مورد خطبه صدیقه طاهره سلام‌الله‌علیها نیز مطرح است. مضامین این خطبه نورانی آن‌قدر بلند و والا هستند که ان‌شاءالله در ادامه آن را خواهیم خواند و شما عزیزان نیز ملاحظه خواهید فرمود که کسی جز صدیقه طاهره سلام‌الله‌علیها، با مقام عصمت آن بانوی شهیده، نمی‌تواند چنین سخنانی را با این میزان از فصاحت و بلاغت بیان کند.
والسلام علیکم و رحمةالله.
مشاهده فیلم
نظر شما