به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از سمنان، ایام فاطمیه روزهایی که شیعیان به‌مناسبت شهادت حضرت فاطمه(س)، عزاداری می‌کنند. با توجه به اینکه دو تاریخ ۱۳ جمادی‌الاول و ۳ جمادی‌الثانی به عنوان زمان شهادت حضرت فاطمه(س) شهرت بیشتری دارد، روزهای یازدهم تا سیزدهم جمادی‌الاول، فاطمیه اول و روزهای سوم تا پنجم جمادی‌الثانی، فاطمیه دوم شناخته می‌شود.
در ایام فاطمیه، در کشورهایی همچون ایران، عراق، پاکستان و آذربایجان مراسم عزاداری برپا می‌شود. در ایران از سال ۱۳۷۹ش، که روز سوم جمادی‌الثانی به عنوان روز شهادت حضرت فاطمه(س) تعطیل رسمی اعلام شد، مراسم فاطمیه دوم رونق بیشتری یافته است و بعضی از مراجع تقلید در آیین‌های عزاداری این روز حضور می‌یابند.
در همین راستا خبرنگار خبرگزاری حوزه در سمنان به سراغ خانم فاطمه شکری، مدیر مدرسه علمیه تخصصی فاطمه‌الزهرا(س) سمنان، رفته و با او درباره سیره حضرت زهرا(س) برای نسل جوان و اهمیت آن به گفتگو پرداخته که در ادامه آن را می‌خوانید:
مهم‌ترین ویژگی حضرت زهرا(س) چه بود؟
اگر بخواهیم از میان همه فضائل حضرت زهرا(س) یک ویژگی محوری را انتخاب کنیم، به نظر من باید از «خدامحوری همراه با مسئولیت‌پذیری» نام برد. حضرت زهرا(س) تنها شخصیتی عابد و اهل معنویت نبودند؛ بلکه معنویت در زندگی ایشان به مسئولیت اجتماعی، دفاع از حق، تربیت نسل، حمایت از محرومان و روشنگری تبدیل شده بود. در واقع، در مکتب فاطمی، عبادت از جامعه جدا نیست و ایمان بدون مسئولیت اجتماعی معنا و کمال خود را پیدا نمی‌کند.
قرآن کریم درباره ایثار اهل‌بیت(ع) می‌فرماید: «وَیُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَیٰ حُبِّهِ مِسْکِینًا وَیَتِیمًا وَأَسِیرًا» «و غذا را با وجود علاقه و نیاز خود به مسکین و یتیم و اسیر اطعام می‌کنند.» (سوره انسان، آیه ۸)»
این آیه تصویری از پیوند میان ایمان، ایثار و مسئولیت اجتماعی در خاندان پیامبر(ص) ارائه می‌کند. از سوی دیگر، پیامبر اکرم(ص) درباره حضرت زهرا(س) فرمودند: «فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّی، یُؤْذِینِی مَا آذَاهَا» یعنی فاطمه پاره تن من است و آنچه او را آزار دهد، مرا آزار می‌دهد. این مضمون در منابع مهم حدیثی اهل‌سنت، از جمله صحیح بخاری و صحیح مسلم، نیز نقل شده است.
بنابراین، حضرت زهرا(س) را باید شخصیتی دانست که معنویت، عقلانیت، عاطفه، خانواده و مسئولیت اجتماعی را در یک منظومه واحد جمع کرده است.
با گذشت قرن‌ها از شهادت حضرت زهرا(س)، مهم‌ترین مسئله‌ای که باید از زندگی و سیره ایشان برای جامعه امروز بازخوانی شود چیست؟
به اعتقاد من، مهم‌ترین مسئله مسئولیت انسان مؤمن در برابر جامعه است. امروز گاهی دین را به حوزه رفتارهای فردی محدود می‌کنیم؛ در حالی که سیره حضرت زهرا(س) نشان می‌دهد انسان مؤمن نمی‌تواند نسبت به حقیقت، عدالت و سرنوشت جامعه بی‌تفاوت باشد. حضرت زهرا(س) پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) وارد عرصه روشنگری شدند. این حضور را نباید صرفاً یک اعتراض شخصی یا مسئله مربوط به یک حق مالی دانست. در خطبه فدکیه، حضرت از توحید، نبوت، فلسفه احکام، قرآن، عدالت، رهبری جامعه و مسئولیت امت سخن می‌گویند.
بنابراین پیام فاطمی برای امروز این است که دینداری فقط اصلاح رابطه انسان با خدا نیست؛ اصلاح رابطه انسان با جامعه و ایستادگی در برابر انحراف و ظلم نیز بخشی از مسئولیت دینی است، این پیام امروز برای همه اقشار جامعه، به‌ویژه نسل جوان، بسیار مهم است.
خطبه فدکیه را از چه ابعادی می‌توان یک سند مهم برای شناخت دیدگاه‌های اعتقادی، اجتماعی و سیاسی حضرت زهرا(س) دانست؟
خطبه فدکیه را باید یکی از مهم‌ترین متون برای شناخت جهان‌بینی و منظومه فکری حضرت زهرا(س) دانست. نکته مهم این است که حضرت سخن خود را از توحید آغاز می‌کنند. یعنی حتی هنگامی که وارد یک مسئله اجتماعی و سیاسی می‌شوند، مبنای سخن ایشان عقیده و جهان‌بینی توحیدی است. در ادامه، حضرت از بعثت پیامبر(ص)، نقش قرآن، فلسفه برخی احکام و وضعیت جامعه اسلامی سخن می‌گویند و با استناد به آیات قرآن استدلال می‌کنند.
از این منظر، خطبه را می‌توان دست‌کم از چهار زاویه بررسی کرد، نخست بُعد اعتقادی، توحید، صفات الهی، نبوت و فلسفه بعثت، دوم بُعد قرآنی، استناد گسترده به آیات قرآن و ارائه تحلیل دینی بر پایه متن وحی.
سوم بُعد اجتماعی، تبیین نقش احکام و مسئولیت مردم در حفظ ارزش‌های دینی و چهارم بُعد سیاسی، پرداختن به مسئله رهبری، عدالت و مسیر حرکت جامعه اسلامی.
البته از نظر روش تحقیق باید میان اصل وجود و شهرت تاریخی خطبه و اعتبار سند تک‌تک طرق و نسخه‌های نقل‌شده تفکیک کرد. خطبه در منابع متعدد نقل شده و ابن ابی‌الحدید نیز بخش‌هایی از آن را از کتاب السقیفه و فدک جوهری گزارش کرده است.
بنابراین خطبه فدکیه فقط یک متن تاریخی نیست؛ بلکه می‌تواند یک منبع مهم برای مطالعه اندیشه دینی و اجتماعی حضرت زهرا(س) باشد.
حضرت زهرا(س) در کنار نقش مادری و همسری، چه نمونه‌ای از حضور مسئولانه زن در مسائل اجتماعی و دینی ارائه کردند؟
یکی از مهم‌ترین پیام‌های سیره حضرت زهرا(س) این است که نقش خانوادگی و نقش اجتماعی زن در تقابل با یکدیگر نیستند. حضرت در خانه، همسر و مادری نمونه بودند؛ اما در همان حال، نسبت به مسائل جامعه نیز احساس مسئولیت داشتند. ایشان در عرصه‌هایی مانند آموزش معارف دینی، ارتباط با زنان، دفاع از حق، حمایت از محرومان و روشنگری اجتماعی نقش‌آفرینی کردند. این مسئله برای جامعه امروز بسیار مهم است. گاهی دو نگاه افراطی وجود دارد، یک نگاه زن را از حضور اجتماعی حذف می‌کند و نگاه دیگر نقش خانواده را کم‌رنگ می‌سازد.
سیره حضرت زهرا(س) راه سومی را نشان می‌دهد، زن می‌تواند خانواده‌محور باشد و در عین حال، عالم، مطالبه‌گر، اثرگذار و مسئول در برابر جامعه نیز باشد. البته این حضور باید در چارچوب کرامت انسانی، عفاف، اخلاق و اولویت‌بندی صحیح مسئولیت‌ها تعریف شود.
چگونه می‌توان مجالس فاطمیه را از یک برنامه صرفاً سوگوارانه به بستری برای معرفت‌افزایی و پاسخ به نیازهای فکری نسل جوان تبدیل کرد؟
من معتقدم باید از «فاطمیه مناسکی» به «فاطمیه معرفتی و تربیتی» حرکت کنیم؛ البته بدون اینکه وجه سوگواری و عاطفی آن را کنار بگذاریم. سوگ و عاطفه، سرمایه مهم فاطمیه است؛ اما این عاطفه باید به معرفت و سپس به عمل منتهی شود. برای نسل نوجوان و جوان، باید پرسش‌های واقعی آنها را وارد مجالس فاطمیه کنیم، مثلاً زن مسلمان چگونه می‌تواند در جامعه اثرگذار باشد، حضرت زهرا(س) چگونه میان خانواده و مسئولیت اجتماعی جمع کردند، فلسفه عفاف چیست، چرا حضرت درباره عدالت و حق سخن گفتند، نسبت دین با مطالبه‌گری اجتماعی چیست و یک دختر جوان چگونه می‌تواند هویت دینی خود را در دنیای امروز حفظ کند.
حتی می‌توان هر مجلس فاطمیه را بر اساس یک مسئله روز و یک پاسخ از سیره فاطمی طراحی کرد، همچنین استفاده از نشست‌های پرسش و پاسخ، کرسی‌های گفت‌وگو، روایت‌گری، پادکست، محتوای کوتاه رسانه‌ای و فعالیت‌های پژوهشی نوجوانان می‌تواند فاطمیه را به یک جریان تربیتی و معرفتی تبدیل کند. به تعبیر دیگر، باید کاری کنیم که جوان بعد از پایان مجلس فقط با یک احساس عاطفی از مجلس خارج نشود، بلکه با یک سؤال، یک معرفت و یک تصمیم برای تغییر از مجلس خارج شود.
نقش حوزه‌های علمیه و بانوان طلبه در معرفی صحیح شخصیت حضرت زهرا(س) به نسل نوجوان و جوان چیست؟
حوزه‌های علمیه در این زمینه مسئولیت بسیار مهمی دارند؛ زیرا معرفی حضرت زهرا(س) باید هم مستند و علمی باشد و هم با زبان نسل جدید ارتباط برقرار کند. امروز نوجوان و جوان سؤال می‌کند و اگر پاسخ مستدل دریافت نکند، ممکن است پاسخ خود را از منابع غیرمعتبر دریافت کند. بنابراین بانوان طلبه باید در سه سطح فعالیت کنند، سطح اول پژوهش و تولید معرفت معتبر، یعنی استفاده از منابع اصیل حدیثی، تاریخی، تفسیری و کلامی و پرهیز از نقل مطالب غیرمستند.
سطح دوم پاسخ‌گویی به شبهات، باید پرسش‌های واقعی نسل جدید درباره زن، خانواده، حجاب، حضور اجتماعی، عدالت، فدک و تاریخ اسلام را به رسمیت بشناسیم و با زبان منطقی به آنها پاسخ دهیم.
سطح سوم الگو بودن، به نظرم مهم‌ترین تبلیغ فاطمی، خودِ زندگی یک بانوی طلبه است. اگر طلبه‌ای عالم، اخلاق‌مدار، پاسخ‌گو، مسئولیت‌پذیر، اهل پژوهش و در عین حال خانواده‌محور باشد، بدون آنکه سخنرانی کند، بخشی از شخصیت فاطمی را به جامعه معرفی کرده است.
اگر بخواهیم از سیره حضرت زهرا(س) یک پیام مشخص برای دختران و زنان جوان امروز استخراج کنیم، این پیام چه خواهد بود؟
اگر بخواهم این پیام را در یک جمله بیان کنم، می‌گویم: «خودت را بشناس، علم بیاموز، کرامتت را حفظ کن، برای ساختن خانواده و جامعه تلاش کن و هرگز نسبت به حقیقت و سرنوشت جامعه بی‌تفاوت نباش.»
حضرت زهرا(س) به دختر مسلمان می‌آموزند که زن بودن به معنای محدود شدن نیست. زن می‌تواند اهل عبادت باشد و در عین حال اهل علم؛ مادر باشد و در عین حال اثرگذار اجتماعی؛ عاطفی باشد و در عین حال عقلانی؛ خانواده‌محور باشد و در عین حال نسبت به جامعه احساس مسئولیت کند. این شاید یکی از مهم‌ترین نیازهای دختر امروز باشد؛ اینکه هویت زن مسلمان را نه در تقابل میان خانواده و اجتماع، بلکه در جمع متعادل و حکیمانه این دو عرصه بشناسد.
از نگاه شما مهم‌ترین درس اجتماعی و اخلاقی شهادت حضرت زهرا(س) برای جامعه امروز چیست؟
مهم‌ترین درس، به نظر من بی‌تفاوت نبودن در برابر انحراف و ظلم است، البته این مسئولیت‌پذیری نباید به معنای تُندخویی، درگیری یا بی‌اخلاقی باشد، حضرت زهرا(س) در مسیر دفاع از حق، از استدلال، قرآن و منطق استفاده کردند.
بنابراین جامعه امروز باید از سیره ایشان بیاموزد که حق‌طلبی بدون اخلاق، به افراط تبدیل می‌شود و اخلاق بدون حق‌طلبی، ممکن است به بی‌تفاوتی منتهی شود. جامعه سالم جامعه‌ای است که افراد آن هم اخلاق دارند و هم شجاعت دفاع از حق، از این منظر، شهادت حضرت زهرا(س) برای ما فقط یک حادثه تاریخی نیست؛ بلکه یک هشدار تمدنی است که اگر جامعه نسبت به حقیقت، عدالت و مسئولیت اجتماعی بی‌تفاوت شود، زمینه برای انحراف فراهم خواهد شد.
فاطمیه برای ما فقط یک مناسبت تقویمی نیست؛ یک فرصت تربیتی، معرفتی و اجتماعی است.
انتهای پیام. /
نظر شما