خبرگزاری حوزه | سکولاریسم را فقط در جدایی دین از حکومت پنداشتیم. گمان کردیم اگر حکومتی با شعارهای دینی بنا شد، دین و سیاست هم‌آغوش شده‌اند و مفارقت به مرافقت بدل گشته است. اما اگر اقتصادمان، فرهنگمان، رسانه‌مان، آموزش‌مان و پرورش‌مان از گزاره‌های دینی خالی باشند، آیا این معنای همان سکولاریسم نیست؟
مقدمه؛ واژه‌ای که دیگر تعریف نمی‌خواهد
این مطلب را که در حوزه بعضی از جریان‌ها یا حرکت‌ها و افراد به سمت سکولاریسم حرکت می‌کنند می‌خواهیم اندکی مورد مداقه قرار دهیم.
امروزه طوری واژه سکولار و سکولاریسم حتی در سطح محافل غیرعلمی و عرفی، عمومیت و شاید بتوان گفت تبادر پیدا کرده که پژوهشگر نیاز چندانی نمی‌بیند که بخشی از مجال قلم‌فرسایی‌اش را مصروف تعریف و بیان مفهوم آن کند. ساده‌ترین و معروف‌ترین واژگان در توضیح سکولاریسم همان «جدایی دین از سیاست» است؛ یعنی دینی که به دنیای بشر کار ندارد، دینی که فازش و هدفش اصلاً فاز دنیا و ما فیها و آنچه که از تعاملات در دنیا محقق می‌شود نیست. دینی که متکفل و متوجه و متمرکز آخرت انسان‌هاست، متکفل امور معنوی و گریزان و منعزل و بری و به دور از دنیا و مادیات است.
اینکه آیا و چقدر توانسته شده در بعد از انقلاب شکوهمند اسلامی در ایران، دین به متن و مرکز ماجرای زندگی اجتماعی و جامعه راه داده شود و اینکه اصولاً در این خواست و مطلوب، اصولاً بر مبنای فهم و تفهیم درستی طی طریق شده است، جای گفتگو و ان‌قلت و قلت وجود دارد. فارغ از بررسی تاریخی این موضوع بسیار مهم، وضعیت کنونی اجتماع ایران و ایرانی، خود آیینه خوبی برای ارزیابی میزان صحت فهم موضوع و ارزیابی میزان تحقق آن است.
نگارنده بر این باور است که مقاومت عجیب و غیرقابل درکی در مقابل فهم درست این موضوع ملاحظه می‌شود و همچنان با وجود بداهت خیلی از حیث‌های موضوع، به سهو یا به عمد، به علم یا به جهل مرکب، مفهومی غلط انداز از دین غیرسکولار تبیین و تحویل می‌گردد.
دین غیرسکولار یعنی دین تمدن‌ساز
باید دید مراد و متصور از انقلاب و دین غیرسکولار چیست و کدام روند و روال و کدام سوق و سیاق، در قالب و روی ریل ضدسکولاریسم قرار دارد و بر این اساس چه خط و ربطی با سکولاریسم بستگی پیدا نمی‌کند.
اگر به سخنان پرتکرار و واقعاً پرمغز و تمدنی رهبر شهیدمان که نگاه‌ها و مطلوب‌های تمدنی حضرتش به مانند بسیاری از افق‌های فکری‌اش در اوج مظلومیت، شهید و فرید و غیرمحقق ماند توجه کنیم، دین غیرسکولار، انقلاب ضدسکولاریسم یعنی دینی که دنیای بشر را بسازد تا آخرتش را بسازد. نه دینی که به دنیا کاری نداشته باشد و هیهات که بتواند آخرت انسان و انسان‌ها را آباد کند!
اگر به انقلاب با نگاه تمدنی نگریستیم، به باور نگارنده، در مسیر صحیح و فهم درست از دین و انقلاب غیرسکولار قرار داریم. اما این معنا هنوز نتوانسته است لباس عینیت یافتنش را از بازار فهم‌های پر از نقص و خدشه از دین و دیانت ابتیاع کند. گویا و با تأسف و اندوه، هنوز باورهایی وجود دارد که گمان می‌کنند انقلاب و دین ضدسکولار، با ارائه چند بیانیه مناسبتی و یا چند کلمه و کلام که نهاد و گزاره‌اش را زیباواژه «تمدن» و «تمدن نوین اسلامی» تشکیل داده است، محقق می‌گردد و دیگر هیچ!
این فهم بسیار سطحی و بسیار غلط از دین و انقلاب غیر و ضدسکولار، ما را از گام نهادن در وادی تمدنی و جامعه‌سازی اسلامی که تار و پودش را در همه ساحت‌ها و عرصه‌ها، اعم از سیاست، اقتصاد، فرهنگ، آموزش، پرورش و... تشکیل داده باشد، بازداشته است.
سکولاریسم فقط در جدایی دین از حکومت نیست
آیا سکولاریسم و جدایی دین از سیاست را فقط در جدایی دین از حکومت پنداشتیم!؟ و اگر حکم و حکومتی با شعارهای دینی روا و بنا شد یعنی دین و سیاست هم‌آغوش شدند و این مفارقت به مرافقت بدل گردید؟
آیا اگر اقتصادمان در ساحت علمی‌اش و در مرتبه جامعه‌پذیر شده‌اش، در ساحت اداره و اجرایش، از گزاره‌های غیردینی مملو و انباشته باشد؛ آیا اگر فرهنگمان، رسانه‌مان، اجتماعیات‌مان، آموزش‌مان، پرورش‌مان، محیط زیست‌مان و همه و همه، از گزاره‌های دینی خالی باشند، آیا این معنای همان سکولاریسم نیست؟ یا فقط سکولاریسم یعنی جدایی دین از سیاست، و سیاست یعنی فقط حکومت!؟
دانشگاه؛ کار دنیا و علم دنیایی
آری اگر روزی در اقتصاد، در سیاست، در اجتماعیات، در همه آنچه که لازمه حیات دنیوی انسان‌هاست توانستیم عمق و جوهر فکر دینی و اسلامی و انقلابی را استخراج نموده و آنها را در افکار آحاد شهروندان، تصمیم‌سازان و تصمیم‌گیران، به گفتمان غالب و هژمون تبدیل کنیم، آنگاه می‌توانیم تازه بگوییم که جامعه ما، حوزه ما، دانشگاه ما از فاز سکولاریسم خود را منسلخ کرده و در طریق مدنیت و تمدن‌سازی قدم گذاشته است.
اگر دانشگاهی داشتیم که در آن علوم دنیایی فرا گرفتیم و در حوزه‌ای که در آن علم و راه و رسم فلاح اخروی، ان لم نستشکل فیهما، آموزش داده شده‌ایم، این هر دو جناح مبتلا و شکسته‌بالی هستند. تا زمانی که این ابتلای ساختاری و این مرض پرطرفدار خودی و ناخودی، هدف فهم و تدقیق درست قرار نگیرد، نه به سرمنزل که به اندر خم کوچه تمدن و دیانت غیرسکولار بار نخواهیم یافت.
چه کنیم؟ پرسش‌هایی که باید پاسخ دهیم
آیا اجازه دهیم به همین روند و روال و به همین سبک و سلوکی که طی چنددهه گذرانده‌ایم برقرار و مصمم بمانیم؟
آیا اجازه دهیم دانشگاه کار دنیا و علم دنیایی را، فیزیک را، شیمی را، رایانه را، طبابت که نه! پزشکی و پیراپزشکی را، همه و همه انواع رشته‌های متعدد و متلون و متکثر علمی را، آن هم با متن‌هایی که معلوم نیست چه مقدارش پشتگاه و پشتوانه علمی دینی داشته باشد که البته این معلوم نیست خود، وضعش معلوم است! آیا اجازه دهیم این تکست‌ها در این تکست‌گاه‌ها، این بافتارها در این ساختارها، حیات و لو حیاتشان مجازی باشد و فارغ از حیات واقعی طیبه، تداوم حیات دهند؟ حیاتی که روی دیگر سکه پرزق و برق و پرطمطراقش، ممات جوهرها و گوهرهای اندیشه دینی و وحیانی است!؟
عبد و اماء؛ بحثی که کنار گذاشتیم
آیا اگر گمان کردیم که دیگر از عبد و اماء بحث نکردیم بروز شدیم؟ اگرچه اتفاقاً برعکس! امروز خیلی بیشتر مناسبت دارد از عبدیت بحث و گفتگو کنیم، چرا که امروزه برخلاف گذشته و تاریخ این موضوع، با عبدیت مکتوم و مستور و با یک جمود مستکبرانه مواجهیم که اصرار می‌ورزد بر حفظ یک وضعیت کاملاً ناکارآمد و ناپاسخگو و ناتوان در گرفتن دست انسان و جامعه انسانی در حرکت دادنش و ایصالش به مطلوب و فلاح و نجات واقعی و نه فلاح موهوم و ذهنی و همیشه آرزوگون! اگر می‌گوییم و درست هم می‌گوییم که در جنگ تمدنی با دیگر تمدن‌ها هستیم تمدن‌های غیردینی!، این جنگ در حال برگزاری است نه اینکه بعد از مرتبه لحد قرار است آغاز گردد. تمدن پسالحدی تصوری ندارد وازه تمدن خود فریادگر پیشالحدی بودنش می‌باشد.
آری امروز بحث عبد و اماء را کنار گذاشتیم و گمان بردیم که اگر چند سوال، چند مستحدثه‌مّا را، چند شبه شبهه‌ای را پاسخ گفتیم، آیا دین را وارد سیاست کردیم؟ و دین را از پرتگاه سیاست‌گریزی گریزاندیم؟
اقتصاد اسلامی؛ یک کتاب و هزار پرسش
آیا هنوز هم می‌خواهیم اگر از ما پرسیدند یک کتاب اقتصاد اسلامی نام ببریم، در پاسخ بگوییم بله اقتصادنای شهید صدر!؟
آیا اگر چندصد مرکز و موسسه و انستیتوی پژوهشی و آموزشی بنا کردیم و البته به درستی و به میمنت خواستیم که علم دنیایی دین را بارور و شکوفا سازیم، آیا باری که از دین در این عرصه باید می‌بستیم بستیم و توشه کافی و درست را برداشتیم و تکلیف را تام و تمام امتثال کرده‌ایم؟!
آیا اگر به هر دلیلی نتوانستیم متنی درخور برای علوم دنیایی دینی یا علوم تمدنی دین تولید کنیم، یا اگر تولیدمان در قفسه‌های انبارهای همان پژوهشگاه‌ها و موسسات و مراکز علمی، و بدون اینکه گفتمانی بسازند و هژمونی در فضای اداره جامعه و حتی جهان پیرامونی خود ایجاد کنند، پذیرای گردها و غبارها هستند، آیا نمی‌توانیم در عمل به «اطلبوا العلم و لو بالصین» متن‌های صینی‌ها و چینی‌ها و دیگر اعاظم علوم دنیایی را که در یک کلام ذیل علوم تمدنی غیروحیانی مندرج می‌گردند، مبنا و محتوای تدقیق و تحشیه و گفتگو قرار دهیم؟ و اگر متنی نیاوردیم، در فرامتن‌ها و در نقادی‌ها، علم دنیایی دین‌مان را شکوفا و بارور سازیم؟
چقدر و در چند کرسی علمی و درسی و پژوهشی، چه در حوزه و چه در محافل آکادمیک، با این رویه و روال رفیق راه بودیم؟
همه عرصه‌ها باید لباس فکر دینی بپوشند
آری بر این باوریم که تا زمانی که همه چیزمان و همه عرصه‌های حیات دنیوی و اخروی‌مان، لبس و لباس فکر و اندیشه دینی نگرفته باشد، هزاری هم که از تمدن و تمدن و تمدن حرف بزنیم، هزاری هم که از دیانت عین سیاست و از سیاست عین دیانت داد سخن سر دهیم، تا زمانی که مدیر همه لحظه‌های‌مان دین نشده باشد و گزاره‌های دینی، همه عرصه‌ها و ساحت‌هایمان را تعیین تکلیف و وضعیت نکرده باشد، بدمان هم بیاید، در یک فضای سکولار نفس می‌کشیم.
حجت الاسلام خدابخش عبدلی
نظر شما