به گزارش خبرگزاری حوزه، هم‌زمان با ایام شهادت حضرت فاطمه زهرا (س)، خبرگزاری حوزه در سلسله مباحثی با حجت‌الاسلام والمسلمین امیرحسن مظفری‌زاد کارشناس و پژوهشگر تاریخ به بازخوانی میراث علمی و سیاسی آن حضرت پرداخته ایم. این خطبه سندی تاریخی با اسناد متواتر نزد شیعه و اهل‌سنت که الگوی حضور سیاسی زن مسلمان را نیز ترسیم می‌کند. در ادامه این گفتگو تقدیم می‌گردد.
بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم
راجع به منابعی که خطبه‌ی زهرای مرضیه (سلام‌الله‌علیها) معروف به خطبه‌ی فدکیه در آن‌ها آمده است، همان‌طور که اشاره شد، فریقین (شیعه و اهل سنت) این خطبه را نقل کرده‌اند. با توجه به قدمت زمانی، بحث را از منابع شیعه آغاز می‌کنیم. در منابع شیعه، بزرگان و محدثانی به نقل این خطبه پرداخته‌اند که به ترتیب تاریخی می‌توان به آن‌ها اشاره کرد:
۱. لوط بن یحیی (معروف به ابومخنف): متوفای سال ۱۵۷ هجری قمری. ایشان کتابی با عنوان «خطبة الزهراء (سلام‌الله‌علیها)» داشته‌اند که متاسفانه این اثر به دست ما نرسیده است.
۲. حسن بن سلیمان حلی: متوفای قرن نهم (یا هشتم هجری)؛ ایشان در کتاب «مختصر بصائر الدرجات» اشاره‌ای مختصر به خطبه‌ی بانوی دو عالم داشته‌اند (توضیح: در متن اصلی به سال ۳۰۰ اشاره شده بود که در تاریخ وفات این عالم بزرگوار اصلاح‌طلبانه مد نظر قرار می‌گیرد).
۳. شیخ صدوق (رحمه‌الله‌علیه):متوفای سال ۳۸۱ هجری قمری. ایشان در کتاب ارزشمند «من لایحضره الفقیه»، بخشی از خطبه را به نقل از حضرت زینب (سلام‌الله‌علیها) روایت کرده و در پایان می‌فرماید:
«و الخطبة طویلة» (این خطبه، خطبه‌ای طولانی است).
عبارتِ «أخذنا منها موضع الحاجة» (تنها بخشی را که بدان نیاز داشتیم نقل کردیم، نه تمام خطبه را)، مستند و شاهدی فوق‌العاده مهم است که نشان می‌دهد خطبه فدکیه حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) بسیار مفصل و طولانی بوده است. تصریح خود شیخ صدوق (ره) به این‌که «الخطبة طویلة» پاسخ روشنی است به این شبهه که چرا برخی منابع خطبه را مختصرتر نقل کرده‌اند و تقطیعِ شیخ صدوق هرگز به معنای کوتاه بودن اصل خطبه نیست.
افزون بر این، جناب احمد بن عبدالواحد بن احمد، مشهور به ابن عبدون (متوفای ۴۲۳ ق) که از مشایخ و اساتید برجستهٔ نجاشی و شیخ طوسی به شمار می‌رود، کتابی مستقل با عنوان «تفسیر خطبة فاطمة الزهراء (سلام‌الله‌علیها)» داشته است؛ اثری ارزشمند که متأسفانه تا روزگار ما بر جای نمانده است.
دیگر شخصیت نامدار جهان تشیع که اهتمام ویژه‌ای به این خطبه داشته، سید مرتضی علم‌الهدی (علی بن الحسین الموسوی)، برادر بزرگوار گردآورندهٔ نهج‌البلاغه (سید رضی) است. ایشان در اثر گرانسنگ و ماندگار خود در اثبات امامت و حقانیت مکتب اهل‌بیت (ع)، یعنی کتاب «الشافی فی الإمامة»، خطبه را به سه طریق از استاد خویش، ابوعبدالله مرزبانی، نقل می‌کند که نشان‌دهندهٔ کمال توجه و اعتبار این خطبه نزد وی است.
اما از میان آثاری که برای نخستین بار خطبه را به‌صورت کامل نقل کرده و خوشبختانه نسخه‌اش در دست ما موجود است و همواره استناد قدما و علما را به همراه داشته، کتاب شریف «دلائل الإمامة» تألیف محمد بن جریر طبری امامی است. شایان توجه است که ایشان هم‌نام با مورخ شهیر اهل سنت (صاحب تاریخ طبری) است، اما از علمای برجسته شیعه در قرن پنجم هجری به شمار می‌رود. طبری امامی در این کتاب معتبر متقدم، خطبه را با نُه طریق متفاوت گزارش کرده است.
پس از ایشان، شخصیت والامقام دیگری که متن کامل خطبه را جاودانه ساخت، احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی (ابومنصور طبرسی) در کتاب گرانقدر «الإحتجاج» است. مرحوم طبرسی این خطبهٔ کامل و شگرف را به شکل مرسل از عبدالله بن حسن (فرزند امام حسن مجتبی و ملقب به عبدالله محض/مثنی) روایت کرده که امروزه به یکی از مشهورترین و متقن‌ترین منابع بازخوانی خطبه فدکیه بدل شده است.
و اما راجع به منابع اهل سنت، بنده اشاره کنم به این مطلب:
اولین شخصیتی که کتاب فوق‌العاده مهمی نوشته و خطبه در آن موجود است، جناب احمد بن ابی‌طاهر معروف به ابن طیفور (متوفای سال ۲۸۰ هجری) در کتاب بلاغات النساء است.
همچنین جناب احمد بن عبدالعزیز جوهری (متوفای سال ۳۲۳ هجری) در کتاب السقیفة و فدک به این خطبه پرداخته‌اند؛ البته اصل این کتاب از بین رفته، اما متن آن در شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید موجود است و از آنجا استخراج و به‌صورت مجزا چاپ شده است.
همچنین جناب مسعودی (متوفای سال ۳۴۶ هجری) در کتاب مروج الذهب اشاره‌ای اجمالی به این خطبه داشته است؛ و می‌دانیم که کتاب مروج الذهب خلاصه‌ای است از کتاب أخبار الزمان ایشان که متأسفانه به دست ما نرسیده است.
همچنین جناب ابوالفرج اصفهانی (متوفای سال ۳۵۶ هجری) کتابی داشته‌اند با عنوان کلام فاطمة فی فدک که متأسفانه این اثر هم به دست ما نرسیده است.
همچنین نُعمان بن محمد (متوفای سال ۳۶۳ هجری) به این خطبه اشاره کرده‌اند؛ کتاب ایشان شرح الأخبار فی فضائل الأئمة الأطهار است که بخشی از خطبه حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) را به‌صورت مرسل از عبدالله بن سلام نقل نموده است.
همچنین ابن ابی‌الحدید معتزلی (متوفای سال ۶۵۵ یا ۶۵۶ هجری) در شرح نهج‌البلاغه، خطبه را با چند سند از منابع اهل سنت نقل می‌کند و تأکید می‌نماید که هیچ‌کدام از این اسناد از کتب شیعه گرفته نشده است؛ مطلبی که ابن ابی‌الحدید می‌آورد، ذیل نامه حضرت امیرالمؤمنین (ع) به عثمان بن حُنیف آمده است.
از راویان دیگر خطبه حضرت زهرا (س)، می‌توانیم به ابن اثیر جزری (صاحب کتاب الکامل فی التاریخ، متوفای سال ۶۰۶ هجری) اشاره کنیم؛ ایشان کتابی دارند با عنوان منال الطالب فی شرح طوال الغرائب که در آن، خطبه را به‌صورت مفصل و با شرح لغات توضیح داده و شرح کرده‌اند. البته سند آن مرسل است و به حضرت زینب (سلام‌الله‌علیها) می‌رسد و ایشان خطبه را از زبان حضرت زینب نقل کرده‌اند.
و مورد آخری هم که می‌توان در منابع اهل سنت به آن اشاره کرد، کتاب تذکرة الخواص از سبط ابن جوزی است که قسمتی مختصر از خطبه در آن به‌صورت مرسل نقل شده است.
نظر شما