حجت‌الاسلام والمسلمین اکبر افرازیده، از مبلّغان شهرستان آمل، در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در ساری اظهار داشت: دیار علویان همواره مهد پرورش اندیشمندان و مورّخانی بوده است که با ثبت دقیق وقایع، فرهنگ و هویت اصیل این خطه را به نسل‌های آینده منتقل کرده‌اند. در این میان، نام اولیاء الله آملی، از چهره های ماندگاری است که نام او به عنوان یکی از شخصیت های فرهیخته، در کتاب «نقش شیعه در فرهنگ و تمدن اسلام و ایران» می درخشد.
کارشناس دینی گفت: «اولیاء الله آملی، تاریخ نگار شیعه امامیه در قرن هشتم هجری و از مردم آمل مازندران است که در سال ۷۵۰ ق و پس از قتل فخرالدوله حسن باوندی، پادشاه مازندران به دست پسران کیا افراسیاب چلاوی (چلابی) و انقراض دولت باوندیان، به رویان مهاجرت کرد و به خدمت ابوالمعالی فخرالدوله شاه غازی بن زیار بن کیخسرو پادوسپانی برادر ملک جلال‌الدوله اسکندر پادشاه رویان و حاکم منطقه ناتل رستاق درآمد و ظاهراً تا پایان عمر در همان منطقه به‌سر برد.
پژوهشگر معارف اسلامی با بیان اینکه از زندگانی اولیاءالله آملی جز آنچه خود در مقدمه کتاب «تاریخ رویان» آورده، اطلاع دیگری در دست نیست» تصریح نمود: یکی از نخستین کسانی که بعدها و در قرن نهم هجری از او نام برده، مورّخ معروف، میرظهیرالدین مرعشی است. او در مقدمه کتاب تاریخ طبرستان از اولیاءالله آملی با القاب «مولی‌الموالی و بدرالمعالی» و «مولانا» یاد می‌کند و تصریح کرده که تاریخ طبرستان و رویان و مازندران را با استفاده از نوشته مولانا اولیاءالله، از علمای شهر آمل، تألیف کرده است.
وی با اشاره به کتاب «تاریخ رویان» به عنوان تنها کتابی که از اولیاءالله آملی به دست آمده، خاطرنشان کرد: این کتاب نخستین نوشته مستقل و اختصاصی درباره تاریخ رویان به شمار می‌آید و به همین سبب اهمیت بسیار دارد. او کتاب خود را مطابق سنّت مورّخان قدیم، با یاد خداوند و صلوات بر پیامبر اسلام (ص) و سلام و درود فراوان بر ائمه دین از خاندان پیامبر (ص)، آغاز می‌کند و تشیع خود را به وضوح، با ابراز «سلام تام و درود نامحدود بر ائمه دین از آل و عترت و ارومه و اسره پاک» پیامبر (ع)، اعلام می‌دارد و همین تعلّق خاطر و پیروی از مذهب امامیه را در ضمن انتقاد از مؤلف تاریخ طبرستان، ابن اسفندیار، از بابت درج خبر نادرست سفر امام حسن (ع) به مازندران نشان می‌دهد و نیز در ابراز انزجار از متوکل عباسی از بابت تخریب عتبه امام حسین (ع) و ستایش از عضدالدوله دیلمی در عمارت مشاهد امیرالمؤمنین علی (ع) و امام حسین (ع) و مشهد امام موسی کاظم (ع) در بغداد و مشهد عسکریین در سامرا و برپایی مراسم غدیر و عاشورا و مواقف دیگر و همچنین در بیان سرگذشت امویان و عباسیان و انقراض نسل آنان و بقای سادات و انتشار گسترده آنان در قلمرو اسلامی و ملعنت دشمنان سرشناس سادات و برکتی که خداوند در نسل آل محمد (ص) نهاده است.
حجت الاسلام و المسلمین افرازیده در بیان از انگیزه تألیف کتاب تاریخ رویان یادآور گردید: ابوالمعالی فخرالدوله از اولیاء الله آملی خواست که برای تاریخ رویان کتابی در «شرح مبادی احوال رویان و سبب عمارت آن و مبدأ حال ملوک و تصحیح نسبت ایشان و مدت ایالت در آن‌جا، بر وجه اجمال» تألیف کند؛ زیرا با وجود اینکه برای طبرستان تاریخ‌ها نوشته‌اند، اما تا آن زمان، هنوز هیچ کتابی، ویژه برای رویان و تاریخ آن، نوشته نشده است.
مبلّغ شهرستان آمل افزود: کتاب تاریخ رویان از یک مقدمه و هشت باب تشکیل شده و ابواب آن بدین شرح است:
۱. در ابتدای عمارت رویان
۲. در ابتدای مقام ملوک استندار در رویان و مدت ایالت ایشان در آن‌جا
۳. در استیلای حکام از بیگانگان در رویان از نواب خلفا و سادات علویه و داعیان
۴. در تصحیح نسبت ملوک استندار بدان قدر که به ما رسیده است بر طریقه علمای انساب
۵. در ذکر ملوک گذشته و بعضی از سرگذشت ایشان علی‌حده
۶. در ذکر ملوک که در این مدت صد سال بوده‌اند، کمابیش و بعضی از احوال ایشان
۷. شرح حال دیگر ملوک و ذکر وقایع ایشان
۸. در ذکر واقعه مازندران و انقلابی که حادث شده تاکنون
وی با اشاره به مقدمه کتاب «تاریخ رویان» یادآور گردید: اولیاء الله آملی در مقدمه کتاب، به فایده علم تاریخ پرداخته است؛ و برای اثبات نظریه خود در این باره به آیاتی از قرآن مجید و بعضی اخبار تاریخی استناد جسته است. او در این مقدمه، گذشتگان را به دو دسته «اهل‌الله» و «اهل دنیا» تقسیم کرده و تاریخ را سرگذشت این دو دسته از مردم خوانده و آگاهی از زندگی «اهل‌الله» را سبب وصول مردم به خدا و آگاهی از احوال اهل دنیا را سبب تنبّه می‌داند.
حجت الاسلام و المسلمین افرازیده تصریح نمود: در باب اول این کتاب، از اخبار افسانه‌ای ایران باستان درباره سلم و تور و ایرج، پسران فریدون، آغاز می‌کند و سازنده رویان را منوچهر، نواده دختری ایرج و نبیره فریدون، می‌داند. به نوشته او، منوچهر پس از هزیمت از مقابل سپاه افراسیاب به رویان و روستای مانهیر گریخت و اموال خود را در غاری عظیم، که انتهایی نداشت، پنهان کرد و دوازده سال در این مقام باقی بود و در همین سال‌ها، رویان را بساخت و پس از صلح با افراسیاب، به مازندران عزیمت کرد.
وی ابراز داشت: در فصل دوم کتاب از تبار ساسانی شاهان طبرستان و رویان می‌گوید و نسب سوخرائیان و قارن‌وندان و گاوبارگان فرشوارگرشاهی را باز می‌نماید؛ و از تشکیل سلطنت رویان به دست پادوسپان، پسر کوچک و خوش‌خو و با اخلاق گاوباره، می‌نویسد و سلسله تبار او را چنین بیان می‌دارد: پادوسپان بن گاوباره جیل بن جیلانشاه بن فیروز بن نرسی بن جاماسب بن فیروز شاه بن یزدجرد بن بهرام گور بن یزدجرد.
پژوهشگر معارف اسلامی اظهار داشت: اولیاء الله آملی در باب چهارم کتاب، با تفصیلی موجز، به موضوع حکّام مازندران از صدر اسلام تا سال ۲۵۰ ق و تشکیل دولت سادات زیدی و بعضی حوادث بزرگ دوران سادات می‌پردازد و دوباره از باب پنجم تا باب هشتم به حکومت استنداران رویان معطوف می‌شود و تا پایان کتاب، از شاهان رویان و حوادث مهم دوران آنان می‌گوید و کتاب را به سال مرگ جلال‌الدوله اسکندر بن تاج‌الدوله زیار بن کیخسرو شاه (۷۶۱ ق) ختم می‌کند.
وی گفت: اولیاءالله آملی در پایان باب هشتم، شرحی دردانگیز از نتایج جنگ‌های مدعیان سلطنت و حکومت در ایران، بعد از فوت سلطان ابوسعید مغول در سال ۷۳۶ ق، به دست می‌دهد و از قحطی هولناکی که به سبب این جنگ‌ها پیش آمده و نابودی هزاران هزار نفوس انسانی و نتایج ضدانسانی این قحطی و جنگ‌ها می‌گوید و کتاب را به پایان می‌رساند.
حجت الاسلام و المسلمین افرازیده تصریح نمود: آخرین صفحه کتاب، که قطعاً شخص دیگری آن را نوشته است، به قتل فخرالدوله حسن باوندی به‌دست افراسیاب چلاوی و حکومت او بر مازندران تا سال ۷۶۰ ق و قتل او به‌دست مریدان سیدقوام‌الدین مرعشی و استیلای تیمورلنگ بر مازندران و تبعید سادات مرعشی به ماوراءالنهر در سال ۷۹۴ ق و بازگشت دوباره سادات مرعشی به حکومت مازندران در اوایل سلطنت شاهرخ تیموری اشاره دارد.
کارشناس دینی یادآور گردید: نکته جالب توجه سکوت اولیاءالله آملی درباره دوران حکومت ابوالمعالی فخرالدوله شاه غازی بن زیار بن کیخسرو، برادر ملک جلال‌الدوله اسکندر و جانشین وی، است (حک ۷۶۱-۷۸۰ ق) که مشوق اولیاءالله در تألیف کتاب تاریخ رویان بوده است.
مبلّغ شهرستان آمل خاطرنشان کرد: یکی از مزایای کم‌نظیر این کتاب، بنای آن بر اسناد و مدارک دولت پادوسپانی رویان و جمع‌آوری اطلاعات از خاندان حکومتگر و آگاهان به تاریخ رویان و همچنین کتاب‌های حاوی اخبار تاریخ رویان است. در کتاب خود از بعضی منابع تاریخی که مورد استفاده او بودند، نظیر تاریخ طبری و تاریخ طبرستان و تاریخ ابن اعثم کوفی و مقاتل‌الطالبین ابوالفرج اصفهانی و شاهنامه فردوسی (ص ۱۵، ۱۷، ۴۵، ۴۹، ۵۵) نام برده است؛ اما به‌نظر می‌رسد که منابع دیگری نیز مورد استفاده او بوده که اسامی آن‌ها متأسفانه در تاریخ رویان نیامده است. در این کتاب سلسله ناقصی از اسامی شاهان رویان و اسامی گروه کثیری از رجال بومی و غیربومی مازندران و نام ده‌ها آبادی کوچک و بزرگ اعم از شهرها و روستاها و اسامی بعضی تأسیسات عمومی نظیر مساجد و مداری و راه‌ها به میان آمده و از نظر مطالعه تاریخ مازندران، مرجعی معتبر و اساسی است.
نظر شما