اراده، زیرساخت نامرئی قدرت؛ از «ذخیره قدرت» تا «تصمیم»؛ خوانشی اصولی و قرآنی درباره فاصله «داشتن» و «توانستن»

خبرگزاری حوزه | قدرت را معمولاً با آنچه دیده می‌شود می‌سنجند: شمار موشک‌ها، برد پهپادها، حجم اقتصاد، تعداد سربازان، ذخایر انرژی، عمق جغرافیایی و شبکه متحدان. سیاست بیش از بسیاری از دانش‌ها به عدد علاقه دارد؛ شاید چون عدد اطمینان می‌آورد. اما آیا همه آنچه قدرت می‌آفریند، شمردنی است؟

در دانش اصول، در بحث از چگونگی صدور فعل اختیاری از انسان، تعبیر دقیقی وجود دارد: اراده «جزء اخیر علت تامه حرکت عضلات» است. مقصود پیچیده نیست. دستی که حرکت می‌کند، پایان یک فرآیند است، نه آغاز آن. پیش‌تر چیزی فهمیده شده، ارزشی ترجیح داده شده، شوقی شکل گرفته، تردیدی کنار رفته و سرانجام تصمیمی منعقد شده است. آنچه در بیرون به صورت حرکت دست دیده می‌شود، ظهور واقعه‌ای است که پیش‌تر در درون انسان رخ داده است. در قدرت سیاسی نیز شاید بیش از اندازه به «عضلات» خیره شده‌ایم.

موشک، اقتصاد، ارتش، صنعت و فناوری خودِ قدرت نیستند؛ ذخیره قدرت‌اند. قدرت آنگاه بالفعل می‌شود که فاعلی بتواند این ذخیره را در زمان لازم به تصمیم و عمل تبدیل کند. از همین رو دو کشور ممکن است روی کاغذ امکانات نزدیک به هم داشته باشند، یا حتی یکی کمتر، اما در میدان دو قدرت کاملاً متفاوت باشند. چنان‌که در یمن، برتری ظاهری تجهیزات، لزوماً به برتری سیاسی و راهبردی تبدیل نشده است. آنچه فاصله میان «داشتن» و «توانستن» را پر می‌کند، می‌توان «زیرساخت ارادی قدرت» نامید. حتی یک گام باید جلوتر رفت: اراده فقط ابزار موجود را به حرکت درنمی‌آورد؛ خود، ابزار تولید می‌کند.

قرآن در تعبیری شگفت‌انگیز درباره کسانی که از حضور در میدان سر باز زدند می‌گوید: «وَلَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّة»؛ اگر واقعاً اراده خروج داشتند، برای آن سازوبرگ فراهم می‌کردند. ترتیب آیه مهم است: نخست «اراده»، سپس «عُدّه». اراده راستین منتظر آماده شدن همه امکانات نمی‌ماند؛ بخشی از کارکرد آن، آفریدن امکان است.

این نکته فهم ما از قدرت ملی را تغییر می‌دهد. آزمایشگاه، کارخانه، سازمان نظامی، ذخیره راهبردی و حتی دانش فنی یک‌شبه پدید نمی‌آیند. پشت هرکدام سال‌ها تصمیم، تخصیص منابع، تحمل هزینه و ترجیح یک آینده بر آینده‌های دیگر نهفته است. به این معنا، هر موشک پیش از آنکه در کارخانه ساخته شود، یک بار در قلمرو اراده ساخته شده است.

از همین منظر می‌توان سخنی را فهمید که ایران را در «محاسبات دنیایی» یک قدرت بزرگ، اما در «محاسبات الهی» واجد جایگاهی دیگر می‌داند. این سخن بلافاصله از مردمی می‌گوید که خود را متعلق به عترت طاهره می‌دانند، دلبسته آنان‌اند و برای اقامه حق هراس ندارند.

این سه گزاره کنار یکدیگر اتفاقی نیستند: تعلق، دلبستگی و نترسیدن. این‌ها اجزای یک روایت عمیق تمدنی‌اند که در قلب‌ها شکل گرفته و می‌تواند محرک دایره اراده‌ها در دنیای ماده‌های سرد باشد.

تعلق به انسان می‌گوید «من از کدام روایت آمده‌ام». دلبستگی آن روایت را از یک اطلاع تاریخی به منبع اعتماد و معنا تبدیل می‌کند. آن معنا در لحظه امتحان می‌تواند به اراده تبدیل شود.

جامعه‌ای که شخصیت‌های مرجعش فقط موضوع احترام تشریفاتی‌اند، از آنان قدرتی به دست نمی‌آورد. اما هنگامی که یک سنت، معیار عزت و ذلت، حق و باطل، سود و زیان و زندگی شایسته را شکل می‌دهد، وارد ساختار واقعی تصمیم شده است.

اینجاست که «معرفت به عترت» معنایی فراتر از دانستن زندگی‌نامه و فضایل پیدا می‌کند. معرفت اگر حقیقی باشد، مرجع ارزش‌گذاری می‌سازد. تعیین می‌کند چه چیزی آن‌قدر مهم است که باید برایش هزینه داد، چه چیزی با هیچ منفعتی قابل معامله نیست و از چه قدرتی نباید ترسید. این دقیقاً همان نقطه‌ای است که الهیات وارد عینیت سیاست می‌شود.

از شهید قاسم سلیمانی تعبیری نقل شده است که جنگ را با ریاضیات می‌نویسند، اما سرنوشت آن را الهیات تعیین می‌کند. معنای دقیق این سخن، اگر از شعار فاصله بگیریم، آن نیست که ریاضیات بی‌اهمیت است. ریاضیات به ما می‌گوید چند موشک داریم، چند روز می‌توانیم مقاومت کنیم، چه میزان خسارت قابل تحمل است و کدام آرایش نظامی برتری دارد. الهیات اما پیش از این محاسبات، دستگاه ارزش‌گذاری محاسبه‌گر را می‌سازد. ریاضیات می‌تواند هزینه را محاسبه کند؛ الهیات در تعریف «هزینه» مداخله می‌کند.

برای کسی از دست دادن رفاه هزینه نهایی است؛ برای دیگری از دست دادن استقلال. کسی مرگ را بزرگ‌ترین زیان می‌بیند و دیگری ممکن است زندگی همراه با ذلت را زیانی بزرگ‌تر بداند. از همین رو دو بازیگر با اطلاعات یکسان ممکن است به دو تصمیم کاملاً متفاوت برسند. تفاوت در حساب نیست؛ در مبانی حساب است. پس الهیات رقیب واقع‌گرایی نیست؛ بخشی از واقعیتی است که واقع‌گرایی ناقص گاه آن را نمی‌بیند.

در قرآن تعبیر دیگری نیز هست: «وَرَبَطْنَا عَلَیٰ قُلُوبِهِمْ إِذْ قَامُوا». پیش از «قیام»، مسئله‌ای در «قلب» حل شده است. «ربط قلب» را می‌توان استحکام درونی‌ای دانست که اجازه می‌دهد انسان دانسته خود را به کنش تبدیل کند. بسیاری حقیقتی را می‌دانند؛ اندکی بر اساس آن می‌ایستند. فاصله معرفت تا قیام را اراده پر می‌کند.

تمدن‌ها نیز دقیقاً در همین فاصله با یکدیگر متفاوت می‌شوند. مهم‌ترین محصول یک تمدن فقط بناها، فناوری‌ها و نهادهایش نیست؛ نوع انسانی است که می‌تواند بسازد. آیا انسانی می‌سازد که در اولین برخورد با هزینه، همه ارزش‌هایش را دوباره قیمت‌گذاری کند، یا انسانی که برای بعضی امور قیمت قائل نیست؟ از این منظر می‌توان تعریف دقیق‌تری از قدرت به دست داد: قدرت، ظرفیت تبدیل ارزش‌های پذیرفته‌شده به اراده، و اراده به امکان عینی است. این تعریف هم موشک را جدی می‌گیرد و هم چیزی را که پیش از موشک قرار دارد.

اما درست از همین‌جا مسئولیتی سنگین آغاز می‌شود. اراده ملی فقط با تبلیغ ساخته نمی‌شود. اعتماد، عدالت، صداقت و تجربه کرامت نیز جزئی از زیرساخت ارادی قدرت‌اند. جامعه‌ای که میان ارزش‌های اعلام‌شده و تجربه زیسته خود شکافی عمیق ببیند، به‌تدریج توان تصمیم خود را از دست می‌دهد. قدرت سخت را می‌توان در کارخانه انباشت؛ اما اراده عمومی را نمی‌توان در انبار نگهداری کرد. ذخیره آن در حوزه فکر و ادراک عمومی است که باید پاس داشته شود و نباید چیزی یا کسی به خود اجازه دهد این سرمایه را تضعیف کند. شاید بنابراین باید در کنار همه شاخص‌های قدرت ملی، پرسش دیگری هم افزود: این جامعه در لحظه انتخاب، چه اندازه می‌تواند آنچه را حق می‌داند به تصمیم تبدیل کند؟ پاسخ نظری به این پرسش ساده است: به اندازه ظرفیت زیرساخت ارادی‌اش. اما سنجش عملی آن دشوار و شاید ممتنع است، زیرا به اعتماد، عدالت و تجربه کرامت وابسته است.

موشک پاسخ نهایی این پرسش نیست. موشک فقط بخش مرئی پاسخ است.

پی‌نوشت:

«... وَلِذا قالوا: إنَّ الإرادةَ هی الجزءَ الأخیرَ من العلّة التامّة لحرکة العضلات

حجه الاسلام دکتر سیداحسان رفیعی علوی؛ استاد حوزه و دانشگاه